Ocena brak

WŁASNOŚĆ – POJĘCIE I RODZAJE

Autor /Pompejusz Dodano /21.11.2011

Pojęcie wykształciło się na przełomie wieków gł. w związku z ziemią i stosunkami opartymi na jej obrocie. Nadawane w królestwie działki – dwa iugera (ok.1/2 ha), które podlegały dziedziczeniu; UXIIT jako podstawę gospodarki uznała indywidualne gospodarstwa chłopskie - fundus, wchodzące w skład patrum familiarum. Jednocześnie istniała własność kolektywna ager publicus – na terytoriach zdobytych przez Rzym, które częściowo oddawano obywatelom na własność agri limitati (2 – 7 iugera), jednak w większości były w possessiones lub agri occupatorii – w rękach patrycjuszy (367 r.p.n.e. leges Liciniae Sextiae ograniczono wielkość agri occupatorii do 500 ugera / obywatela), 111 r.p.n.e. ustawa agrarna oddała te posiadania na własność.

W ostatnim roku rzeczypospolitej wszystkie grunty położone w Italii (poza pastwiskami i państwową własnością) stały się res mancipi i mogły być prywatną własnością. Drugą istotną formą własności była własność na niewolnikach. W prawie klasycznym nie było ogólnej definicji, rozróżniano prawa przysługujące właścicielowi: uti – używanie, frui pobieranie owoców. Nie odróżniano jej także od posiadania.

Dominium (starsza nazwa erctum; erus = pan) określano podleganie rzeczy czyjejś władzy z tytułu znajdowania się w jego gospodarstwie domowym. Przy końcu rzeczypospolitej zaczęto określać to jako dominium ex iure Quiritium – prawa własności kwirytarnej, uznanej przez prawo cywilne, przysługującej obywatelowi rzymskiemu. Później określano to term. proprietas. W prawie klasycznym rozróżniano inne rodzaje własności: kwirytarna, bonitarna (pretorska), peregrynów, prowincjonalna. Później różnice te zanikły.

Pojęcie prawa własności.

Prawo własności dawało nieograniczone prawo bezpośredniego korzystania z rzeczy i rozporządzania nią z wyłączeniem innych osób . Było to prawo bezwzględne skuteczne erga omnes. Odnosiło się to do wszelkich praw rzeczowych ale i do prawa rodzinnego – władza ojcowska, manus, spadkowe. Przeciwne – prawa względne – prawa obligacyjne, odnoszące się do konkretnych osób.

Własność peregrynów – peregryni certe civitatis, mogli być właścicielami w swoich miastach na podstawie prawa narodowego. Nabywając od obywatela rzymskiego jakiejś rzeczy nie dawało mu własności kwirytarnej, a podlegało pretorskiej ochronie za pomocą actiones utiles. Własność tego typu straciła na znaczeniu po edykcie Karakali, a zanikła w prawie justyniańskim.

Własność na gruntach prowincjonalnych – zdobytych w walce należała do państwa, zamieszkująca je ludność musiała płacić podatek vectigal. Stosunek prawny do tego gruntu określano jako possessio et ususfructus (posiadanie i użytkowanie), jednak z prawem rozporządzania (przez traditio), korzystał z ochrony procesowej za pomocą actiones utiles. Różnica co do gruntów prowincjonalnych zacierała się, a zanikła w prawie justyniańskim.

Własność kwirytarna i bonitarna.

Własność kwirytarna (dominium ex iure Quiritium) – na mocy prawa cywilnego, przysługująca obywatelowi rzymskiemu, zarówno na res mancipi (nabytych przez mancipio i in iure cessio), jak i res nec mancipi – przez tradycję.

Własność bonitarna (pretorska) – nabyta przez osoby, które nie stawały się właścicielami rzeczy (bona) kwirytarnymi. Uzyskiwały ochronę i trwałą możność wykonywania pełnego władztwa nad rzeczą. Stwarzał więc nowy rodzaj własności opartej o normy prawa pretorskiego (edykty). Działo się tak w przypadkach:

  • przeniesienia własności na rei mancipi nie za pomocą mancipio lub in iure cessio, a zwykłej tradycji, czemu pretor udzielał ochrony procesowej (skargi i ekscepcji), pozbywca pozostając nadal właścicielem kwirytarnym nie posiadał realnego prawa – nudum ius Quiritium – gołe prawo Kwirytów;

  • egzekucji przy pomocy venditio bonorum;

  • dziedziczenia pretorskiego bonorum possessio;

Dualizm własności zanika w prawie justyniańskim.

Do góry