Ocena brak

Wywiad socjologiczny - Wywiad socjologiczny jako metoda zbierania danych

Autor /Feliks Dodano /05.09.2011

Metodą wywiadu zbiera się dane jednostkowe, aby następnie uzyskać z nich dane zagregowane. Znaczy to, że pytania zadaje się wprawdzie pojedynczym osobom, ale badacza interesują cechy zbior­cze klas, grup bądź typów ludzkich. Celem jest przy tym nie tylko opis, lecz także ujawnienie lub sprawdzenie występowania określo­nych relacji.

Za pomocą ankiety można uzyskiwać informacje o stanach nie tylko subiektywnych, ale także obiektywnych. W związku z tym wyróżnia się pytania o fakty i pytania o opinie. Pytania o fakty odnoszą się do faktów sprawdzalnych dotyczących albo samego respondenta (takich, jak jego wiek, stan majątkowy, częstość bywania w kinie itp.), albo znanych mu osób czy grup (zawód, ojca, liczba rodzin zamieszku­jących w jednym domu itp.). Pytania o opinie mają na celu poznanie subiektywnych nastawień respondenta. Należą do nich pytania o po­glądy i oceny faktów obiektywnych, o postawy, życzenia, uczucia, motywy i normy indywidualnych zachowań. Granica między pyta­niami o fakty a pytaniami o opinie jest przy tym dość płynna. Dekla­racje dotyczące zachowań przyszłych odnoszą się w pewnym stopniu do faktów obiektywnych (np. w jakiej miejscowości zamierza się spędzić przyszły urlop lub na którą partię zamierza się głosować), ale często wyrażają także opinie, życzenia czy nadzieje. Odpowiedzi na niektóre pytania, mogą informować zarówno o faktach, jak o po­glądach; np. odpowiedzi na pytanie, czy próbne eksplozje bomb jądrowych powodują szkodliwe skutki dla zdrowia ludzi, jeśli są to odpowiedzi naukowców bądź osób dysponujących informacjami naukowymi, mogą informować o faktach, natomiast większość pytanych będzie wyrażać w nich tylko swoje poglądy.

Wywiad socjologiczny jest bodaj najczęściej stosowaną w socjo­logii metodą badawczą. Umożliwia on zwłaszcza uzyskanie subiek­tywnych wypowiedzi o faktach, często jednak stosowany jest również zamiast czasochłonnych, kosztownych lub ze względów praktyczno-technicznych zawodnych metod bezpośredniego gromadzenia da­nych. Przy braku jakichkolwiek innych realnych możliwości — roz­wiązanie tego rodzaju trzeba uznać za usprawiedliwione. Na przy­kład poznanie cech agregatywnych wielotysięcznej czy nawet wielo­milionowej zbiorowości możliwe jest, na dobrą sprawę, tylko metodą ankiety przeprowadzonej na próbie tej zbiorowości. To samo do­tyczy sytuacji przyszłych lub sytuacji, których przebieg jest niedo­stępny obserwacji (np. zachowań o charakterze intymnym, za­chowań lekarzy względem pacjentów, wydarzeń w grupach osób z kręgów władzy). Natomiast nie należy uciekać się do wywiadu wówczas, gdy można posłużyć się obserwacją lub inną metodą bez­pośrednią, ponieważ niewiedza, pomyłki, luki pamięci i kłamliwość respondentów podważa wartość ich wypowiedzi jako wskaźników faktów obiektywnych. W pewnych jednak przypadkach praktyczne zalety wywiadu socjologicznego usuwają w cień jego słabości jako metody ustalania faktów.

