Ocena brak

WROCŁAW i jego związki z literaturą polską

Autor /dynamitka001 Dodano /05.04.2012

WROCŁAW, miasto woj., od 1975 woj. miejskie, na Nizinie Śl., nad Odrą, hist. stolica Śląska. Ślady grodów z X-IX w. p.n.e. We wczesnym średniowieczu był jednym z grodów Ślężan. Nazwę W. (łac. Wratislavia) łączą niektórzy historycy z imieniem czes. ks. Wratysława I (zm. 921). Najpóźniej 990 W. należał już do państwa pol.; w 1000 powstało tu biskupstwo. W 1109 na Psim Polu (dziś dzielnica W.) Bolesław Krzywousty pokonał wojska niem. Henryka V. W okresie rozbicia dzielnicowego książęta wrocł. Henryk I Brodaty, Henryk II Pobożny i Henryk IV Probus dążyli do korony królewskiej. W 1335 W. wraz z całością księstwa został wcielony do Czech; w XIV-XV w. stał się widownią wojen husyckich. Opowiedział się po stronie Macieja Korwina, potem przyjął władzę Jagiellonów czes.-węg., w 1526 przeszedł w ręce Habsburgów. Rozwinięty ośrodek handlowy i kult., zachował liczne kontakty z Polską.

Wiele rękopiśmiennych zabytków średniow. literatury pol. związanych jest z W.; z oficyny K. Elyana wyszły pierwsze pol. teksty druk. - modlitwy Ojcze Nasz, Zdrowaś Mario i Wierzę, zamieszczone w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium (1475); w XVI w. pierwszą stałą drukarnię prowadził 1518-34 A. Dyon. Znane były zpol. druków oficyny A. Winklera i Baumannów.

W XV-XVI w. wielu wrocławian (ok. 400) studiowało w Akad. Krak. i wielu jej profesorów pochodziło z W., m. in. W. Korwin (L. Corvinus), Jan Stańko, B. Stenus, Michał z W.; uczniem Akad. Krak. był wrocł. humanista F. Faber. Żywe stosunki z wybitnymi intelektualistami epoki utrzymywał bp J. Turzo (zm. 1520), który zasłużył się dla kultury miasta; na jego dworze wrocł. gościli m. in. E. Ciołek i B. Wapowski. Fundacja uniwersytetu 1505 (zamiar Władysława Jagiellończyka, króla czes. i węg.) nie doszła do skutku wobec sprzeciwu króla pol. Aleksandra Jagiellończyka (dopiero 1702 powstała we W. akademia jezuicka), ale w XVI w. rozwinęło się szkolnictwo śrędnie pod zaznaczającym się wpływem humanizmu, a od 1523 - reformacji (stąd żywe później kontakty z —» Toruńskim Gimn. Akademickim). Więzy gosp.-kult. z Polską i potrzeby życia codziennego wymagały znajomości języka pol.; uczono się go prywatnie i w szkołach. Istniały we W. dwie większe oficjalne szkoły pol. - Szkoła Pol. przy kościele Św. Krzysztofa (od ok. 1560 do 1720) i Miejska Szkoła Pol. (1666-1766); w gimn. Św. Elżbiety wprowadzono 1786 naukę języka pol. do szkolnego programu. W niektórych kościołach kat. i ewang. odprawiano nabożeństwa i wygłaszano kazania po polsku. Nauczyciele języka byli jednocześnie autorami słowników pol.-niem. i podręczników (m. in. J. Roter, M. Kuschius, J. Ernesti, M. Dobracki, J. Szlag). Z wrocł. poetów niem. XVII w. należy wspomnieć Angelusa Silesiusa (właśc. J. Scheffler), wybitnego mistyka, zapisanego w aktach miejskich jako „Polonus".

