Ocena brak

Wolność i tyrania w literaturze romantycznej

Autor /Zenon Dodano /18.04.2011

Literatura polskiego romantyzmu kształtowała się w szczególnej sytuacji historycznej. Polska znajdowała się pod zaborami, a cały naród doznawał upokorzeń i cierpień, zwłaszcza ze strony carskiej Rosji. Dlatego też naczelnym tematem twórczości polskich romantyków stała się konieczność podjęcia walki narodowowyzwoleńczej oraz związany z tym problem wolności i tyranii.

Wolność dla poetów pierwszej połowy XIX wieku była jedną z nadrzędnych wartości. Tęsknota ze swobodą polityczną przejawiała się w propagowaniu hasła walki z zaborcą wszelkimi dostępnymi metodami. W Konradzie Wallenrodzie Adam Mickiewicz ukazuje dramat spiskowców tamtych czasów, którzy wobec przeważających sił wroga musieli się uciekać do nieetycznych metod postępowania. Tytułowy Konrad podstępem wkrada się w łaski Krzyżaków, rezygnując z własnego szczęścia osobistego, doprowadza Zakon do zguby.

Polityczne zwycięstwo staje się równocześnie duchową klęską bohatera, który dręczony wyrzutami sumienia, popełnia samobójstwo. Konflikt między racjami politycznymi i moralnymi leży u podstaw tragizmu Konrada. W III cz. Dziadów Mickiewicz porzuca podstępną i kontrowersyjną moralnie „lisią” metodę walki i nawołuje do podjęcia otwartych działań. Główny bohater utworu, Konrad, w prometejskim buncie przeciwko Bogu pragnie poświęcić swoje życie dla wolności narodu :

„Nazywam się Milijon – bo za milijony

Kocham i cierpię katusze”.

Konrad, mimo iż zamknięty w celi więziennej, wolny jest duchem ; taki też rodzaj wolności był dla romantyków największym przywilejem wybitnej jednostki i poety. W swoim utworze Mickiewicz przedstawia także obraz martyrologii narodu polskiego. Scena w więzieniu, opowiadanie Sobolewskiego czy scena z panią Rollison ukazują okrucieństwo metod carskiego aparatu oraz fizyczne i psychiczne cierpienia niewinnych ofiar, którymi najczęściej są młodzi ludzie.

Dziady Mickiewicza to nie tylko apoteoza najogólniej pojętej wolności, ale także pełne pasji oskarżenie tyranii caratu. Męczeństwu Polski poeta nadaje charakter mesjanistyczny wyrażony w Widzeniu Księdza Piotra ; nawołując do podjęcia walki z wrogiem, głosi ideę zemsty „Z Bogiem i choćby mimo Boga”, podkreślając tym samym bezkompromisowość i desperację bojowników o wolność. Mickiewicz wierzy, że dopóki naród zachowuje swą tożsamość i broni tradycji przekazywanej w poezji, dopóty ma szansę na odzyskanie niepodległości. W swobodnym tłumaczeniu fragmentu Giaura Byrona ; poeta pisze :

Walka o wolność, gdy się raz zaczyna,

Z ojca krwią, spada dziedzictwem na syna”.

Konieczność walki narodowowyzwoleńczej wiązała się w romantyzmie z ideą poświęcenia się dla ojczyzny. Jednym z najwymowniejszych przykładów takiej postawy był tytułowy bohater wiersza Mickiewicza pt. Reduta Ordona. Opisując walkę i śmierć Ordom, który z garstką żołnierzy przeciwstawił się carskiej potędze, poeta składając mu hołd pisze :

On będzie Patron szańców! – bo dzieło zniszczenia

W dobrej sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia”.

Zarówno w III cz. Dziadów jak i w Reducie Ordona carscy urzędnicy i sam car Mikołaj jawią się jako okrutni, bezduszni despoci, bezkarnie przelewający krew niewinnych. Problem wolności i tyranii porusza także w swoim Kordianie, będącym odpowiedzią na Dziady Mickiewicza, Juliusz Słowacki.

Poeta głosił w swym utworze ideę winkelrydyzmu, czyli konieczności aktywnej walki, jeśli nawet miałaby ona zakończyć się klęską. Odrzucają teorię mesjanizmu poeta, w modlitwie Anioła skierowanej do Boga, pisze o narodzie polskim : „Spraw, by krwi więcej, niźli łez wylali”. Krew oznacza tutaj ofiarnie poświęcenie się w walce narodowowyzwoleńczej. Orędownikiem idei krwawej zemsty uczynił Słowacki Kordiana, który w scenie spiskowej zdecyduje się zabić cara, nie domagając się niczego w zamian. Tym samym podkreśla autor bezinteresowność młodych spiskowców polskich dobry romantyzmu. Podobną wymowę ma Grób Agamemnona, w którym Słowacki nawołuje do aktywnej walki narodu z tyranią caratu :

„Niech ku północy z cichej się mogiły

Podniesie naród i ludy przelęknie”.

Romantyczne zafascynowanie wolnością wynikło z filozoficznych założeń epoki, która swobodę i moc kreatorską ducha ludzkiego uznawała za jedną z największych wartości. Pisarze polscy, ograniczeni carską cenzurą, w mniej lub bardziej jawny sposób uświadamiali rodakom konieczność podjęcia walki narodowowyzwoleńczej, oskarżając carską Rosję o tyranię i okrucieństwo. Broniąc idei wolności, sprzeciwiali się wszelkim formom tyranii, stanowiącej ograniczenie możliwości każdej indywidualnej jednostki i całości narodu.

Podobne prace

Do góry