Ocena brak

Wzorce rywalizacji gabinetowej w Europie Wschodniej

Autor /Leon Dodano /22.07.2011

Charakterystyczną cechą rywalizacji na poziomie gabinetowym w Europie Wschodniej jest to, że prowadzi ona w przeważającej ilości wypadków do powstania gabinetu koalicyjnego (wyższy odsetek niż w Europie Zachodniej).

W żadnym kraju Europy postkomunistycznej nie ukształtowała się praktyka powoływania wyłącznie lub przeważnie rządów jednopartyjnych.

Rozwiązaniem standardowym jest gabinet większościowy. Dążenie do powołania rządu mającego solidne zaplecze parlamentarne wynika zapewne z obaw przed negatywnymi stronami demokracji parlamentarnej funkcjonującej w kontekście ekstremalnie sfragmentaryzowanych systemów partyjnych.

Mała liczba gabinetów mniejszościowych skorelowana jest na ogół pozytywnie z niskim poziomem rozdrobnienia systemu partyjnego (wyjątek stanowią Czechy i Słowenia). Wzrost fragmentaryzacji oznacza natomiast zwiększenie liczby rządów nie dysponujących poparciem większości parlamentarnej.

Najrzadszym typem jest jednopartyjny gabinet mniejszościowy. Najczęściej- koalicyjny większościowy.

wariant 1:Powoływanie wyłącznie gabinetów koalicyjnych większościowych (Węgry, Słowacja, Słowenia z jednym wyjątkiem). We wszystkich tych krajach rządy są stabilne i długotrwałe.

wariant 2: Rząd centrolewicowy (Słowacja i Łotwa). Na Łotwie występuje tylko częściowa alternacja władzy (stale obecna jest Łotewska Droga), zmienność formuł koalicyjnych oraz otwartość rządu dla nowych ugrupowań.

Odmienny wariant gabinetu napotykamy w praktyce politycznej Chorwacji, kraju, w którym powoływane są wyłącznie rządy większościowe, choć zarów­no jednopartyjne, jak i koalicyjne. Są one stosunkowo trwałe

Dwa typy gabinetów powołuje się w Estonii. Są to bądź koalicje większoś­ciowe, zawiązywane albo wokół formacji konserwatywnej (Isamaaliit lub jej poprzedniczki — Unii Ojczyźnianej), albo liberalnej Partii Koalicyjnej

Charakterystyczną cechą gabinetów estońskich jest stosunkowo duży udział w nich ministrów niezależnych, zmienność konfiguracji partyjnej oraz stosunkowo niewielka trwałość

Podkreślić należy również stosunkowo niską relewancję rządową ugrupowań lewicowych; gabinety estońskie mają charakter centroprawicowy bądź prawi­cowy. Do rządu nie wchodzą również — przynajmniej jak dotąd — partie reprezentujące mniejszość rosyjskojęzyczną.

Największe zróżnicowanie organizacyjnych wariantów gabinetu napoty­kamy w Bułgarii, Czechach, na Litwie i w Rumunii. We wszystkich tych krajach powoływano trzy typy gabinetów. W Bułgarii i Rumunii wypróbowano każdy wariant z wyjątkiem koalicji mniejszościowej. W Czechach nie powołano nigdy jednopartyjnego rządu większościowego, na Litwie natomiast — jednopartyj­nego gabinetu mniejszościowego. Gabinety rumuńskie i bułgarskie są stosun­kowo nietrwałe; ich przeciętny czas trwania wynosi 13 miesięcy. Nieco trwalsze są gabinety litewskie. Znacznie wyższa jest natomiast przeciętna gabinetów czeskich. Uderzającą cechą gabinetów czeskich jest mała liczba premierów oraz stabilność wzorców koalicyjnych.

W Bułgarii, Rumunii i na Litwie zasadniczą osią rywalizacji jest stosunek do przeszłości oraz wizja przemian gospodarczych. Praktykę polityczną wszystkich wymienionych państw charakteryzuje również stosunkowo znaczna liczba gabinetów i ich niewielka trwałość. Główne strony konfliktu wyborczego z jednej strony — silne formacje postkomunistyczne, z drugiej zaś znaczna liczba ugrupowań prawicowych o charakterze konserwatywnym lub liberalnym. Systemy partyjne Bułgarii i Litwy (w mniejszym stopniu Rumunii) cechuje wysoki poziom alternacji władzy. Częstej zmianie rządów towarzyszy bogaci ich form.

Głównymi kwestiami określającymi strategie koalicyjne są stosu­nek do prywatyzacji (jej zakresu i tempa), stosunek do mniejszości narodowych (w takich krajach, jak Bułgaria, Estonia, Łotwa, Rumunia, Słowacja) oraz ocena i rozliczenie przeszłości. Z wyjątkiem Czech, Estonii i Łotwy formacje okreś­lające się jako lewicowe wywodzą się z komunistycznej przeszłości.

Prawicowość związana jest głównie z antykomunizmem oraz w niektórych krajach z nacjonalizmem.

Partie radykalne są- w znakomitej większości wypadków- odsuwane od udziału w rządzeniu, nawet jeśli uzyskują liczący się wynik wyborczy (np. Partia Wielkiej Rumunii- 19,5% głosów w 2000r.).