W 1741—42 wraz z większością Śląska W. przeszedł pod władzę Prus. Mimo germanizacji życie pol. istniało tu nadal, a rola miasta wzrosła jeszcze po rozbiorach; stało się ono ważnym ośrodkiem kult. dla Polaków zaboru pruskiego. Firmy wydawn. F. Hirta, Kornów (od 1732) i —» Z. Schlettera (od 1833) pośredniczyły w rozpowszechnianiu pol. książek. Odwiedzali W. wybitni pisarze oświeceniowi - H. Kołłątaj, S. Staszic, J. Wybicki (mieszkał tu 1802-04), interesujące spostrzeżenia pozostawił w swych relacjach podróżniczych J.U. Niemcewicz, obszernie opisał miasto F. Skarbek w Podróży bez celu. Wychowankami szkół wrocł. byli m. in. J. Elsner i J.S. Bandtkie, później, 1798-1803, wykładowca języka pol. w gimn. Św. Elżbiety i 1804-11 rektor szkoły Św. Ducha, zasłużony opiekun młodzieży polskiej. Na —» Uniwersytecie Wrocł., powołanym 1811, w dziedzinie humanistyki rozwinęły się gł. badania hist. pod kier. R. Roepella, przyjaznego wobec Polski (do jego uczniów należeli m. in. J. Przyborowski, J.K. Plebański, K. Liske), oraz badania etnogr.-filol. dzięki utworzonej 1841 katedrze literatur i języków słow., którą kierowali m. in. F.L. Ćelakovsky, W. Cybulski, —» W. Nehring; lektorem języka pol. na uniw. 1848-59 był J.M. Fritz, 1851-78 W. Kraiński. Ok. 1817 powstała pierwsza we W. polska organizacja studencka „Polonia" (działająca do ok. 1830), a 1836 z inicjatywy zapalonego słowianofila J.E. Purkynego —» Towarzystwo Literacko-Słowiańskie, działające przez 50 lat (do 1886) i skupiające w swych szeregach najaktywniejszą intelektualnie młodzież akad., późniejszych luminarzy nauki i kultury narodowej. Nieoficjalnym organem Towarzystwa było krótkotrwałe pismo zbiór. Znicz (1851-52) pod red. K. Szulca. W 1848 odbył się we W. zjazd słowianofilski z udziałem A. Cieszkowskiego i K. Libelta.

Wśród nazwisk pisarzy XIX-wiecznych, w których biografie wpisał się W., należy wymienić J. Słowackiego (kilka dni 1831 i spotkanie z matką 1848; drugi pobyt poety utrwaliły wspomnienia J.N. Niemojowskiego i M. Weryhy-Darowskiego), K. Hoffmanową (1831 i 1842), B. Moraczewską (1842, opis miasta w Dzienniku), J. i A. Woykowskich (1843 drukują tu kilka nrów —» „Tygodnika Lit.", 1851 Woykowska spędza we W. ostatnie miesiące życia), L. i E. Dembowskich (1840, 1843, 1845), R. Zmorskiego (1844-45, 1847,1848), W. Pola (1847), T. Lenartowicza (1849,1850-51), W. Syrokomlę (1858), A. Fredrę (1857 oglądał we W. przeróbkę swych Ślubów panieńskich dokonaną z franc. plagiatu przez K. Holteia), T.T. Jeża, J.L Kraszewskiego (1858 i 1860), F. Faleńskiego (1869) i in. Studiowali tu m. in. A. Asnyk (1859-61), I. Chrzanowski, J. Kasprowicz (1884-88), który wysyłał do Petersburga, Warszawy i Lwowa liczne korespondencje z życia pol., zwł. młodzieży akad., i upamiętnił W. w wierszu Na targu.

W 2 poł. w. XIX działały we W. organizacje pol., z których Tow. Polskich Górnoślązaków (1863-76), Tow. Górnośląskie (1880-86), Tow. Akademików Górnośl. (1892-99) i akad. Kółko Pol. (1895-1906) przyczyniały się do popularyzacji języka pol. i historii Polski; Tow. Przemysłowców Pol. (zał. 1868), Tow. Handlowe Pol. (zał. 1882) i in. prowadziły akcję oświat., organizowały amatorskie przedstawienia teatr. (m. in. wyst. Krakowiaków i Górali 1882 i 1909, sztuk W.L. Anczyca, M. Bałuckiego, J. Blizińskiego, J. Korzeniowskiego, Fredry). W 1878 L. Waryński zorganizował we W. punkt przerzutu literatury i prasy socjalist. do Królestwa. Tutaj drukowano' pismo śl. „Nowiny" J. Badury.

Po I wojnie świat, działały we W.: oddział Zw. Polaków w Niemczech (zał. 1923), Pol. Związek Akad. „Piast" (zał. 1923-24), Pol. Tow. Szkolne (zał. 1924), Zw. Akademików Górnoślązaków „Silesia Superior" (zał. 1924), jeden z najsilniejszych oddziałów Zw. Akademików Polaków w Niemczech (zał. 1935), Tow. Biblioteki Lud. (powst. 1923-24); ważnym ośrodkiem życia kult. Polonii wrocł. był Dom Polski, otwarty 1929. Wraz z dojściem do władzy NSDAP rozpoczęły się ostre prześladowania ludności polskiej. W 1939 pol. życie publ. przestało istnieć. W 1945 miasto uległo zniszczeniu w 68%.

