Ocena brak

Władcy Polski

Autor /Bosman Dodano /11.05.2012

Dzieje Polski, położonej między agresywnymi mocarstwami, były niezwykle burzliwe. Jej władcy i przywódcy musieli stawić czoła trudnym wyzwaniom.

Pierwszym historycznym władcą Polski, a właściwie państwa Polan, był Mieszko I (ok. 935-992), książę, który przyjął chrzest, wprowadzając swe państwo w krąg cywilizacji europejskiej i stworzył podstawy administracji rozbudowywane potem przez jego syna. Nie wszyscy władcy Polski w okresie średniowiecza zdołali koronować się na królów - potrzebna do tego była aprobata papieska. Udawało się to tylko osobistościom najwybitniejszym.

Piastowie, Przemyślidzi, Andegawenowie

Bolesław I Chrobry (ok. 966-1025; król 1025). Zbudował solidny system administracji państwowej i kościelnej. Walczył zbrojnie o uniezależnienie swego państwa od potęg ościennych, szczególnie Niemiec, i rozszerzenie jego granic, lecz był także zręcznym dyplomatą, organizując na przykład w roku 1000 słynne spotkanie z cesarzem Ottonem III (zjazd gnieźnieński). W'ostatnim roku życia zdołał także koronować się na króla Polski.

Mieszko II (990-1034; król 1025-1034). Kontynuował walki i negocjacje z Niemcami. Napięcia w państwie, załamującym się pod ciężarem rozbudowanej administracji i dużego wojska, oraz niepokoje religijne spowodowały upadek króla.

Bolesław II Śmiały (1040-1081; król 1076-79). Paktował z Niemcami, szukając wsparcia u przeciwników kolejnych cesarzy. Interweniował w sporach dynastycznych na Rusi. W czasie tej wyprawy wybuchły w kraju zamieszki, które musiał stłumić, lecz jego surowość wywołała konflikt z krakowskim biskupem Stanisławem. Oskarżony o zdradę biskup został stracony, co kosztowało króla utratę autorytetu, a ze Stanisława uczyniło męczennika. Bolesław musiał szukać schronienia za granicą, gdzie prawdopodobnie został zamordowany.

Przemysł II (1257-1296; król 1295-96). Po okresie rozbicia dzielnicowego (od 1138 roku), pod koniec XIII wieku na ziemiach polskich coraz silniejsze stały się tendencje centralizacyjne. Pierwszym władcą, który włożył na głowę koronę Chrobrego, choć jego państwo obejmowało tylko Wielkopolskę i Pomorze, był 38-letni książę wielkopolski Przemysł. Dzieło zjednoczenia było jednak nad wyraz trudne - Przemysł został zamordowany w rok po objęciu tronu.

Wacław II (1271-1305; król 1300-05). Król Czech z dynastii Przemyślidów wykorzystał waśnie pomiędzy książętami polskimi i zajął Małopolskę, zresztą przy poparciu krakowskich możnych. Arystokracja, zmęczona ustawicznymi walkami między Piastami, poparła także koronację Czecha na króla Polski. Na ziemiach zjednoczonych pod swym berłem rozpoczął budowanie scentralizowanej administracji.

Wacław III (1289-1306; król 1305-06). Syn Wacława II, król czeski i węgierski musiał walczyć o tron polski z książętami śląskimi i Władysławem Łokietkiem.

Władysław I Łokietek (ok. 1260-1333; król 1320-33). Zaczynał jako władca maleńkiego księstwa brzesko-kujawskiego, pod koniec lat osiemdziesiątych XIII stulecia włączył się do walki o tron w Krakowie, wówczas centrum politycznym Polski. Przegrał batalię na rzecz Wacława II, zbiegł na Węgry, jednak w 1304 roku powrócił, by kontynuować kampanię. Podporządkował sobie Małopolskę i Wielkopolskę. Po ciężkich walkach z opozycją wewnętrzną oraz wrogami z zewnątrz, przede wszystkim Krzyżakami, w roku 1320 koronował się w Krakowie na króla.

