Ocena brak

WSPARCIE SPOŁECZNE

Autor /Norman Dodano /30.08.2011

WSPARCIE SPOŁECZNE należy do kluczowych termi­nów z zakresu pedagogiki społecznej, pracy socjalnej, promocji i ochrony zdrowia oraz psychologii społecznej, a także działalności terapeutycznej. Wspieranie jako proces sta­nowi niezbywalny atrybut metody o charakterze interakcyjnej, przybierającej postać in­dywidualną („wspomóc kogoś, wesprzeć") lub grupową (wsparcie przez grupę lub insty­tucję). Istotą tej metody jest wzajemne wspieranie się i wzajemna troska o siebie, nawza­jem o wspólnotę - w której żyjemy, o instytucje - z którymi współpracujemy oraz o środowisko społeczne i naturalne - które ma być dla nas korzystnym siedliskiem biosocjokulturowym.

Zagadnienie wsparcia i wspomagania społecznego osób i grup ludz­kich stało się w dobie przemian ekonomiczno-ustrojowych kluczowym w wielu obszarach naszego życia. Jak zauważają entografowie, jest ono potrzebne każdemu z nas - przez całe życie. Postrzegamy je również na gruncie pedagogiki społecznej i szeroko pojętej praktyki edukacyjnej, w tym pracy socjalnej i opiekuńczej. Jest to bowiem ten typ relacji międzyludzkich, z którym wiążemy na ogół korzystne przeżycie psychiczne.

Kategoriawsparcie społeczne", chociaż w nowszych opracowaniach nie jest z regu­ły wyodrębniania wprost przez pedagogów społecznych, to jednak jest podnoszona przy analizie szczegółowych problemów i komponentów środowiska (społecznego, kulturowe­go i przyrodniczego). Najczęściej widzi się rolę wsparcia społecznego w kontekście „sił społecznych" i „sieci społecznych", a w koncepcji S. Kawuli jako niezbywalny składnik „spirali życzliwości".

Najwcześniej merytoryczny sens wsparcia społecznego uznali psychologowie. Różne systemy wsparcia działaj ą bo wiem głównie jako „schronienie", które pozwala na regene­rację i aktywizację sił ludzkich w najbliższym otoczeniu. Systemy wsparcia społecznego mogą mieć charakter spontaniczny np. pomoc przyjacielska czy sąsiedzka w określonej sytuacji, lub ciągły np. wsparcie rodzinne, organizacyjne czy przyjacielskie w wielu sytu­acjach trudnych (stale lub przejściowo).

Poczucie wspólnoty wiąże się z posiadaniem przez jednostkę określonych grup wsparcia społecznego w określonej przestrzeni: rodzina, przyjaciele, koledzy, sąsiedzi, organizacje formalne, organizacje nieformalne, nauczyciele, duchowni, lekarze itd. Dzieje się tak ze względu na następujące rodzaje wsparcia, jakie stamtąd otrzymujemy lub też możemy oczekiwać i udzielać. Jest to wsparcie w pięciu głównych płaszczyznach, postaciach lub formach:

  1. wsparcie emocjonalne na dawaniu komunikatów werbalnych i niewerbalnych typu: „Jesteś przez nas kochany", ,,jesteś nasz", „lubimy cię", masz mocne cechy charakteru", „nie poddawaj się", „nie ulegaj";

  2. wsparcie wartościujące polega na dawaniu jednostce komunikatów typu:, jesteś dla nas kimś znaczącym", „dzięki tobie mogliśmy to osiągnąć", „trzymaj się tak dalej";

  3. wsparcie instrumentalne, czyli dostarczanie konkretnej pomo­cy, świadczenie usług, np. pożyczenie pieniędzy, udzielenie kredytu, załatwienie mieszka­nia, ubrania, wskazanie formy leczenia itp.;

  4. wsparcie informacyjne, czyli udzielanie rad, porad prawnych i medycznych, informacji, które mogą pomóc w rozwiązywaniu problemu życiowego jednostki, np. w ustalaniu kierunku kształcenia, poszukiwaniu pracy, a nawet porad towarzyskich, hobbystycznych, w zakupach i modzie;

  5. wsparcie duchowe (psychiczno-rozwojowe) ma miejsce wówczas, kiedy jednostki lub grupy (w tym rodzina) po­mimo prób i wysiłków własnych oraz udzielanego im wsparcia w innych formach, nadal pozostają w sytuacji dla nich trudnych, bez wyjścia. Najczęściej jest to stan apatii, nie­możności, rezygnacji, wyczekiwania, iluzji, widzenia przyczyn kryzysu niepowodzeń poza sobą. Ta forma wsparcia stanowi ważny element „spirali życzliwości", o której tutaj mowa.