Terminem „wywiad socjologiczny" określa się metody znacznie różniące się w szczegółach. Można je klasyfikować przyjmując cztery kryteria podziału:

l. Według stopnia standaryzacji wyróżnić można wywiad swo­bodny, wywiad pogłębiony i wywiad prowadzony według standaryzo­wanego kwestionariusza. Wywiad swobodny ma charakter rozpo­znawczy : pomaga w sprecyzowaniu problemu, uporządkowaniu głów­nych wątków badania. Jest to swobodna rozmowa respondenta z osobą prowadzącą wywiad na zadany temat, przy czym rola osoby prowadzącej polega jedynie na wtrącaniu od czasu do czasu pytania, prośby o bliższe sprecyzowanie wywodu itd. Wywiad pognębiony ma za podstawę ustalony schemat wątków tematycznych, ale same py­tania nie są standaryzowane; o kolejności i sposobie formułowania pytań decyduje osoba prowadząca wywiad, która może stawiać także pytania dodatkowe. Wywiady pogłębione prowadzi się przede wszystkim z osobami o szczególnych cechach lub kwalifikacjach w fazie przygotowawczej badań, które mają być prowadzone metodami ściśle standaryzowanymi. W rozdziale niniejszym zajmiemy się przede wszystkim wywiadem standaryzowanym prowadzonym na pod­stawie kwestionariusza, który przesądza sformułowanie i kolejność pytań. Znacznie ogranicza on swobodę respondenta, zmusza do wy­powiadania się tylko na ściśle określone tematy, ale za to gwarantuje dokładność i porównywalność odpowiedzi oraz policzalność wyników, a jako metoda wyróżnia się rzetelnością.

2. Respondenci mogą udzielać odpowiedzi ustnie lub pisemnie. W przypadku odpowiedzi ustnych osoba prowadząca wywiad stawia pytania i notuje odpowiedzi. W przypadku odpowiedzi pisemnych (także ankiet pocztowych) respondent sam wypełnia kwestionariusz. Kwestionariusz musi być odpowiednio zbudowany, tzn. musi za­wierać wyraźne wskazówki co do sposobu jego wypełniania oraz wstęp tłumaczący respondentowi, dlaczego ważne jest, aby wypełnił go w całości. Samodzielne wypełnianie ankiety przez respondenta jest metodą znacznie mniej kosztowną i pozwalającą uniknąć błędów ankieterskich, ale za to liczba zwrotów (procent respondentów zwra­cających wypełniony kwestionariusz) jest zawsze mniejsza niż liczba wywiadów uzyskanych bezpośrednio przez ankietera. Można także wątpić, czy odpowiedzi pisemne są bardziej wiarygodne niż odpo­wiedzi ustne udzielane ankieterowi, trudno zwłaszcza mieć pewność, czy respondent rzeczywiście sam wypełnił kwestionariusz.

3. Wywiady mogą być prowadzone z pojedynczymi osobami lub z grupami osób. Przy wywiadach grupowych pisemnych razem zebrani członkowie grupy równocześnie wypełniają swoje kwestionariusze;

sposób ten stosowany jest niekiedy ze względu na oszczędność czasu. Przy wywiadach grupowych ustnych pytania kierowane są do całej grupy. Podobna pod pewnymi względami jest metoda dyskusji gru­powej, kiedy to grupa dyskutuje na zadany temat w obecności osoby, która kieruje dyskusją przez zadawanie odpowiednich pytań dodatkowych. Dyskusja grupowa służy nie tyle gromadzeniu danych indy­widualnych, ile wytypowaniu myśli przewodnich przyszłych wywia­dów jednostkowych lub badaniu procesów grupowych, takich jak powstawanie opinii grupowej, wpływ grupy na wyrażanie opinii przez jednostki itp.

4, Wreszcie można wymienić wywiady jednorazowe, ukazujące obraz badanych zjawisk w danym momencie, i wywiady panelowe ukazujące zmiany dokonujące się w ciągu pewnego czasu. Metoda panelowa omówiona jest w rozdziale siódmym.

Proces wywiadu socjologicznego dzieli się na kilka etapów, które mogą różnić się między sobą w szczegółach, zależnie od przedmiotu badania, ale ogólnie biorąc są zawsze takie same. Idealny model badań realizowanych metodą wywiadu socjologicznego składa się z następujących etapów.