Kazimierz III Wielki (1310-13?0; król 1333-70). Kontynuował trudne dzieło scalania ziem polskich, wbrew niesprzyjającym okolicznościom politycznym. Musiał walczyć, dyplomatycznie i zbrojnie, przeciwko czeskim Luksemburgom, Krzyżakom, Brandenburczykom i Litwinom. Mógł liczyć jedynie na wsparcie spokrewnionego z nim króla węgierskiego Karola Roberta. Zreformował administrację państwową i wzmocnił gospodarkę, skodyfikował prawo, założył w Krakowie akademię. Wobec niemożności odzyskania dla Polski Śląska i Pomorza zapoczątkował ekspansję na wschód. Stworzył podstawy potęgi państwa polskiego w późniejszych wiekach.

Ludwik I Węgierski (1326-1382; król 1370-82). Objął tron po bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego. Wydał pierwszy z serii przywilejów (przywilej koszycki, 1374) wzmacniających w Polsce pozycję szlachty.

Jadwiga (ok. 1374-1399; królowa 1384-99). Objęła tron po śmierci Ludwika, w wieku 12 lat została zmuszona do poślubienia księcia litewskiego Jagiełły. Żeby dopełnić formalności związanych z polskim prawem dziedziczenia, po ślubie z Jagiełłą koronowano ją na króla (!).

Jagiellonowie

Władysław II Jagiełło (ok. 1351-1434; król 1386-1434). Jagiełło, wielki książę litewski, szukając sojusznika do walki z Zakonem Krzyżackim, zawarł sojusz z Polską, na mocy którego przyjął chrzest, poślubił Jadwigę i został królem Polski (wspólnie z żoną). Od tej pory Polska i Litwa połączyły się unią, która mimo przeciwieństw przetrwała do końca XVIII wieku (choć historycy polscy i litewscy oceniają ją diametralnie różnie). Wspólnymi siłami pokonano wrogów zewnętrznych. Jagiełło stał na czele sił polsko-litewskich, które zadały Krzyżakom decydujący cios w bitwie pod Grunwaldem (1410).

Władysław III Warneńczyk (1424-1444; król 1439-44). Jako 16-letni chłopiec Władysław odnosił zwycięstwa w wojnie domowej na Węgrzech (w 1440 roku koronowany na króla). Walczył z Turkami napierającymi na Bałkany od południa, doprowadził do zawarcia korzystnego dla Węgier pokoju. W roku 1444 dał się nakłonić do zerwania traktatu i zginął w bitwie z Turkami pod Warną.

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427-1492; król 1447-92). W latach 1454-66 prowadził zwycięską wojnę z Zakonem Krzyżackim (tak zwaną wojnę trzynastoletnią), uzyskując dla Polski Pomorze Gdańskie i Warmię. Jego synowie zasiedli na tronach Czech i Węgier. Za jego rządów wzmocniła się pozycja polityczna szlachty.

Jan I Olbracht (1459-1501; król 1492-1501). W walce z oligarchią magnacką opierał się na szlachcie, nadając jej nowe przywileje.

Aleksander Jagiellończyk (1461-1506; król 1501-06). Bardzo popularny wśród szlachty polskiej - zaaprobował konstytucję nihil novi, na mocy której król nie mógł wprowadzać nowych praw bez zgody sejmu i senatu. Był to kamień milowy w dziejach polskiego parlamentaryzmu.

Zygmunt I Stary (1467-1548; król 1506-48). Prowadził długotrwałe wojny: z Moskwą (z przerwami 1507-37) i Zakonem Krzyżackim (1519-21), zakończoną złożeniem przez Albrechta Hohenzollerna hołdu lennego w 1525 r. Reformował gospodarkę państwa, w czym aktywny udział brała jego druga żona Bona Sforza. Nie udało mu się doprowadzić do reformy polskiego prawa, popadł nawet w konflikt z reformatorsko nastawioną szlachtą. Był wielkim mecenasem sztuki, dzięki niemu rozwinął się w Polsce i na Litwie renesans.

Zygmunt II August (1520-1572; król 1529-72). Kontynuował wojny z Rosją, umacniał pozycję Rzeczpospolitej nad Bałtykiem (budowa floty wojennej i walka o Inflanty). Nieszczęśliwa historia jego drugiego małżeństwa zawartego bez wiedzy sejmu z Barbarą z potężnego litewskiego rodu Radziwiłłów należy do najdramatyczniejszych romansów w historiografii polskiej. Przeprowadził, przy wsparciu szlachty, szereg reform prawno-administracyjnych i centralizację państwa. Doprowadził do unii realnej między Polską a Litwą (1569). Usiłował zreformować kościół polski w duchu reformacji, jednak prosząc o zgodę papieża. Z jego śmiercią wygasła dynastia Jagiellonów.

