Ocena brak

WILNO i jego związki z literaturą

Autor /ewelina50 Dodano /04.04.2012

WILNO (litew. Vilnius), stolica Litewskiej SRR, miasto położone przy ujściu Wilenki (Wilnele) do Wilii (Nerisu), ważny ośrodek kult-nauk. i gosp. na Litwie, odegrało w swej historii znaczną rolę w kulturze pol. i rozwoju —> litewsko-polskich związków literackich. Początki rozwoju W. związane są z panowaniem książąt litew. - Giedymina (1322 wzniósł na miejsce starszej osady zamek) i Olgierda (uczynił je stolicą księstwa). Prawo magdeburskie nadał miastu 1387 Władysław Jagiełło. W t.r. powstało tu biskupstwo katolickie. Za Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta W. stało się ogniskiem kultury, jednoczącym wpływy zach. i wsch., różne narodowości i wyznania. Miasto skupiało Litwinów, Polaków, Białorusinów, Ormian, Greków, Niemców, Żydów, Turków, Tatarów. Powstanie pierwszej drukarni związane było z dużą liczebnością ludności białorus.; założył ją F. Skoryna (1524), który wydawał druki cyrylickie. Bibliotekę Zygmunta Augusta w W. organizował A. Trzecieski (st.), nast. jego syn; bibliotekarzami król. byli: S. Koszutski, Ł. Górnicki. W 2 poł. XVI w. wojewoda wil. M. Radziwiłł Czarny uczynił W. silnym ośrodkiem reformacyjnym. Powstały szkoły - luterańska, zał. ok. 1540 przez A. Kulwiecia (Kulvietisa), oraz kalwińska, w której m. in. wykładał ok. 1559-64 M. Czechowic. Ze zborami protest, związani byli pisarze: Sz. Budny, A. Chrząstowski, S. Dambrowski, J. Łasicki, D. Naborowski, A. Wolan. Środowisko kat. reprezentowali m. in. P. Roizjusz, A. Rotundus, K- Wilkowski oraz pisarze jezuiccy. Zakon ten, sprowadzony do W. 1569 przez bpa W. Protaszewicza dla przeciwdziałania wpływom reformacji, założył tu kolegium (1570), które przekształcone zostało 1578 przez Stefana Batorego w Akademię (—> Uniwersytet Wileński). Z uczelnią związało swą działalność wielu wybitnych pisarzy-humanistów, m. in. jej pierwsi rektorzy: S. Warszewicki, P. Skarga, J. Wujek, do profesorów w XVI-XVII w. należeli: J. Chądzyński, S. Grodzicki, M. Łaszcz, M. Śmiglecki - głośni polemiści, M.K. Sarbiewski - poeta i teoretyk poezji, W. Wijuk Kojałowicz - autor Herbarza szlachty litewskiej, K. Szyrwid (K. Śirvydas), autor słownika pol.-łac.-litew. i pol.-litew. zbioru kazań. Rozwój drukarstwa wil. wiąże się z rozkwitem rei. literatury polemicznej. Pierwsze druki pol. w W. wyszły z drukarni kat., przeniesionej z Brześcia przez M.K. Radziwiłła Sierotkę, kierowanej początkowo (1576-78 i 1580) przez Daniela z Łęczycy; przekazana jezuitom prawdop. 1586, stała się ona zaczątkiem Drukarni Akademickiej (1592-1804). Z oficyny tej wyszła również pierwsza zachowana książka litew., katechizm M. Daukszy (1595). Mecenasem wil. tłoczni protestanckich był Wolan; za jego namową Daniel z Łęczycy założył 1581 drukarnię w domu zborowym (niektóre druki pod firmą M. Radziwiłła Rudego, nast. J. Hlebowicza); 1592 oficynę objął J. Markowicz (Morkunas), działający z przerwami do 1607 (tu m. in. przekł. litew. PostylliM. Reja). W 1580powstała drukarnia J. Karcana, tłocząca zarówno teksty protest., jak katolickie. Typografie protest, przestały działać w poł. XVII w. Ukazujące się w oficynie Mamoniczów druki cyrylickie rozchodziły się w XVI-XVII w. po całej Rusi, odgrywając ważną rolę w rozwoju literatury staroruskiej. Oficynę tę przejął z czasem unicki klasztor bazylianów, powiększając liczbę druków polsko-łacińskich. W 2 poł. XVII w. liczne kataklizmy, zajęcie W. przez wojska mosk. (1655-60), później wojna północna (1700-21) -spowodowały upadek miasta. Odbudowało się ono u schyłku czasów saskich i za panowania Stanisława Augusta. Od l. trzydziestych XVIII w. prowadzili w W. działalność oświat, pijarzy; M. Dogiel, Ł. Rosołecki, T. Tymiński byli twórcami kolegium (po 1736), które w wyniku zabiegów jezuickich zostało wkrótce zamknięte (1741) aż do porozumienia obu zakonów 1753. W odnowionym kolegium Dogiel, powołany na rektora, założył 1754 drukarnię, uzyskując dla niej przywilej król. i nazwę Typographia Regia et Reipublicae; zgodnie z tą nową nazwą działalność oficyny (czynnej do ok. 1840) wykraczała poza potrzeby szkolne i zakonne; do najcenniejszych jej wydawnictw należy zebrany przez założyciela zbiór traktatów międzynar. Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae (t. 1 1758, nie ukończ.); liczne publikacje z zakresu historii (przekł. P.J. Solignaca, Woltera), filozofii, przyrody, literatury służyły rozwojowi myśli oświeceniowej; tu ukazała się rozprawa F.N. Gdańskiego —> O wymowie i poezji (1786), przekłady klasyków łac. (Horacy, Cycero), adaptacje powieści franc.; do tradycji renes. nawiązywało wznów, dzieło Modrzewskiego (1770). Spod pras Drukarni Akad. (kierowanej od poł. XVIII w. m. in. przez F. Paprockiego, D. Pilchowskiego) M. Poczobuta Odlanickiego) wychodziły pierwsze w W. gazety informacyjne: 1760-64 „Kurier Litew." (z dod. „Wiadomości Cudzoziemskie" i „Wiadomości Lit.") oraz 1761-93 (?) „Gazety Wileńskie".