Życie kult. w powojennym, przywróconym Polsce W. tworzyło się od podstaw. Już we wrześniu 1945 otwarto 9 szkół, w listopadzie tegoż roku 3500 słuchaczy rozpoczęło naukę na Uniwersytecie i Politechnice (do 1951 jedna uczelnia, której rektorem był S. Kulczyński). Pierwsze gazety z 1945 to tygodnik „Nasz Wrocław" (od nru 4 pt. „Gazeta Dolnośląska"); „Naprzód Dolnośląski", „Trybuna Dolnośląska", „Pionier" -pierwszy dziennik (od 1946 pt. „Słowo Polskie"). Ruszyła Opera i Teatr pod dyr. T. Trzcińskiego (premiera w styczniu 1946). Pierwszą wielką imprezą kult. były Dni Kultury Pol. na Ziemiach Zach. (8-11 VI 1946), w 1948 - Wystawa Ziem Odzyskanych i Świat. Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju.

W 1946 powstało Wrocławskie Tow. Naukowe. Środowisko humanistów uniw. i pisarzy skupiało się 1946-50 w Kole Miłośników Literatury i Języka Pol., które zainaugurowało spotkania autorsko-dyskusyjne p.n. Czwartki Literackie (na pierwszym, 14 II 1946, wystąpiła przew. Koła, A. Kowalska). Tradycja Czwartków, przejęta przez ZLP, utrzymała się z przerwami do dziś. Dzięki inicjatywie najaktywniejszych działaczy Koła, J. i A. Kowalskich oraz T. Mikulskiego, powstało 1946 pismo kryt.lit. —»Zeszyty Wrocławskie". Przewiezienie ze Lwowa do W. 1946-47 znacznej części biblioteki —» Ossolineum i reaktywowanie tu zasłużonego wydawnictwa przyczyniło się także do rozwoju życia umysłowego.

W kwietniu 1947 powstał we W. oddział ZLP (przew. W. Żukrowski - do 1951, wiceprzew. S. Łoś, skarbnik T. Mikulski, wśród członków L. Hirszfeld, autor głośnej Historii jednego żyda); t.r. odbył się Walny Zjazd Delegatów ZLP, na którym pisarzy wezwano do osiedlania się na Ziemiach Odzyskanych.

Osiedlili się tu - na dłużej czy krócej -poza wymienionymi: R. Cabaj, S. Dygat, K. Giżycki, T. Karpowicz, J. Kott, Cz. Ostańkowicz, J. Pierzchała, L. Seymour, T. Zelenay, J. Zonszajn; w Wałbrzychu - M. Jachimowicz. Przez pewien czas 1946 mieszkała we W. gościnnie M. Dąbrowska. Powstało środowisko młodych, wychodziły pisma studenckie (np. „Chochoł" 1948, pod red. S. Pietraszki, R. Sobola, R. Wołoszyńskiego, Cz. Hernasa), szeroko uwzględniały tematykę lit. dodatki do gazet, jak „Zwierciadło Polski i Świata" (1946-47), pod red. H. Muszyńskiej-Hoffmanowej, nast. L. Golińskiego, „Nauka, Literatura i Sztuka" (1946-47), „Horyzont Kulturalny" (1947) i „Ekran Tygodnia" (1947-49), pod red. T. Lutogniewskiego oraz „Panorama" (1948), pod red. B. Karpińskiego, nast. A. Brauna, wreszcie „Sprawy i Ludzie" (1951-59, dod. do powst. 1948 „Gazety Robotniczej"). W 1953 zaczął wychodzić tu, nakładem PAX, „Wrocławski Tygodnik Kat." (od 1958 wyd. w Warszawie). W 1950-55, w związku z centralizacją życia kult., część pisarzy opuściła W. Jednocześnie w tychże latach rozwinęło się przy ZLP Koło Młodych Pisarzy (należeli m. in. Cz. Białowąs - długoletni przew., S. Grochowiak, M. Masko, K. Koszutski, W. Kotowicz, U. Kozioł, T. Mikołajek, M. Patkowski, W.L. Terlecki). Twórczość tych lat przedstawia almanach 34 autorów W odzyskanym domu (1956), pod red. Z Kubikowskiego i B. Butryńczuka.

