Ocena brak

Władcy Chin

Autor /Bosman Dodano /11.05.2012

W historii Chin czasy świetności przeplatają się z okresami niepokojów społecznych i problemów międzynarodowych.

Przez tysiące lat historia polityczna Chin układała się według ustalonego wzoru. W sytuacjach kryzysowych charyzmatyczny wódz przejmował władzę, dając początek nowej dynastii. Gdy następował kolejny schyłek dynastii, wybuchały zamieszki prowadzące - z chwilą gdy uznano, że panujący nie cieszy się już przychylnością niebios - do obalenia władcy i wyniesienia na tron kolejnej dynastii. Kultura życia politycznego w Chinach charakteryzowała się zawsze ogromnym szacunkiem dla osób związanych z władzą.

Wczesne dynastie

O najstarszych władcach Chin nic pewnego nie wiadomo. Cesarze z dynastii Hia, założonej przez Ju około 2000 r. p.n.e., to prawdopodobnie postacie mityczne. Pewniejsze informacje na temat państwa chińskiego wiążą się z dynastią Szang, która panowała od około 1750 do 1200 r. p.n.e., jednakże w dostępnych źródłach, oprócz imion władców, brak bliższych danych na temat organizacji państwa w tym okresie. Następnie władzę objęła dynastia Czou, w czasie panowania której ukształtowała się feudalna struktura społeczeństwa, jak również ugruntowała szczególna pozycja urzędników i uczonych. W VIII w. p.n.e. władcy dynastii Czou właściwie utracili realną władzę na rzecz książąt dzielnicowych, ale dynastia przetrwała do 256 r. p.n.e. Z tak zwanego okresu walczących państw około 400-222 r. p.n.e., zwycięsko wyszło położone w zachodniej części kraju księstwo Cin, od którego wywodzi się nazwa państwa.

Dynastia Cin

Założyciel nowej dynastii Szy Huang Ti (247-210 p.n.e.), władający Chinami w latach 221-210 p.n.e., uchodzi za najwybitniejszego cesarza Chin. Dziełem tego okrutnego władcy była likwidacja księstw dzielnicowych i stworzenie scentralizowanej monarchii o charakterze despotycznym. Obawiając się opozycji, cesarz w 213 r. p.n.e. nakazał spalenie ksiąg zawierających treści niezgodne z obowiązującą doktryną. Na okres jego panowania przypada też początek budowy Muru Chińskiego, który powstał w wyniku rozbudowy i połączenia istniejących już fortyfikacji wzdłuż północnej granicy Chin i miał chronić kraj przed najazdami koczowników z głębi Azji. Po śmierci Szy Huang Ti został pochowany z imponującą armią terakotowych żołnierzy o naturalnych rozmiarach. Wkrótce wybuchły zamieszki i nastąpił upadek dynastii.

Dynastia Han

Wywodzący się z warstwy chłopskiej Liu Peng (256-195 p.n.e.) stanąwszy na czele spisku, obalił dynastię Cin i władając Chinami w latach 206-195 p.n.e., wprowadził łagodniejszą formę rządów. Panowanie dynastii Han to szczyt świetności starożytnych Chin. Pod rządami wybitnych władców państwo poszerzyło swe granice, rozwijała się nauka, a konfucjanizm zyskał rangę ideologii państwowej. Kres panowaniu zachodniej, wczesnej, linii dynastii położyły okrutne rządy uzurpatora, Wang Mang w latach 9-25 n.e. Panująca w latach 25-220 n.e. wschodnia, późna gałąź rodu tylko w niewielkim stopniu spokrewniona była z linią zachodnią. Na okres jej rządów przypada upowszechnienie buddyzmu i ożywienie w stosunkach międzynarodowych Chin, zwłaszcza kontaktów z cesarstwem rzymskim. Upadek dynastii Han przyniósł rozdrobnienie polityczne i walki o władzę.

Dynastia Sui

Z rozgrywek tych zwycięsko wyszedł Wen Ti -zarządca położonego w północnej części kraju księstwa Czou, który pokonał rywali i do 589 roku zdołał przezwyciężyć rozdrobnienie. Panujący w latach 581-604 Wen Ti został zamordowany przez własnego syna, Jang Ti. W okresie jego rządów, 604-618 r., ukończono budowę sieci kanałów łączących Jangcy i Żółtą Rzekę, czyli Huang-ho. Przedsięwzięcie to, przy którym zatrudniono milion mężczyzn, było jednym z największych osiągnięć techniki chińskiej w owym czasie.