Czasy stanisławowskie przyniosły działalność —> Komisji Edukacji Nar., dla której zasłużył się m. in. J. Wybicki, kładąc jako wizytator 1777 kres hamującym jej prace nadużyciom finansowym. Dla miasta najważniejsze znaczenie miała reforma Akademii, podnoszącej się z wolna z upadku już od poł. stulecia, przeprowadzona przez Poczobuta (twórcę wil. obserwatorium astron., rektora 1780-99), przy poparciu J.L. Chreptowicza. Reformę utrudniał konserwatyzm kadry profesorskiej, jak i brak zaplecza w anemicznym życiu kult. miasta. Mimo prób rozwiązania trudności w drodze sprowadzania na katedry przez Poczobuta (później także przez jego następcę 1799-1806, H. Stroynowskiego) cudzoziemców, Szkoła Gł. W. Księstwa Litew. nie osiągnęła do końca stulecia poziomu odnowionej Akademii Krakowskiej. Na okres panowania Stanisława Augusta przypadają też początki teatru w W. (wcześniej działał tu jezuicki —> teatr szkolny); 1777-84 odwiedzały miasto wędrowne zespoły pol. i niem., 1785-89 stały teatr w pałacu Oskierków prowadził W. Bogusławski, wprowadzając przede wszystkim opery; w W. odbyła się 1786 pol. prapremierą Wesela Figara P.A.C. de Beaumarchais. Po krótkotrwałych występach różnych zespołów okres stabilizacji teatru wil. zapoczątkował D. Morawski, dyr. 1796-1801 sceny w oficynie pałacu Radziwiłłów, czynnej do 1831. Miasto do końca XVIII w. miało charakter stolicy roln. prowincji; szlachta i arystokracja odgrywały decydującą rolę także w kulturze (mecenat Chreptowicza, A.K. Czartoryskiego, P. Brzostowskiego, twórcy tzw. rzplitej włościańskiej w Pawłowie pod W.) i różnych inicjatywach społ., jak np. początki ruchu wolnomularskiego (pierwsza loża 1776). Dzieje W. jako gł. miasta W. Księstwa Litew. zamyka powstanie 1794; przywództwu poety jakobina J. Jasińskiego (odwołany 4 VI) zawdzięczała wil. insurekcja w swych początkach zabarwienie radykalne (charakterystyczną atmosferę tych dni odtworzył J. Słowacki w Holsztyńskim). Organem prasowym władz powstańczych była „Gazeta Nar. Wil." (4 V-6 VIII), red. przez Gdańskiego.