Pierwsze elekcje

Henryk III Walezy (1551-1589; król Polski 1573-75). By zostać wybranym, nadał szlachcie nowe przywileje. W roku 1574 potajemnie opuścił kraj, by wziąć udział w walce o tron Francji.

Stefan Batory (1533-1586; król 1576-86). Ten książę siedmiogrodzki zapisał się w historii przede wszystkim jako reformator wojska i wielki wódz (zwycięskie wojny z Rosją 1579-82). Utworzył jednak także niezawisłe sądy. Działał zgodnie z zasadami tolerancji religijnej wytyczonymi przez konfederację warszawską (1573).

Wazowie, Wiśniowiecki i Sobieski

Zygmunt III Waza (1566-1632; król 1587-1632). Zygmunt był dziedzicem tronu szwedzkiego. Chcąc zachować koronę Szwecji, wciągnął Rzeczpospolitą w pasmo wojen z tym nadbałtyckim mocarstwem. Za jego panowania nasiliła się agresywna kontrreformacja, co wywołało niepokoje wewnętrzne. Interweniował w czasie kryzysu politycznego w Rosji, zajmując Kreml, jednak bez dalekosiężnych skutków. Sprowokował także konflikt z Turcją (1620). Przeniósł stolicę państwa do Warszawy.

Władysław IV Waza (1595-1648; król 1632-48). Podniósł pozycję międzynarodową Rzeczypospolitej, pokonując Rosjan (1632-34) i Turków (1633). Gospodarka i kultura kwitły.

Jan II Kazimierz (1609-1672; król 1648-1668). Jego panowanie to nieprzerwane pasmo wojen i konfliktów wewnętrznych. W latach 1649-1651 Jan Kazimierz usiłował stłumić powstanie kozackie, w latach 1654-1656 walczył z Moskwą i Kozakami, 1656-1660 ze Szwecją („potop"). W latach 1660-1661 ponownie prowadził wojnę z Moskwą. Ścierał się także nieustannie z opozycją wewnętrzną. Rosła potęga rodów magnackich uprawiających politykę na własny rachunek, spadało znaczenie szlachty, na której opierali się dotąd reformatorsko nastawieni królowie. W roku 1668 Jan Kazimierz zrzekł się korony i wyjechał do Francji.

Michał Korybut Wiśniowiecki (1640-1673; król 1669-73).

Jan III Sobieski (1629-1696; król 1674-96). Jego kariera polityczna była możliwa dzięki zwycięstwom na polach bitew. W roku 1673 pokonał, na przykład, Turków pod Chocimiem. Zawarł sojusz z Francją, by walczyć z Prusami i Austrią. Niestety prohabsburska polityka magnatów przeszkodziła w realizacji jego planów. Sojusz zawarty z Austrią był bezpośrednią przyczyną słynnej odsieczy wiedeńskiej (1683).

Wettinowie i „Piastowie"

August II Mocny (1670-1733; król 1697-1706, 1709-33). W Saksonii był władcą absolutnym, nie potrafił znaleźć się w polskim systemie parlamentarnym. Wciągnął Rzeczpospolitą do wojny północnej, za co został czasowo zdetronizowany.

Stanisław Leszczyński (1677-1766; król 1704-09, 1733-36). Przeciwnik Augusta II Mocnego, dzięki poparciu Szwedów został na krótko królem. Po śmierci Augusta ponownie wybrany na króla. Abdykował wobec silnej opozycji wewnętrznej i interwencji rosyjskiej.

August III (1696-1763; król 1733-63). Dopuścił do wewnętrznego rozkładu państwa i całkowitego podporządkowania go interesom mocarstw sąsiadujących z Rzeczpospolitą.

Stanisław August Poniatowski (1732-1798; król 1764-1795). Stanisław August rządził w kraju, którego suwerenność była silnie ograniczona. Mimo to zdołał przeprowadzić wiele reform: szkolnictwa, wojskowości, gospodarki. Patronował konstytucji 3 maja. Był mecenasem sztuki. W roku 1792 przystąpił do konfederacji targowickiej, co poczytano mu za zdradę. Od roku 1794 odsunięty praktycznie od władzy, w 1795 roku (ostatni rozbiór Polski) abdykował.

Pod zaborami

Między rokiem 1795 i 1918 Polska nie istniała jako niepodległe państwo. Księstwo Warszawskie (1807-15) i Królestwo Polskie (1815-1918) były tworami zdominowanymi przez obce mocarstwa i miały obcych władców, królami Polski byli formalnie między innymi carowie Aleksander I (1777-1825) i Mikołaj I (1796-1855).