1. Formułowanie pytań. Pytania muszą być sformułowane jasno

i jednoznacznie. Nie można zaprojektować kwestionariusza do ba­dania, powiedzmy, „problemu edukacji", jeśli nie określimy jedno­znacznie, co rozumiemy przez „problem edukacji".

2. Rozłożenie zjawiska, które ma być przedmiotem badania, na poszczególne wymiary (zmienne). Jeżeli badanie ma dotyczyć, po­wiedzmy, metod stosowanych przez rodziców w wychowaniu dzieci, to najpierw trzeba określić owe wymiary, czyli cechy różnicujące postępowanie wychowawcze, a więc np.: wychowanie reaktywne versus wychowanie według z góry przyjętych założeń, wychowanie autorytarne versus demokratyczne, wychowanie przez argumentację versus przez sankcje, uczenie dzieci samodzielności versus posłuszeń­stwa. .. itd. Zmienne te będą charakteryzować rodziców jako wycho­wawców. Z różnych wymiarów można także zbudować jeden (wielo­wymiarowy) układ współrzędnych, „wielowymiarową przestrzeń" ba­danego zjawiska. Każdemu wychowawcy przypadnie określone miejsce w tym układzie, które trzeba ustalić w toku wywiadu.

3. Określenie zmiennych niezależnych. We wszystkich na ogół badaniach poza opisem badanego zjawiska (jak często stosowane są określone techniki wychowawcze, jak korelują one między sobą) chodzi także o uzyskanie odpowiedzi na pytanie „dlaczego?", tzn. ujawnienie jego determinantów (zmiennych niezależnych). Etap trzeci polega więc na znalezieniu i zdefiniowaniu zmiennych niezależnych. W użytym tu przykładzie może to być pochodzenie społeczne, wiek i płeć wychowawcy, jego cechy osobowościowe, takie jak autoryta­ryzm itp. Chodzi o to, aby ustalić, jakie wartości przyjmują owe zmien­ne niezależne w przypadku respondenta i jakie „miejsce" wyznaczają mu one we wspomnianym układzie współrzędnych. Należy tu pa­miętać o bardzo ważnej zasadzie: ustalić będzie można tylko to, co zostało uwzględnione w założeniach teoretycznych poczynionych na etapie 2 i 3, choć pytania otwarte (patrz niżej) pozwalają niekiedy w trakcie wywiadu odkrywać nie przewidziane wcześniej istotne cechy czy zmienne niezależne.

4. Zbieranie informacji dodatkowych przy użyciu technik eksplo­racyjnych. W wielu przypadkach wiedza, jaką badacz dysponuje w momencie rozpoczynania badań, oraz istniejące teorie okazują się niewystarczające dla uzyskania zadowalających wyników etapu 2 i 3. Trzeba wówczas zbierać informacje dodatkowe. W tym celu można posłużyć się niektórymi z wyżej wymienionych technik (wywiadem swobodnym i pogłębionym, dyskusją grupową), ale także obserwacją lub analizą treści.

5. Sporządzenie kwestionariusza. Zmienne określone na etapie 2 i 3 trzeba zoperacjonalizować, tzn. przełożyć na język pytań, a na­stępnie sporządzić z nich kwestionariusz.

6. Przygotowanie próby badawczej.

7. Przeprowadzenie wywiadu.

8. Sortowanie i opracowanie wyników wywiadu. Niżej omówimy metodykę etapu 5, najbardziej istotnego dla wywiadu prowadzonego na podstawie standaryzowanego kwestio­nariusza. Etapy 6 i 8 omawiamy w innych miejscach (rozdział trzeci i dziesiąty). Przeprowadzanie wywiadu (etap 7) wiąże się po części z kwestiami organizacyjnymi, jak wybór ankieterów, przygotowanie ich do pracy i opieka nad nimi, na których omówienie brak tu miej­sca 2, Natomiast związaną z etapem 7 problematyką wywiadu jako sytuacji społecznej zajmiemy się jeszcze w mniejszym rozdziale. 

Do góry