Wcielone III rozbiorem do Rosji jako stolica guberni, W. wyrosło wkrótce na silny i prężny ośrodek kult., konkurujący, niejednokrotnie z powodzeniem, z Warszawą jako ognisko późnego oświecenia. Pozycję tę zawdzięczało przede wszystkim uniw. (od 1803 Ces. Uniw. Wil., sprawujący zwierzchnictwo nad całym szkolnictwem na ziemiach litew.-ros.), który przeżywał w pierwszym 30-leciu XIX w. okres rozkwitu, dzięki zwł. A.J. Czartoryskiemu, kuratorowi Wil. Okręgu Nauk. 1803-24, a także Janowi Śniadeckiemu, rektorowi 1807-15. Wspaniale rozwijająca się uczelnia skupiała interesujące indywidualności nauk., zdolnych pedagogów i organizatorów życia nauk., jak bracia Śniadeccy, J. Frank, G.E. Groddeck, E. Słowacki, L. Borowski, J. Lelewel i wielu in. Z jej kadry dydakt. i wychowanków uformowała się nowa warstwa inteligencji, która zdominowała stopniowo życie społ. i kult. miasta. Niektórzy profesorowie prowadzili domy otwarte, przyczyniając się do rozbudzenia i poszerzenia zainteresowań kult. (np. Frank organizował wraz z żoną życie muzyczne). Kolejni kierownicy akad. pracowni malarskiej, F. Smuglewicz i J. Rustem, stworzyli wil. szkołę malarską, Uczącą się w dziejach sztuki polskiej. Działalność teatr, kontynuowali kolejni dyrektorzy, wśród których wyróżnili się M. Morawska (1801-05), a zwł. K. Kamiński (1821-22). Bujny rozwój różnorodnych inicjatyw społ., instytucji, stowarzyszeń, prasy miał swe korzenie w oświeceniowych poglądach na prawa rządzące życiem społeczeństw, w przekonaniu o doniosłej roli nauki i oświaty, o funkcji opinii publ. i potrzebie jej ukierunkowania, o edukacyjnych celach literatury i sztuki, o znaczeniu języka dla ocalenia „narodowości". Oświecenie wil. przyjęło demokr., organicznikowski, moralist. model wywodzący się z wzoru osobowego i pism B. Franklina, stąd zw. franklinizmem; „wil. Franklinem" nazwano K. Kontryma, skromnego adiunkta biblioteki uniw., inicjatora i animatora większości ważnych przedsięwzięć społeczno-kulturalnych. Do środowiska oświeconych liberałów wil. należeli obok elity intelektualnej miasta światlejsi przedstawiciele ziemiaństwa; spośród nich duże zasługi położył m. in. syn XVIII-wiecznego mecenasa, A. Chreptowicz. Środowisko to utrzymywało żywe kontakty z analogicznymi kręgami warsz., przy czym inspiracje były wzajemne (np. rola wilnian w powstaniu 1815 —> „Pamiętnika Warszawskiego"). Zmiana struktury elity miejskiej znalazła odbicie w demokratyzacji wolnomularstwa; doprowadziła ona do powstania 1818 zreformowanej loży o charakterze półjawnego towarzystwa, stawiającego sobie praktyczne cele spde-czno-filantropijne i nauk. (gł. reformatorzy: Kontrym i lekarz J. Szymkiewicz, czł. honorowy uniwersytetu). Podobne cele przyświecały stowarzyszeniom nowo założonym: Tow. Dobroczynności (od 1806), Tow. Wspierania Niedostatnich Uczniów (1821-22), Wil. Tow. Lekarskiemu, Wil. Tow. Typograficznemu (1817-22; Kontrym, M. Baliński), które podjęło akcję upowszechniania czytelnictwa. Na czoło wysunęło się —> Towarzystwo Szubrawców (1817—22; inicjator Kontrym, prezesi: Szymkiewicz, Jędrzej Śniadecki i in.), które przez swój organ, satyr, tygodnik —>Wiadomości Brukowe" prowadziło w imię postępu cywilizacyjnego walkę z obskurantyzmem i zacofaniem mas szlach. litewsko-białoruskiej prowincji.