II Rzeczpospolita

W czasie I wojny światowej pojawiła się szansa na odzyskanie przez Polskę niepodległości. Niemcy poniosły klęskę, Austro-Węgry rozpadły się, w Rosji wybuchła rewolucja i wojna domowa. Polacy wykorzystali tę sytuację, 17 XI powstał pierwszy rząd, przejął on władzę na terenach dawnego Królestwa Polskiego i mianował Józefa Piłsudskiego tymczasowym naczelnikiem państwa.

Piłsudski, Józef Klemens (1867-1935; naczelnik państwa 1918-21). Piłsudski zorganizował legiony polskie walczące po stronie Austro-Węgier w I wojnie światowej. Po powstaniu pierwszego rządu mianowany został naczelnym dowódcą wojska polskiego. Sprawował także władzę jako naczelnik państwa w okresie przejściowym do uchwalenia konstytucji w marcu 1921 roku.

Narutowicz, Gabriel (1865-1922; prezydent 1922). Narutowicz został pierwszym prezydentem odrodzonego państwa, wygrywając wybory (przeprowadzone przez sejm) dopiero w piątym głosowaniu. Wywołało to ostrą reakcję niechętnej mu prawicy. W efekcie bezpardonowej nagonki Eligiusz Niewiadomski, fanatyczny zwolennik Narodowej Demokracji, dokonał na niego zamachu 7 dni po wyborze na urząd.

Wojciechowski, Stanisław (1869-1953; prezydent 1922-26). Działacz niepodległościowy, potem minister spraw wewnętrznych (1919-20) związany z PSL „Piast". Po wyborze na urząd prezydenta starał się zachować ponadpartyjność. W czasie jego kadencji kraj trapiły poważne problemy wewnętrzne - ordynacja wyborcza spowodowała rozdrobnienie partii w sejmie. Zdołano przeprowadzić podstawowe reformy (wśród nich reforma walutowa Władysława Grabskiego w 1923 r.). Koalicyjne rządy szybko jednak upadały. Doprowadziło to do wojskowego zamachu stanu przeprowadzonego w maju 1926 roku przez zniecierpliwionego Józefa Piłsudskiego. Po przewrocie Wojciechowski złożył urząd i wycofał się z życia politycznego.

Mościcki, Ignacy (1867-1946; prezydent 1926-39). Po przewrocie majowym Piłsudski udzielił poparcia kandydaturze wybitnego naukowca Ignacego Mościckiego. Rozpoczęły się rządy tzw. sanacji, która miała uzdrowić życie polityczne. Żeby to ułatwić, wprowadzono nową konstytucję (23IV 1935), która usankcjonowała autokratyczny system władzy w kraju. Na czele kolejnych rządów stawali wojskowi, dwukrotnie premierem był sam Piłsudski (1926-28, 1930). Utrudniano działanie opozycji politycznej. W latach 30. opracowano i zaczęto realizować plan modernizacji gospodarczej kraju. Jednak sanacja nie zdołała przygotować państwa do nadciągającej wojny. Po agresji niemieckiej i internowaniu rządu w Rumunii Mościcki przekazał władzę Władysławowi Raczkiewiczowi (1885-1947). Rząd emigracyjny w Londynie funkcjonował aż do roku 1989.

Polska Rzeczpospolita Ludowa

Po II wojnie światowej Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. W roku 1947, po sfałszowaniu wyników referendum i wyników wyborów parlamentarnych, pełnię władzy przejęli komuniści.

Bierut, Bolesław (1892-1956; prezydent 1947- 52). Okres prezydentury Bieruta naznaczony był piętnem stalinizmu. Zwalczano bezwzględnie opozycję, przeprowadzano czystki w samej partii. Polska była całkowicie podporządkowana decyzjom kierownictwa radzieckiego. Przeprowadzono zakrojoną na ogromną skalę nacjonalizację. Pośpiesznie wprowadzano w życie plan industrializacji kraju, kładąc nacisk na rozwój przemysłu ciężkiego. Polska, wzorem ZSRR, odrzuciła przy tym ofertę pomocy gospodarczej USA (tzw. plan  Marshalla). Konstytucja PRL z roku 1952 znosiła urząd prezydenta. Nie miało to większego znaczenia w praktyce, gdyż centrum decyzyjne i prawodawcze znajdowało się i tak w Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, która w konstytucji została określona jako „przewodnia siła narodu". Po śmierci Bieruta w okresie III-X 1956 roku funkcję I sekretarza KC sprawował Edward Ochab (1906-1989).