Bliskie więzi z innymi chronią nas przed poczuciem alienacji i już z tego względu wzmac­niają naszą odporność psychiczną. Wsparcie społeczne to przede wszystkim pomoc do­stępna jednostce lub grupie w sytuacjach trudnych, stresowych, przełomowych, których bez wsparcia innych nie są w stanie przezwyciężyć. Głównie zachodzi to wówczas, kiedy stoimy wobec zadań i wyzwań zmierzających do „pokonywania życia".

Według wielu badaczy wsparcie społeczne otrzymuje człowiek ustawicznie w życiu codziennym, w trakcie ciągłych interakcji i relacji z innymi ludźmi, zaś zapotrzebowanie na nie wzrasta gwałtownie w sytuacjach trudnych, w tym także w okresie radykalnych zmian i transformacji systemowych.

Wsparcie społeczne określa się także jako rodzaj interakcji społecznej podjętej przez jedną lub dwie strony w sytuacji problemowej, w której dochodzi do wymiany informacji emocjonalnej lub instrumentalnej. Wymiana ta może być jednostronna lub dwustronna, może być stała lub się zmieniać. Zawsze istnieje w takim układzie osoba lub grupa poma­gająca i odbierająca wsparcie.

Aby taka wymiana była skuteczna, konieczna jest spójność między potrzebami biorcy a rodzajem udzielanego wsparcia. Celem takiej relacji i interakcji jest zbliżenie do rozwią­zania problemu. Relacje te zachodzą w czterech podstawowych układach ludzkiego życia:

  1. Człowiek-człowiek (relacje rodzinne, rówieśnicze, sąsiedzkie, zawodowe, koleżeńskie, przyjacielskie, towarzyskie, człowiek, człowiek „na drodze", człowiek „pielgrzym", człowiek znaczący, mistrz, partner itp.). Są to relacje rodzaju ,ja" i „ty".

  2. Człowiek-grupa (rodzina własna, stowarzyszenie społeczne i polityczne, środowisko sąsiedzkie i lokalne, kościoły, sekty i ugrupowania wyznaniowe, stowarzyszenia i organizacje życia kulturalnego, spor­towego, rekreacyjnego, hobbystycznego, grupy podkulturowe dzieci, młodzieży i doro­słych - w tym grupy i ruchy kontrkultury, grupy przestępcze, gangi i mafie, grupy wspar­cia o charakterze rozwojowym - w tym wsparcia małżeńskiego i rodzinnego, rówieśnicze­go dzieci i młodzieży oraz osób starszych, np. kluby seniora).

  3. Człowiek-instytucje. Wymieniając niektóre z nich, mamy świadomość ich wielości i tendencji do ilościowego, a także jakościowego rozwoju. Szereg z nich coraz pełniej jest - lub będzie - nastawione na niesienie społecznego wsparcia jednostkom czy grupom ludzi. Są to m.in. instytucje pomocy i porady prawnej, medycznej i socjalnej, instytucje usług i służb porządkowych, ubezpieczeniowych, socjalnych, związkowych, edukacyjnych oraz gospodarczych i sze­roko rozumianej polityki społecznej, instytucje samorządowe i samopomocowe.

  4. Człowiek-szersze układy, obejmujące relacje w wymiarze środowiska okolicznego, gminy, miasta lub jego dzielnicy, rejonu zamieszkania, regionu etnicznego i kulturowego (tzw. małe ojczyzny), organizacji i stowarzyszeń regionalnych oraz ogólnopolskich czy nawet mię­dzynarodowych. W tych też obszarach egzystencji możliwe jest włączenie się jednostek lub grup w spiralę pedagogicznej życzliwości.

W badaniach przeprowadzonych już w latach siedemdziesiątych w ośrodkach uniwer­syteckich USA, Kanady, Anglii i Holandii zwrócono uwagę, że ludzie otoczeni bliską ro­dziną, posiadający wielu przyjaciół, należący do różnych organizacji, związani ideologią lub wiarą z innymi ludźmi cieszą się lepszym zdrowiem, łatwiej dają sobie radę w sytu­acjach trudnych i ponoszą mniejsze negatywne konsekwencje sytuacji stresowych. Wte­dy to pojawiło się pojęcie wsparcia społecznego. Każda jednostka win­na umieć umiejscowić się w swojej sieci wsparcia.