Ze środowiskiem uniw. łączy się też rozwój wil. czasopiśmiennictwa. Uniwersytet patronował 1800-32 jedynej („Gazeta Litew." 1804 okazała się efemerydą) w mieście gazecie informacyjnej, „Kurierowi Litew."; w jego kręgu rodziły się czasopisma, których powstanie wyprzedziło w czasie większość warsz. periodyków przedpowstaniowych: pierwszy —> „Tygodnik Wil." (1804), jedno z najwcześniejszych pol. pism lit., „Gazeta Lit. Wileńska" (1806), „Dziennik Wil." (1805-06, 1815-30), drugi „Tygodnik Wil." (1815-22), „Wiadomości Brukowe", „Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagr." (1820-24) i in. Periodyki były gł., acz nie jedyną domeną działalności czynnej od 1817 (1815?) drukarni A. Marcinowskiego, czł. Tow. Szubrawców, współzałożyciela Tow. Typograficznego, red. od 1818 „Kuriera Litew.", współred. „Dziennika Wileńskiego". Większą jeszcze rolę w życiu kulturalnym W. odgrywał najsławniejszy drukarz wil. (zał, 1804 firma przetrwała do 1939), również szubrawiec, J. Zawadzki - 1805-28 typograf, od 1816 także księgarz uniw.; drukarnia i księgarnia Zawadzkiego (blisko współpracował z nim Kontrym) miała charakter instytucji kult., z którą wiązały się cenne inicjatywy o szerokim zasięjgu, jak np. podjęcie opracowania bibliografii nar. (—> Jocher Adam Benedykt).

W literaturze stało się W. jedną z dwóch stolic —> klasycyzmu postanisławowskiego; reprezentowane tu były różne wobec jego doktryny postawy: od ortodoksyjnej (Jan Śniadecki), poprzez liberalniejszą (D.B. Tomaszewski, E. Słowacki) po luźne koneksje, jak w przypadku najpopularniejszego ówcześnie literata wil., A. Goreckiego. Dla całego środowiska wil. charakterystyczne było żywe zainteresowanie dorobkiem poprzedniego okresu: w W. pojawiały się prwdr. pisarzy stanisławowskich, zwł. S. Trembeckiego (m. in. Sofiówki), jak również przedr. ich utworów (m. in. w publikacjach ToW. Typograficznego, przeznaczonych dla szerokich kręgów czytelniczych); Borowski dał wzorcowe oprac, pieśni I Monachomachii I. Krasickiego, Mickiewicz objaśniał Sofiówkę, twórczość satyr, autorów „Wiadomości Brukowych" wywodziła się w znacznej mierze z satyry stanisławowskiej. Silniejsze niż na realizacjach lit. piętno wycisnął późny klasycyzm na wypowiedziach teoret., polemicznych (—> O pismach klasycznych i romantycznych Jana Śniadeckiego), rozwijającej się na łamach czasopism krytyce lit. i teatralnej.