Dynastia Tang

W okresie dynastii Tang utrwalił się system rządów, który z niewielkimi tylko zmianami przetrwał do XX w. Za panowania cesarzy Tai Tsung (626-650) i Kao Tsung (650-683) rozwijał się handel międzynarodowy i kultura duchowa, a zwierzchność Chin rozciągnęła się na obszary Azji Środkowej. Godną uwagi i dość kontrowersyjną postacią była, panująca w latach 690-705, cesarzowa Wu (625-705). Jako konkubina cesarza Tai Tsung i późniejsza żona Kao Tsung, przez długie lata była liczącą się postacią na scenie politycznej. W 690 r. zdecydowała się zająć miejsce swego drugiego syna na tronie i przeszła do historii jako jedyna cesarzowa w dziejach Chin. Została odsunięta od władzy dopiero w wieku 80 lat!

Okres Pięciu Dynastii

W latach 907-959 pięć dynastii zgłaszało pretensje do tronu, ale żadna z nich nie zdołała rozciągnąć swego panowania na szersze terytorium.

Dynastia Sung

Kryzysową sytuację zdołał przezwyciężyć panujący w latach 960-976 cesarz Tai Tsu (927-976). Politykę zwycięskich podbojów kontynuował w latach 976-997 cesarz Tai Tsung (939-997), chociaż władcy z dynastii Sung zmuszeni byli tolerować obecność dość licznych plemion koczowniczych na północy i północnym zachodzie kraju. Nie powiodły się próby przeprowadzenia reformy państwa i armii podjęte przez panującego w latach 998-1022 cesarza Czeng Tsung (968-1022) i jego następców. Pod rządami dynastii nastąpił natomiast rozwój nauki, literatury i sztuk plastycznych.

W 1126 roku koczownicze plemiona Jurchen przejęły władzę na północy kraju, dając początek dynastii Jurchen Cin, której kres położył najazd Mongołów w 1234 r. Dynastia Sung przetrwała na południu kraju do 1279 r., kiedy to również uległa naporowi Mongołów.

Dynastia Juan

Panujący w latach 1260-94 wielki chan Kubilaj (1214-1294) jako cesarz chiński przyjął imię Shih-tsu. Za jego rządów dokonał się ostateczny upadek dynastii Sung. Rozmiary i organizację imperium w tym okresie podziwiał wenecki kupiec i podróżnik Marco Polo, który wiele lat spędził w Chinach, a swe wrażenia przekazał we wspaniałym traktacie Opisanie świata.

Dynastia Ming

W 1356 r. zakonnik Hung Wu (1328-1398) stanął na czele powstania. Do roku 1368 Mongołowie zostali wyparci z Pekinu, a on sam został obwołany cesarzem i jako Juan-czang rządził krajem w latach 1368-1398. Kolejny władca, panujący w latach 1398-1402 cesarz Czien Wen (1377-1402), zginął w pożarze pałacu w czasie zamieszek, które wyniosły do tronu jego wuja Jung Lo (1360-1424) sprawującego rządy w latach 1402-1424 r. W 1421 roku władca przeniósł stolicę kraju z Nankinu do Pekinu - bliżej niezbyt dobrze strzeżonej północnej granicy - i zaczął budowę Zakazanego Miasta. Po raz pierwszy w historii Chin podjęto też zakrojone na szeroką skalę wyprawy morskie.

Władza dynastii jednakże stopniowo słabła, z czasem ograniczając się jedynie do cesarskiej rezydencji, a faktyczne rządy sprawowały kliki dworskich eunuchów. Ostatni cesarz dynastii Ming, panujący w latach 1627-1644 Czung Czeng (1611-1644), powiesił się na wieść o wkroczeniu przywódcy chłopskiej rebelii do Pekinu.