Jednak należy zwrócić uwagę, że w sytuacjach, gdy wsparcie społeczne zastępuje człowiekowi inne sposoby rozwiązywania problemów, a zwłaszcza gdy występuje to per­manentnie, może nastąpić niekiedy utrata zdolności jednostki do samodzielnego radzenia sobie w okolicznościach krytycznych, zanik samodzielności i coraz znaczniejszy stopień uzależnienia się osoby od wsparcia oraz pomocy otoczenia. Stały i wysoki poziom wspar­cia otrzymywany przez człowieka od środowiska, z którym jest związany, może wówczas wywierać negatywny wpływ na zdolności adaptacyjne jednostki. Można podejrzewać, że człowiek otoczony szczególnie „gęstą" siecią społeczną może niekiedy odbierać tę sytu­ację jako doświadczenie nadmiernej kontroli społecznej i nadopiekuńczości.

Podstawowym założeniem znalezienia się jednostki lub grupy w „spirali życzliwości" jest zasada korzystności w zachodzących tam relacjach międzyludzkich. Są one nacechowane wrażliwością na rodzące się potrzeby człowieka, nastawione na pomyślne rozwiąza­nie nurtujących go problemów, przekazujące mu ważne impulsy psychiczne i sprawcze do podjęcia działań (np. pokonywanie życia, życia na własny rachunek).

Wsparcie i wspieranie - jako działalność pedagogiczna jest obecnie potrzebna jed­nostkom i grupom, znajdującym się w różnych sytuacjach życiowych. Stanowi ważny i nie­zbędny atrybut naszego codziennego życia. Odnosi się ono także do szeregu sytuacji posiadających atrybut normalności, a nie tylko aspekt deprywacyjny. A więc niezbędna jest rzetelna diagnoza osoby, którą mamy wspierać; jej potrzeb, problemów, doświadczeń, sytuacji i warunków w których funkcjonuje, a także „silnych" cech osobowościowych i potencjału biopsychicznego. Jest to istotny punkt wyjścia, aby przejść drogę od wspar­cia ku samodzielności, do życia na własny rachunek.

Wyróżnione tutaj pedagogiczne cechy wsparcia stanowić mogą zarazem rodzaj wskaź­nika i miernik pomiaru funkcjonowania konkretnego środowiska (zwłaszcza lokalnego). Chodzi tutaj o reaktywację lokalnej sieci wsparcia i eksplorację potrzeb jednostkowych i grup środowiska oraz rejestrację i pobudzenie jego sił potencjalnych. Odnosi się to do sił, które w okresie naszej transformacji ustrojowej są nadal „utajone" - mówiąc językiem Heleny Radlińskiej - które nie sprzyjają wielkiej społecznej zmianie. Coraz częściej zaś mamy do czynienia z brakiem społecznej reakcji na obszary biedy i ubóstwa, coraz trud­niej jest o społeczną solidarność w miejscu zamieszkania lub w zakładzie pracy. Poszuku­jemy i próbujemy formować swój ą pedagogiczną, socjalną i duchową „spiralę życzliwo­ści". Natomiast zagadnienie wsparcia społecznego w różnych układach ludzkiego życia (indywidualnego i zbiorowego), winno stać się przedmiotem badań pedagogicznych o cha­rakterze diagnostycznym i projektującym wzorce rozwiązań na miarę przełomu XX i XXI wieku.

EMPOWERMENT – idea wzmacniania możliwości sprawczych człowieka. Obejmuje proces i rezultaty, w których ludzie, organizacje i społeczności zwiększają lub osiągają panowanie kontrolę nad swoim życiem i stają się aktywnymi uczestnikami starań o wpływ na własne środowisko. Obejmuje wymiar indywidualny i strukturalny. Wymiar indywidualny odnosi się do działań i procesów mających na celu zwiększenie kontroli jednostki nad własnym życiem, wyposażenie jej w większą wiarę w siebie, lepsze postrzeganie samej siebie, wzbogaconą wiedzę i umiejętności. Wymiar strukturalny odnosi się do struktur społecznych, barier i relacji wpływów, które podtrzymują zróżnicowania i niesprawiedliwości, które obniżają szansę objęcia kontroli nad własnym życiem. Jest celem samym w sobie, by grupy pozbawione możliwości sprawczych wydobyły się z tego stanu, by były zdolne ustanowić czy odbudować swój status jak równouprawnieni, kompetentni obywatele w społeczeństwie.