Gomułka, Władysław (1905-1982; I sekretarz KC PZPR 1956-70). Gomułka był jednym z komunistów więzionych w okresie stalinowskim. Zwolniony po śmierci Bieruta, został przyjęty z powrotem do PZPR i wybrany I sekretarzem, co niemal wywołało zbrojną interwencję radziecką. Gomułka był bowiem początkowo zwolennikiem ograniczonych reform. Stopniowo odchodził od tego programu, popierając udział wojsk polskich w inwazji na Czechosłowację (1968), tłumiąc protesty studentów i przeprowadzając nagonkę antysemicką w partii i poza nią (1968), w końcu krwawo rozbijając wystąpienia robotnicze na Wybrzeżu (1970).

Gierek, Edward (ur. 1913; I sekretarz KC PZPR 1970-80). Przejął władzę po wymuszonej dymisji Gomułki w 1970 roku. Epoka Gierka to okres prosperity, którą budowano, korzystając z zachodnich kredytów, topionych w nieprzemyślanych inwestycjach. Gierka usunięto z KC PZPR w obliczu strajków sierpniowych w roku 1980.

Jaruzelski, Wojciech (ur. 1923; I sekretarz KC PZPR 1981-89). Po krótkiej kadencji Stanisława Kani (ur. 1927) stanowisko I sekretarza objął generał Wojciech Jaruzelski. Ten uczestnik inwazji na Czechosłowację (1968), w roku 1981 należał do umiarkowanego skrzydła partii postulującego ograniczone reformy i pewną współpracę z niezależnym związkiem zawodowym „Solidarność". W grudniu 1981 roku wprowadził jednak stan wojenny, rozbijając „Solidarność" i niwecząc nadzieje na reformę ustroju. W roku 1989 znalazł się jednak w grupie zwolenników rozmów z opozycją, będąc jednym z inicjatorów rozmów „okrągłego stołu". Ostatni I sekretarz PZPR Mieczysław Rakowski (ur. 1926) miał już znacznie mniejszy wpływ na politykę państwa.

III Rzeczpospolita

Jaruzelski, Wojciech (ur. 1923; prezydent 1989-90). W wyniku ustaleń okrągłego stołu Jaruzelski został wybrany prezydentem. Desygnował na urząd premiera związanego z „Solidarnością" Tadeusza Mazowieckiego. W 1990 r. zdecydował się ustąpić i rozpisać pierwsze demokratyczne i powszechne wybory prezydenckie w powojennej Polsce.

Wałęsa, Lech (ur. 1943; prezydent 1990-95). Wałęsa był przewodniczącym „Solidarności" w roku 1981, laureatem pokojowej Nagrody Nobla z roku 1983. To on przyczynił się do powstania rządu Tadeusza Mazowieckiego. Przed wyborami prezydenckimi w roku 1990 ogłosił tzw. „wojnę na górze", prowadząc agresywną kampanię. Jako najbardziej znany polityk polski na Zachodzie z pewnością przyczynił się do ułatwienia kontaktów młodej demokracji z zagranicą. Był zwolennikiem silnej prezydentury, jednak napotykał przy tym na sprzeciw parlamentu. Jego wypowiedzi i posunięcia polityczne często wzbudzały kontrowersje, wciąż jednak cieszy się dużym autorytetem w społeczeństwie polskim.

Kwaśniewski, Aleksander (ur. 1954; prezydent od 1995). Prezydentura Kwaśniewskiego jest jednym z rezultatów sukcesu Sojuszu Lewicy Demokratycznej, koalicji skupiającej głównie ugrupowania będące spadkobiercami politycznymi PZPR. Walka w kampanii prezydenckiej w 1995 roku była niezwykle agresywna. Kwaśniewskiemu udowodniono dopuszczenie się podania nieprawdy przy zgłaszaniu kandydatury. Mimo to za jego prezydentury kolejne rządy kontynuowały reformy gospodarcze i polityczne, choć w różnym tempie i z różnym powodzeniem. Polska podpisała układ stowarzyszeniowy z Unią Europejską, a w roku 1999 została członkiem NATO.

Podobne prace

Do góry