Dynastia mandżurska Cing

Kres rebelii położyli wezwani na pomoc Mandżu-rowie, którzy pod wodzą regenta Dorgana w roku 1644 opanowali Pekin i ustanowili w Chinach nową dynastię. Jej pierwszym przedstawicielem był, panujący w latach 1644-61, cesarz Szun Czy (1638-61). Nowym poddanym jako symbol zależności narzucił mandżurski obyczaj noszenia warkocza, zarazem jednak zapoczątkował politykę asymilacji dynastii w społeczeństwie chińskim. Podboje kontynuował w latach 1661-1722 cesarz Kang Si (1654-1722), który zdobył Tajwan i pokonał Rosję w walce o tereny nad Amurem. Za jego panowania rozwijała się chińska nauka, kultura i rzemiosło, a zwłaszcza sztuka wyrobu porcelany. W 1692 roku wprowadzono w Chinach tolerancję w stosunku do chrześcijan, a przybywający do kraju misjonarze jezuiccy przyczyniali się do rozwoju medycyny i kartografii. Stabilizacja i rozwój kulturalny kraju trwały za rządów Jung Czenga (1678-1735) w latach 1722-35 i jego następcy Cien Lunga (1711-1799) w okresie 1735-96. Wówczas cesarstwo osiągnęło szczyt świetności, narzucając swą zwierzchność Azji Centralnej i Tybetowi, a także Nepalowi, Birmie i innym krajom ościennym. Pomyślnie rozwijał się handel, choć zaostrzono przepisy przeciwko Europejczykom.

Po 60 latach sprawowania władzy szacunek dla pamięci dziada Kang Si skłonił cesarza do abdykacji na rzecz syna. W rzeczywistości Cien Lung panował aż do swej śmierci w 1799 r. W tym okresie podwojeniu uległa liczba ludności, a długoletnie okresy panowania władców sprzyjały szerzeniu się korupcji. Problemy te dały o sobie znać w latach 1796-1820 za panowania Cia Czinga (1760-1820). Przeludnione ośrodki wiejskie stały się miejscami buntu i szeregu powstań, które znacznie osłabiły władzę dynastii.

U progu XIX w. prawdziwą plagą stał się nałóg palenia opium pochodzącego z handlu z Wielką Brytanią. Panujący w latach 1820-50 cesarz Tao Kuang (1782-1850) starał się przeciwdziałać tym praktykom, co w latach 1841-42 doprowadziło do tzw. wojny opiumowej zakończonej zwycięstwem Brytyjczyków, którzy zdobyli Hongkong i uzyskali szersze przywileje handlowe. Ujawniona tym samym słabość Chin w stosunkach z partnerami z Zachodu zachęciła także inne państwa do żądania podobnych praw.

Ustawiczne bunty chłopskie spowodowały ostry kryzys. Najgroźniejszym było powstanie tajpingów w latach 1850-64. Panujący w latach 1850-61 cesarz Sien Feng (1831-61) zdołał opanować zamieszki przy pomocy państw europejskich, jednakże zanim to nastąpiło, mocarstwa zmusiły rząd do podpisania niekorzystnych układów pokojowych. Powstanie ostatecznie stłumiono w 1864 r. za rządów cesarza Tung Czy (1856-75).

Panowanie tego władcy (1861-75) przebiegało pod znakiem dominacji cesarzowej regentki Tse-Hi (1835-1908), która sprzeciwiając się przeprowadzeniu reformy państwa, przyczyniła się do upadku dynastii. Próbę ratowania państwa podjął panujący w latach 1875-1908 cesarz Kuang-Su (1871-1908). Przegrana wojna z Japonią w latach 1894-95 i stale rosnące wpływy obcych mocarstw skłoniły władcę do zainicjowania w 1898 roku „stu dni reform". Środowiska konserwatywne nie dały jednak za wygraną. Cesarzowa regentka dokonała zamachu stanu i do władzy powróciła dawna klika.

Po śmierci Kuang-Su cesarzem został Hsuan Tung (1906-67), który w 1908 r. zasiadł na tronie jako dwuletnie dziecko. Po wybuchu rewolucji chińskiej w 1911 r. został zmuszony do abdykacji. W latach 1934-45 panował w utworzonym przez Japończyków marionetkowym państewku Mandżukuo. Po przejęciu władzy przez komunistów został umieszczony w obozie reedukacyjnym, skąd wyszedł w 1956 r. Jako zwykły obywatel zamieszkał w Pekinie i pracował w archiwum.