W historii literatury występuje W. jednocześnie jako stolica wczesnego romantyzmu z racji wydania u Zawadzkiego 1822-23, t. 1-2 Poezji A. Mickiewicza, od którego to wydarzenia zwykło się datować romantyzm polski. Przełom romant. dokonał się w środowisku młodzieży, licznym w W. w stosunku do ogółu ludności i aktywnym kulturalnie; nie przypadkiem wychodzący tu 1804 „Tygodnik Wil." to pierwsze pol. pismo red. przez młodzież. Proces przechodzenia od franklinizmu do romantyzmu, od klasycyst. do romant. kryteriów i wzorów lit., od programu pracy organicznej dla postępu i zachowania nar. odrębności kult.'do ideologii niepodległościowej znalazł odbicie w ewolucji stowarzyszeń studenckich. Pierwsze z nich, powst. 1806 z połączenia związków zawiązanych 1805 na poszczególnych wydz., Tow. Nauk i Umiejętności (późniejsze nazwy: Tow. Doskonalącej się Młodzi w Naukach i Umiejętnościach, Tow. Filomatyczne; czł. m. in. J. Twardowski, Borowski, Lelewel) było jawnym tow. naukowym, nawiązującym do warsz. Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Najsłynniejsze z pol. stowarzyszeń akad., Tow. Filomatów 1817-23 (—> filomaci), które swą rangę w tradycji nar. zawdzięcza udziałowi Mickiewicza oraz upamiętnieniu przez poetę w III cz. Dziadów, przekształciło się z niejawnego związku przyjacielskiego o oświeceniowym programie samokształcenia i samowychowania w ściśle tajny organ kierowniczy tajnych również (prócz tzw. Promienistych) związków podległych (Zw. Przyjaciół, Zgromadzenie Filaretów) o celach polit. przeciwstawnych lojalizmowi starszego pokolenia; najczynniejsi filomaci to Mickiewicz, J. Jeżowski, F. Malewski, T. Zan, J. Czeczot. Wszczęte jesienią 1823 śledztwo kierowane przez N. Nowosilcowa i tzw. proces filaretów w nast. r. położyły kres działalności młodzieży, podcinając jednocześnie korzenie świetności uniw. i znaczenia kult. miasta. Czartoryski złożył dymisję, a kuratorem okrojonego Okręgu Wil. został Nowosilcow, usunięto z uczelni i wydalono z miasta czterech wybitnych prof., w tym Lelewela i J. Gołuchowskiego (wydalono też m. in. Kontryma); na uniw. objęli rządy poplecznicy nowego kuratora. Podupadającą uczelnię zamknięto po klęsce powstania listopadowego, pozostawiając jedynie, i to tylko do 1842, wydz. lekarski i teol., jako Akademie: Medyko-Chirurgiczną i Duchowną. Jednakże wpływ uniw. sięgał daleko w przyszłość poprzez wychowanków, z których jedni zostali w W. lub w okolicy, aktywizując życie społ. miasta, inni rozproszyli się po ziemiach pol., działali w Rosji bądź na emigracji. Do wychowanków Ces. Uniw. Wil. należeli działacze polit., społ. i kult, uczeni, pisarze, wydawcy: obok już wymienionych m. in. J. Słowacki (studiował prawo 1825-28), który spędził też w W. lata szkolne, stykając się w salonie matki z elitą intelektualną miasta, Baliński, A., I. i L. Chodźkowie, S. Chołoniewski. L Domejko, Górecki, A. Groza, I. Hołowiński, P. Jankowski, A i E. Januszkiewicze, J. Korsak, J. Kowalewski, K. Lach Szyrma, L Legatowicz, M. Malinowski, T. Massalski, J. Mianowski, A.E. Odyniec, N. Olizar, O. Pietraszkiewicz, M. Podczaszyński, J.E. Przecławski, L. Rogalski, J. Sękowski, L. Spitznagel, A. Towiański, A. Tyszyński, F. Wrotnowski; W. z lat swoich studiów utrwalili w pamiętnikach m. in. K. Kaczkowski, S. Morawski.

Lata 1803-32 miały również duże znaczenie dla rozwoju kultury litew. w W. Na twórczość poet. okresu wywarł silny wpływ zarówno klasycyzm, jak romant. zwrot ku ludowości. Do najwybitniejszych poetów okresu należą D. Pośka (Paszkiewicz), A. Strazdas, S. Stanevićius (Sz. Staniewicz, autor ody Slove Źemaićiy, sławiącej W. i budzącej uczucia nar. Litwinów), S. Valiunas (autor pieśni o Birucie), K. Nezabitauskis--Zabitis (Niezabitowski). Na Uniw. Wil. kształcili się historycy, etnografowie - S. Daukantas, działacz oświat, na Litwie, oraz L. A. Jucewicz (Jucevićius).

Był to także okres zainteresowania kulturą białorus.; pionierską rolę w zbieraniu lud. pieśni białorus. odegrała młodzież filomacka, zwł. Mickiewicz, Czeczot, Zan, Odyniec. Do grona studentów należał poeta i komediopisarz, tłumacz Pana Tadeusza, W. Dunin-Marcinkiewicz.