EDUKACJA ŚRODOWISKOWA Zajmuje poczesne miejsce w pedago­gice społecznej. Oznacza — mówiąc językiem klasyków tej dyscypliny - organizowanie, kształtowanie, przetwarzanie, ulep­szanie lokalnego środowiska społeczno-kulturowego jego własnymi siłami w imię ideału (wyższych wartości, wzorca, norm). To kreowanie środowiska wychowawczego w skali lokalnej sprowadza się, według tych pedagogów, do formowania odpowiednich postaw, aspiracji i dążeń ukierunkowanych na usprawnianie tego, co funkcjonuje niezadowalają­co, a także do tworzenia nowych ośrodków (placówek i urządzeń) zaspokajających po­trzeby socjalne, rekreacyjne i kreatywne dzieci i młodzieży.

Edukacją środowiskową można obecnie rozumieć dwojako: jako swoisty proces lub metodę pracy społeczno-wychowawczej.

Metoda środowiskowa to sposób organizowa­nia społeczności lokalnej do podejmowania zadań w zakresie edukacji, opieki i pomocy społecznej, polegający na aktywizowaniu sił społecznych i ich ukierunkowaniu na realiza­cję tych zadań. W tej -jak i w każdej metodzie - kładzie się akcent na stronę organizacyjno-techniczną prowadzonej działalności.

Edukacja środowiskowa jako proces - ogólnie biorąc - to sekwencja zmian zachodzących w środowisku lokalnym, dotyczących kształ­cenia, wychowania, opieki, pomocy społecznej, edukacji kulturalnej, które dokonują się za sprawą sił społecznych tego środowiska. W bardziej szczegółowym ujęciu to ciąg działań (kompleksy czynności) względnie jednorodnych, wzajemnie powiązanych, następujących po sobie, trwających przez dłuższy czas (lub nawet nieograniczony), podejmowanych wspólnie i z własnej inicjatywy przez podmioty środowiskowe (jednostki, grupy społecz­ne, instytucje i placówki), ukierunkowanych na optymalne zaspokajanie potrzeb material­nych, emocjonalnych, społecznych i kulturalnych społeczności lokalnej, a także kształto­wanie postaw podmiotowych wszystkich jej generacji (ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży).

Kluczową kwestią w edukacji środowiskowej jest proces tworzenia, stymulowania i ukie­runkowywania lokalnych sił społecznych na problemy środowiska. Proces ten może do­konywać się poprzez przybliżanie i zakorzenianie - w warunkach wolności obywatelskiej - wartości humanistycznych i chrześcijańskich. Wartości te mogą stać się czynnikiem motywującym i ukierunkowującym ludzką aktywność na wzniosłe cele, wyzwalającym ludzki potencjał energetyczny niezbędny do ich urzeczywistnienia. Nosicielami, krzewicielami tych wartości mogą być osoby, grupy społeczne (np. rodziny), instytucje i placówki, organiza­cje oraz stowarzyszenia kultywujące pozytywne tradycje narodowe, zorientowane huma­nistycznie, dostrzegające integralność dobra indywidualnego i wspólnego, poszukujące nowych, godnych człowieka jakości życia i bezpiecznego funkcjonowania jego i jego rodziny.

Podstawami strategii środowiskowej są dialog i współpraca. To dwa rodzaje relacji międzyludzkich, które w warunkach rozwoju społecznego i demokracji stanowią funda­mentalne formy i warunek podmiotowego oraz wspólnotowego funkcjonowania zbioro­wości lokalnej.

Praca środowiskowa – polega na dostarczaniu jednostkom, grupom, organizacją profesjonalnego wsparcia o charakterze technicznym, edukacyjnym, organizacyjnym

Wzmacnianie społeczne – stanowi funkcję edukacji środowiskowej oraz pracy środowiskowej. Jest to proces rozwijania wiedzy, umiejętności i pewności siebie oraz docieranie do miejscowych zasobów i sił, odkrywanie pozytywnych czynników środowiska, źródeł zmiany.

Działanie środowiskowe – aktywność, która łączy osoby i grupy w celu realizacji określonych potrzeb lokalnych.

Podobne prace

Do góry