Republika

W latach 1906-1911 w całym kraju wybuchały powstania skierowane przeciwko władzy cesarskiej. W tej sytuacji dynastia związała swe nadzieje z armią i w 1912 r. szefem rządu z nominacji cesarskiej został generał Juan Szi Kaj (1859-1916). Ten jednakże zmusił cesarza do abdykacji, a sam ogłosił się prezydentem. Pozostając na tym stanowisku do śmierci w 1916 r., generał sprawował faktyczną dyktaturę. Po jego śmierci władzę na krótko przejął Li Juan-hung (1864-1928), który przywrócił konstytucję, ale w obliczu narastającego kryzysu w 1917 r. ustąpił z urzędu. Bez wątpienia, największą rolę w drodze przekształceń ustrojowych cesarstwa odegrał przywódca ruchu republikańskiego, lider nacjonalistycznej partii Kuomintang i organizator serii powstań przeciwko panowaniu dynastii mandżurskiej - Sun-Jat-Sen (1866-1925). Po wybuchu rewolucji w 1911 r. Suna wybrano na tymczasowego prezydenta republiki chińskiej. Po kilku miesiącach zrezygnował z urzędu na rzecz Juan Szi Kaja. W wyniku przedłużającej się wojny domowej w 1916 r. doszło do rozłamu i utworzenia rządu w Kantonie, na czele którego w latach 1917-1925 stał Sun-Jat-Sen. Nazywany jest ojcem współczesnych Chin, a za swego patrona uznają go zarówno nacjonaliści, jak i komuniści.

Następcą Sun-Jat-Sena w latach 1925-27 był Hu Han-min (1879-1936), którego wkrótce zastąpił Czang Kaj-szek (1887-1975). W 1928 r. został on prezydentem Chin i pozostawał na tym stanowisku do 1949 roku, kiedy to po przegranej wojnie domowej z komunistami (1945-1949) zmuszony był wyemigrować na Tajwan. Czang Kaj-szek dysponował dyktatorską władzą, co uzasadniano trwającą w kraju wojną domową. Zdołał on narzucić swą władzę kontrolującym w latach 20. większość kraju tzw. panom wojny. Zerwał też z komunistami i w latach 1927-1934 kierował antykomunistycznymi operacjami rządu, jednakże w obliczu zagrożenia inwazją japońską podczas wojny chińsko-japońskiej (1937-1945) podjął współpracę z oddziałami Mao Tse-tunga.

Chińska Republika Ludowa

Mao Tse-Tung (1893-1976) twórca komunistycznych Chin, był jednym z założycieli Komunistycznej Partii Chin, a w latach 1949-1976, jako przewodniczący partii, stał na czele państwa. Opracowana przez niego chińska wersja marksizmu-le-ninizmu, polegająca na oparciu walki rewolucyjnej na masach chłopstwa była oficjalną ideologią Chin komunistycznych aż do śmierci Mao w 1976 r. Gdy w roku 1927 Czang Kaj-szek zerwał sojusz z komunistami, Mao stanął na czele oddziałów partyzantki komunistycznej i w prowincji Kiangsi w 1931 r. założył Chińską Republikę Radziecką, która przetrwała do 1934 r. Koniec wojny z Japonią i zwycięstwo komunistów w wojnie domowej 1945-49 umocniły autorytet Mao, chociaż jego pozycja polityczna uległa zachwianiu po niepowodzeniach Polityki Wielkiego Skoku w latach 1958-1962.

W 1966 r. ogłosił rewolucję kulturalną, której celem było całkowite zerwanie z dotychczasową kulturą, a zarazem wyeliminowanie konkurencji w kierownictwie partyjnym. Do rozprawy ze zdrajcami wezwano młodzież, która tworząc oddziały Czerwonej Gwardii, przystąpiła do niszczenia dziedzictwa kulturowego prastarej cywilizacji Chin. Ekscesy rewolucji kulturalnej starał się powstrzymać Czou En-laj (1898-1976) pełniący w latach 1949-1976 urząd premiera. Czou był głównym realizatorem chińskiej polityki zagranicznej, a na arenie międzynarodowej dał się poznać jako wytrawny dyplomata.