Duże ożywienie lit. nastąpiło 1956. Uroczystym akcentem było przekazanie miastu lwow. pomnika A. Fredry dłuta L. Marconiego. Powstały pisma społ.-kult. „Nowe Sygnały" (1956), studenckie „Poglądy" (1957), tygodnik „Odra" (1958, od 1960 mies.), teatr. „Scena Wrocławska" (1958, nawiązująca tyt. do pisma z 1949-50) i „Życie Teatru" (1959-63). Towarzystwo Miłośników W. (powst. 1956) wydaje Rocznik Wrocł. (od 1957) i Kalendarz wrocławski (od 1958), organizuje liczne imprezy, jak np. majowe Dni W. Z inicjatywy wrocł. oddziału ZLP zwołano I Zjazd Pisarzy Ziem Zach. w Dusznikach 1958, zorganizowano szereg sesji lit. (leśmianowska 1962, o związkach literatury z filmem 1963, dramaturgiczna 1964, o społ. funkcji poezji 1966, o współcz. teatrze 1966), 1961 wprowadzono (ZLP wraz z Domem Książki) nowy typ spotkań autorskich - Poniedziałki pod Arkadami, 1963 reaktywowano przy ZLP Koło Młodych. Powstały grupy lit., m. in. Dlaczego nie (1958, almanach Dojrzewające słowa), Agora (pismo pod tymże tyt., red. L. Herbst), Ugrupowanie 66 (pismo „Kontrasty Nadodrzańskie"), wydano almanachy młodych Pomosty (1966, 1969,1973). Wrocł. środowisko lit. w l. sześćdziesiątych współorganizowało Kłodzkie Wiosny Poet., Dzierżoniowskie Dni Literatury, w l. siedemdziesiątych Oleśnicki Maj i in. Wzbogacili środowisko wrócł., osiedlając się tu m.in. - H. Worcell (1957), L. Flaszen (1963), T. Różewicz (1968). Rozwijali w l. sześćdziesiątych swą twórczość T. Karpowicz, U. Kozioł, a także inni Uczni poeci różnych pokoleń, jak np. B. Antochewicz, A. Bartyński, M. Bocian, S. Chaciński, K. Coriolan, J. Czopik, R. Drahan, S. Drożdż, L. Herbst, M. Jodłowski, S. Kapuścińska, B. Kierc, T. Kowalczyk, K. Koszutski, E. Miłanczówna, K. Miłobędzka, J. Styczeń, L. Szwed, H. Wolniak. Związani ze środowiskiem wrocł. są mieszkający w Wałbrzychu M. Jachimowicz, w Kłodzku - J. Kulka, A. Zelenay, w Trzebnicy - M. Miszewski. Najwybitniejszym talentem wśród debiutantów l. sześćdziesiątych był R. Wojaczek, w l. siedemdziesiątych debiutowali m. in. U. Benke, Cz. Sobkowiak. W prozie zaznaczyły się m. in. nazwiska E. Drzewińskiej, Kozioł, Z. Kubikowskiego, W. Kotowicza, E. Kurowskiego, T. Mikołajka, J. Pluty, J. Skotnickiej, S. Srokowskiego, E. Szumańskiej, J. Wieczerskiej, od l. siedemdziesiątych (debiut) J. Łozińskiego; w dramacie - przede wszystkim Karpowicza; w krytyce lit. - A. Falkiewicza, J. Kelery, J. Kurowickiego, J. Łukasiewicza, M. Orskiego, R. Wołoszyńskiego (w l. pięćdziesiątych).

Najwybitniejsze osiągnięcia pisarskie wyróżniano od 1947 nagrodą literacką W.; laureatami jej byli m. in.: Kowalska (1947), Mikulski (1948), Pierzchała (1949), Zelenay (1951), Zukrowski (1954), Giżycki (1955), Cabaj (1956), Worcell (1957), Karpowicz (1958), Kotowicz (1960), L. Seymour-Tułasiewicz (1961), Kubikowsłri (1963), Koszutski (1964), Kozioł (1965), Kurowski (1967), Mikołajek (1971), Różewicz (1973), Antochewicz i Łukasiewicz (1975), Skotnicka (1976), Szumańska (1977).

W rozwoju życia kulturalnego W. ważne miejsce zajmuje teatr, którego organizatorami po T. Trzcińskim byli m. in. J. Walden, H. Szletyński, E. Wierciński, W. Horzyca, A. Witkowski, K. Skuszanka i J. Krasowski, J. Jarocki, K. Braun, J. Grzegorzewski. Działają teatry: Polski, Kameralny, Współczesny im. E. Wiercińskiego, Teatr Pantomimy H. Tomaszewskiego, Teatr-Laboratorium (d. 13 Rzędów) pod kier. J. Grotowskiego, Teatr Lalek, „Kalambur", teatry studenckie, Filharmonia, Opera, Operetka. Organizowane są festiwale pol. sztuk współcz. (20 do 1979), muz. Wratislavia Cantans, międzynar. festiwale teatrów studenckich, studenckie turnieje poet. (o „Laur Arki", 20 do 1975).