Generalnie rywalizacja polityczna w Europie Wschodniej nie odbiega w sposób rażący od tego, co w tym samym czasie dzieje się w zachodniej części kontynentu. Różnicą najistotniejszą jest uczynienie ze stosunku do komu­nistycznej przeszłości jednej z ważniejszych kwestii poruszanych w ramach kampanii wyborczej oraz jednego z najistotniejszych kryteriów tworzenia gabinetu.

Czynnikiem osłabiającym tempo instytucjonalizacji wschodnioeuropejskich systemów par­tyjnych jest też duża zmienność oferty wyborczej, pociągająca za sobą wielość wariantów koalicyjnych.

Dominacja jednego ugrupowania wystę­puje w zasadzie tylko w Słowenii (w mniejszym stopniu w Rumunii i Słowacji). Poziom rywalizacyjności wzrasta wyraźnie na Węgrzech, w Czechach, Chor­wacji czy w republikach nadbałtyckich (choć na Litwie, podobnie zresztą jak i w Bułgarii, obserwujemy znaczną fluktuację poparcia).

W skład koalicji mogą wchodzić tylko dwie partie lub ich jak największa liczba.

Niezależnie od liczby partnerów, koalicja może być dysproporcjonalna (tj. zdominowana przez jedno ugrupowanie) lub proporcjonalna (gdy liczba mandatów, jakimi dysponują partnerzy w parlamencie, nie odbiega zbytnio od siebie).

Partie, dążąc do osiągnięcia celów politycznych (zapewnienia sobie wpływu na treść polityki państwa), mogą zawierać porozumienia koalicyjne, kierując się różnymi względami: podobieństwami programowymi z potencjal­nymi partnerami, chęcią wyeliminowania z gry rywala darzonego szczególną niechęcią, motywami „historycznymi" (istnienie lub brak tradycji współpracy) czy też pragnieniem wejścia do rządu „za wszelką cenę" itp. W pierwszym wypadku (podobieństwa programowe) mamy do czynienia z koalicjami homogenicznymi; w drugim — z koalicjami synkretycznymi, kierującymi się innymi niż program względami. Ten typ koalicji charakteryzuje się szczególnie małą podatnością na sytuacje kryzysowe, poddawany jest bowiem licznym testom na lojalność partnerów i nie zawsze wychodzi z nich zwycięsko.

Koalicje różnią się między sobą zakresem przestrzeni politycznej, jaki pozostawiają opozycji. Tzw. koalicje minimalnie zwycięskie obejmują tylko tyle partii, ile niezbędne jest do uzyskania najmniejszej z możliwych przewagi nad opozycją. Oznacza to, że opozycja cechuje się znacznym rozmiarem i ma możliwość wykorzystania wszystkich instrumentów ochrony mniejszości. Dzieje się tak zwłaszcza, gdy trzonem opozycji jest ugrupowanie dysponujące znaczącym poparciem i liczącą się liczbą mandatów. Koalicje działające w takim kontekście politycznym są koalicjami wrażliwymi, narażonymi na utratę statusu większościowego w razie odejścia jednego, choćby słabego partnera. Z drugiej strony, w praktyce politycznej napotykamy także koalicje marginalizujące znaczenie opozycji swym rozmiarem. Są to tzw. koalicje nadwyżkowe (obejmujące większą liczbę partii, niż jest to niezbędne do „bezpiecznego" poziomu poparcia dla gabinetu) oraz —będące ich szczególną postacią—tzw. wielkie koalicje (grand coalitions), przyciągające tak wielką liczbę partnerów, jak to tylko możliwe. Ten ostatni typ koalicji — znany z praktyki Szwajcarii, Austrii w latach 1945-1966 oraz 1986-1999, Holandii do połowy lat sześćdziesiątych i Finlandii, zwłaszcza od końca lat osiemdziesiątych — czyni opozycję parlamentarną zjawiskiem mało efektywnym.

Wg Maira strukturę rywalizacji gabinetowej tworzą trzy elementy: dominujący standard alternacji władzy, stopień innowacyjności formuł koalicyjnych oraz poziom dostępności rządu dla partii politycznych (Mair, 1997, s. 207). Zdaniem P. Maira alternacja władzy może być całkowita (zmiana gabinetu oznacza odejście zeń wszystkich dotąd go tworzących partii i wejście w ich miejsce ugrupowań opozycyjnych), częściowa (niektóre partie pozostają w gabinecie, niektóre go opuszczają) bądź nieobecna (przez dłuższy czas w gabinecie pozostają te same partie).

rywalizacja zamknięta, charakteryzująca się całkowitą alternacja partii rządzących (lub jej brakiem), powszechnie znanym i powtarzalnym wzorcem konfiguracji politycznej gabi­netu oraz ograniczoną lub wykluczoną możliwością dostępu nowych partii do rządu. Ten typ rywalizacji spotykamy w takich krajach, jak np. Wielka Brytania, USA, Szwajcaria, Szwecja w latach 1932-1976, Nowa Zelandia do 1996 r. czy Japonia do 1993 r. Rywalizacja otwarta odznacza się częściową wymiennością. partii w gabinecie, innowacyjnością formuł koalicyjnych oraz stosunkowo szeroką dostępnością rządu dla różnych ugrupowań politycznych. Autor wymie­nia jako przykłady Danię, Holandię i państwa Europy Środkowo-Wschodniej.

Podobne prace

Do góry