Po śmierci Czou urząd premiera objął Hua Kuo-feng (ur. 1920), pełniący również funkcję przewodniczącego partii komunistycznej w latach 1976-81. Hua był zwolennikiem bardziej umiarkowanej polityki i odsunął od władzy radykalnie nastawionych członków „bandy czworga".

Hua pełnił urząd premiera do 1980 r. chociaż od 1978 r. jego pozycja nieco osłabła, a na czoło życia politycznego wysunął się Teng Siao-Ping (1904-97). W czasie swej długiej kariery politycznej Teng kilkakrotnie popadał w konflikt z Mao Tse-tungiem. Po jego śmierci szybko przejął najwyższą władzę i przystąpił do realizacji programu reform. Polityka wprowadzenia na ograniczoną skalę mechanizmów wolnego rynku przyniosła gwałtowny wzrost gospodarczy, ale również wysoką inflację i afery finansowe. Jednocześnie Teng opowiadał się za utrzymaniem dyktatury partii komunistycznej i był odpowiedzialny za masakrę studentów domagających się demokratyzacji systemu politycznego. Szacuje się, że w czerwcu 1989 roku na pekińskim Placu Niebiańskiego Pokoju śmierć poniosło około 5 tys. uczestników protestu studenckiego. U schyłku lat 80. Teng ustąpił z zajmowanych stanowisk.

Po rezygnacji Tenga najwyższe funkcje w państwie objęli Jiang Zemin (ur. 1926), od 1989 r. przewodniczący partii od 1993 r. sprawujący też urząd prezydenta, oraz Li Peng (ur. 1928) pełniący w latach 1987-88 urząd premiera. Od 1998 r. premierem jest bliski współpracownik prezydenta Zhu Rongji.

Tybet

Od XVIII w. Tybet uznawał zwierzchność Chin, a sprawujący tu władzę dalajlama był wasalem chińskiego cesarza. Po obaleniu cesarstwa w Chinach w 1911 r. Tybet usamodzielnił się i suwerenność tę zachował do 1950 r., kiedy został zaatakowany przez chińskie wojska komunistyczne. W 1959 r. w kraju wybuchło powstanie przeciwko władzy chińskiej, a ówczesny dalajlama - Tenzin Gyatso (ur. 1935) - wyemigrował do Indii. W roku 1965 Tybet uzyskał status regionu autonomicznego, jednak władze chińskie nie zaprzestają represji i nadal trwają zamieszki.

Tajwan

Od 1683 do 1895 roku Tajwan (dawniej Formosa) znajdował się pod władzą Chin. Po przegranej przez Chiny wojnie z Japonią w 1895 r. stał się częścią państwa japońskiego i dopiero po II wojnie światowej powrócił do Chin. Od 1949 r. Tajwan był schronieniem dla licznych emigrantów, którzy nie uznali istnienia Chińskiej Republiki Ludowej. Aż do roku 1971 władze Tajwanu, uznawane przez państwa zachodnie za jedyny legalny rząd chiński, reprezentowały Chiny w ONZ. Dopiero w latach 70. Zachód uznał Chińską Republikę Ludową i zerwał oficjalne stosunki dyplomatyczne z Tajwanem. Zycie polityczne zdominowali Czang Kaj-szek (1887-1975) pozostający prezydentem Republiki Chińskiej nieprzerwanie od 1948 r. do swej śmierci w 1975 r. Później władzę w państwie przejął jego syn Czang Czing-kuo (1910-1988), który również sprawował władzę aż do śmierci w 1988 roku. W roku 1987 rozpoczął się proces demokratyzacji: dopiero wtedy zniesiono obowiązujący od roku 1946 stan wojenny i zalegalizowano działalność partii opozycyjnych. Aktualnym prezydentem tajwańskiej Republiki Chińskiej jest Lee Teng-hui (ur. 1923), z którego prezydenturą wiąże się powstanie pierwszej partii opozycyjnej. W 1992 roku opozycja zanotowała wzrost popularności, ale wybory wygrali nacjonaliści i w 1993 roku premierem został Lien Czan (ur. 1936).

Podobne prace

Do góry