Badania nad literaturą prowadzą: Instytut Filologii Pol. Uniwersytetu Wrocł. i pracownie IBL PAN, biblioteki nauk. oraz Komisja Humanist. Oddziału Wrocł. PAN. Wychodzą tu pisma i publikacje seryjne nauk.lit., jak —» „Pamiętnik Lit." (pod red. B. Zakrzewskiego), Litteraria (pod red. J. Trzynadlowskiego), Prace Lit. (dział Zesz. Nauk. UWr., pod red. T. Mikulskiego, nast. B. Zakrzewskiego), —» „Literatura Ludowa" (pod red. Cz. Hernasa). Cenne zbiory rkpsów i starodruków znajdują się, poza Ossolineum, w bibliotekach: uniw. i kapitulnej.

Miasto przewija się w twórczości wielu pisarzy związanych z W. trwale czy przelotnie. Utwory poetów XVII-wiecznych o W. zebrali J. Lewański i A. Rombowski w tomie Stychy wrocławskie (1948, nakł. J. Kuglina). Z historią średniowiecznego W. związana jest powieść Z. Zielonki Orły na sarkofagu, ukazująca walkę Henryka V o zjednoczenie państwa, oraz dramaty K. Iłłakowiczówny i W. Szewczyka o biskupie Nankerze. Utwory pisarzy XVIII i XIX w. o W. przypomniał Mikulski w swej znakomitej książce Spotkania wrocławskie (1948), uświadamiając nią, że pol. tradycje literackie W. są cennym dobrem kultury ogólnonarodowej. Tworzące się życie pol. w powojennym W. ukazał Żukrowski w opowiadaniu Żona, Kowalska w pierwszej powojennej powieści radiowej Uliczka klasztorna, w Opowieściach wrocławskich (1955) oraz we wspomnieniach Figle pamięci (1963) i Dzienniku („Odra" 1973). Miasto występuje często w twórczości beletrystycznej mieszkających tu pisarzy, np. w Agnieszce Drzewińskiej czy Panu z prowincji Worcella, w powieściach T. Mikołajka, a także M. Patkowskiego, w Ptakach dla myśli Kozioł, J. Łozińskiego i in., ponadto w wielu utworach pamiętnikarskich i reportażowych.

W. DŁUGOBORSKI, J. GIEROWSKI, K. MALECZYŃSKI Dzieje W. do roku 1807, W. 1959; Ludzie dawnego W., t. 1-2, Wr. 1958-61; W. Przewodnik po dawnym i współczesnym mieście, oprac. W. Roszkowska, wyd. 2 popr. W. 1970. H. BARYCZ Rola Polaków w Uniwersytecie Wrocławskim, Wr. 1946; S. ROSPOND Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wr. 1948; T. MIKULSKI Spotkania wrocławskie, wyd. 3 Kat. 1966 (prwdr. 1948); tenże Temat W., Wr. 1961; Z. KUBIKOWSKI W. literacki, Wr. 1962; K. KWAŚNIEWSKI Podania i legendy dawnego W, Wr. 1962; L. HERBST Wrocławskie czasopisma studenckie z lat 1945-1966, Acta UWr. Prace Lit. 10 (1968); Panorama kultury współczesnego W., red. B. Zakrzewski, Wr. 1970 (tu J. Łukasiewicz - o życiu lit., J. Albin -o czasopismach, J. Kelera - o teatrach); A. CIEŃSKI Pejzaż W. (tu bibliografia utworów o tematyce wrocł.), Acta UWr. Prace lit. 11/12 (1970); J. ŁUKASIEWICZ Na dwudziestopięciolecie wrocławskiego oddziału ZLP, tamże 15 (1973); A. ZAWADA Od krzyku do milczenia, ,.Poezja" 1974 nr 1; A. MENDYKOWA Książka polska we W. w XVIII w., Wr. 1975; M. BURBIANKA Z dziejów drukarstwa śląskiego w XVIII w. Baumanowie i ich spadkobiercy, Wr. 1977; M. ORSKI Literackie oblicze Dolnego Śląska, w: Kultura na Dolnym Śląsku 0 (zbiór.), W.-Wr. 1977; W. jego dzieje i kultura (zbiór.), W. 1978; B. ZAKRZEWSKI Nowe tematy śląskie, Wr. 1980.

Podobne prace

Do góry