Ocena brak

Wizerunek Sarmaty na podstawie ,, Pamiętników Chryzostoma Paska ”

Autor /dezerter Dodano /15.04.2011

Całą brać szlachecką  jednoczyło  poczucie  narodowej potęgi, przekonanie o świetności  polskiego  ustroju  -  monarchii ograniczonej prawami stanu szlacheckiego - nadto świadomość tradycji rodowej i starodawności sarmackiej, co wiązało się z ideą  pochodzenia Polaków jakoby od starożytnych Sarmatów. Duma z tego potężnego sarmackiego dziedzictwa była też nieodłączną cechą barokowej mentalności. Dopiero z czasem, w XVIII  w.  ukształtowało  się ujemnie nacechowane określenie sarmatyzm  oznaczające  całokształt siedemnastowiecznych obyczajów i kultury szlacheckiej, zwykle utożsamianych z samowolą, zacofaniem, pogardą, niechęcią do cudzoziemców, dewocją i ciasnym tradycjonalizmem. Szlachcic -  rycerz  był obrońcą złotej wolności, systemu społeczno  -  państwowego,  który gwarantował mu uprzywilejowane miejsce w Rzeczypospolitej.             

Już w wieku XVII w ideologii sarmackiej ujawniły  się  również hasła mesjanistyczne, wspomagane i rozwijane  przez  Kościół.  Polska, a więc rycerska szlachta miała odegrać szczególną  rolę  w całej wschodniej Europie poprzez krzewienie idei chrześcijańskich.  Szlachcic - obrońca wiary, obrońca Najświętszej Marii Panny stawał na straży suwerenności chrześcijańskiej Europy, strzegł przed niebezpieczeństwem pogaństwa i innowierstwa. Polska pełniła w ideologii sarmackiej „przedmurza chrześcijaństwa”,  najdalej  na  Wschód wysuniętego bastionu Rzymu.            Jan Chryzostom Pasek (1636 - 1701) znany jest z  „Pamiętników” przedstawiających fakty w sposób żywy i barwny.             

Część pierwsza „Pamiętników” dotyczy wojennych  doświadczeń Paska. Ciekawie wypadł tu obraz szlachcia-żołnierza. Walczy on  na ogół dzielnie, ale można podejrzewać, że zapału do walki dostarcza mu nie tyle miłość do ojczyzny, ile ambicja osobista i chęć zdobycia łupów. Ciekawość i żądza przygód są też  prawdopodobnie  przyczyną udziału Paska w wyprawie do Danii. W opisach  ważnych  wydarzeń historycznych autor skupia uwagę na własnych przygodach, wyolbrzymiając niekiedy swą rolę świadka i uczestnika tych wydarzeń.             

Zaskakuje też współczesnego  czytelnika  religijna  postawa szlachcica tamtych czasów. Posłuszny nakazanym przez  Kościół  postom, jałmużną i odpustom nie brał ich sobie  głęboko  do  serca, skoro nie zmieniały jego obyczajów i  nie  łagodziły  stosunku  do człowieka, nad którym był górą. Głośny opis mszy świętej, do  której służył Pasek mając ręce zbroczone krwią wrogów, jest tego  dowodem. Ksiądz-celebrant uświęca to barbarzyństwo słowami: „nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia swego”.             

„Pamiętniki” zawierają również szeroki obraz pokojowego życia ziemiańskiego i obyczajów szlacheckich. Autor myśli kategoriami przeciętnego szlachcica, toteż ucisk i niedolę chłopa uważa za naturalny stan rzeczy. Z typowo sarmacką mentalnością odnosi się  do własnej klasy i tylko szlachtę uważa z godną przedstawicielkę  na-rodu. życie prywatne szlachty nacechowane jest troską o dobrobyt i korzyści materialne. Wystarczy przypomnieć znakomity fragment „Pamiętników”, w którym Pasek opisuje swe zaloty do Anny Łąckiej. Bardziej przypominają one układy handlowe niż wyznania miłosne.             

Utwór pisany  jest  stylem  barwnym,  potocznym,  dosadnym, wskazującym na gawędziarskie talenty autora, nasycony anegdotami i przysłowiami. Szczególnymi wartościami wyróżniają się opisy  batalistyczne. 

Pamiętnik - gatunek piśmiennictwa użytkowego oraz wzorowany na nim gatunek literatury pięknej  -  pisane  w  pierwszej  osobie wspomnienia z życia prywatnego i/lub publicznego. W odróżnieniu od dziennika pamiętnik pisany jest z perspektywy późniejszej od całości przedstawionych wydarzeń i w sposób bardziej sumaryczny. Wiele pamiętników rzeczywistych ze względu na ich wartość literacką  zalicza się obecnie do literatury pięknej („Pamiętniki”  J.Ch.  Paska). Powieści pisane w formie pamiętnika pozwalały usunąć  pośrednictwo narratora, zbliżyć czytelnikowi perspektywę postaci.  Pojawiły się zwłaszcza w prozie o  zainteresowaniach  psychologicznych (np. w okresie Młodej Polski).

Podobne prace

Do góry