W okresie międzypowstaniowym życie kult. w W. nie miało warunków rozwoju: wraz z likwidacją uniw. rozpadło się środowisko nauk., wywieziono bibliotekę i zbiory (podobnie później obu Akademii); zniesienie Wil. Okręgu Nauk. dało w wyniku drastyczne obniżenie poziomu szkolnictwa średniego; obowiązywał zakaz stowarzyszeń i wydawania publikacji periodycznych prócz „Kuriera Litew.", który stawszy się pismem urzędowym, od 1838 dwujęzycznym, wychodził do 1865 (od 1840 pt. „Kurier Wil."; 1840-60 red. Odyniec). Władze carskie prowadziły systematyczną akcję rusyfikacyjną; miastem wstrząsały kolejne fale represji polit., 1838-39 związane ze sprawą Sz. Konarskiego, 1851 - z demokr. gronem młodych literatów skupionych wokół „Pamiętnika Naukowo-literackiego" (Z. Klimańska, R. Podbereski, E. Żeligowski) i in. Osłabł rytm życia umysłowego, nie zostało ono jednak sparaliżowane dzięki rozlicznym inicjatywom indywidualnym. W warunkach ucisku polit. i ostrej cenzury zainteresowania skupiły się na przeszłości i wyraziły przede wszystkim w zbieraniu materiałów hist. (Baliński, Malinowski, T. Narbutt, E. Tyszkiewicz i in.) pod hasłami zachowania ciągłości tradycji; wzrosło też zainteresowanie folklorem i szerzej - tematyką regionalną.

Pozostało W. ważnym ośrodkiem wydawniczym. Prym wiodła w tej dziedzinie oficyna Zawadzkich, kierowana od 1838 przez syna założyciela, Adama (zm. 1875); sekundowali im in. nakładcy: T. Glucksberg (1828-59), Marcinowski (zm. 1855), R. Rafałowicz (ok. 1833-49), A. Ass (l. pięćdziesiąte), M. Orgelbrand - inicjator i wydawca tzw. wil. słownika języka pol. (1861), A. H. Kirkor (1859-65) - nabywca drukarni Gliicks-berga. Księgarze wil. przemycali i rozprowadzali zakazane przez cenzurę druki pol., narażając się na represje: księgarnie kilkakrotnie zamykano; po wykryciu 1846 prowadzonej (od 1840) przez A. Reniera nielegalnej biblioteki, która stanowiła ognisko propagandy TDP, brat A. Zawadzkiego, Feliks, przebywał 10 l. na zesłaniu za jej zaopatrywanie. Wobec nieudzielenia zezwoleń na czasopisma próbowano wydawać kryptoperiodyki, poczynając od,.Wizerunków i Roztrząsań Nauk.", red. l. 1834—43 przez I. Szydłowskiego, po najważniejsze w tym okresie czasopismo ziem. litew.-rus., —> „Athenaeum" J. L Kraszewskiego (1841-51); przede wszystkim jednak rozmnożyły się —> almanachy, o charakterze przeważnie pism zbiór., jak —» Noworocznik litewski (1831) H. Klimaszewskiego, Znicz (1834-35), S. Biruta (1837-38), Rimembranza (1843) J. Krzeczkowskiego, —> Rusałka (1838-42) A. Grozy, Linksmine (1841) L. A. Jucewicza, Rubon (1842-49) K. Bujnickiego, Radegast (1843), Pamiętniki umysłowe (1845-46), —> Teka wileńska (1857-58; kontynuowana 1859, 1862 przez Pismo zbiorowe wileńskie) Kirkora. Na tle zachowawczej orientacji almanachów wil. wyróżniał się wspomniany „Pamiętnik" Podbereskiego. Z instytucji przedpowstaniowych ocalał w W. stały teatr pol.; scena wil. upamiętniła się w historii teatru i muzyki prapremierę 1 wersji —» Halki S. Moniuszki (1854; amatorskie wykonanie estradowe 1848), który przebywając w W. 1840-58 wystawiał tu operetki i wodewile, a także stał się animatorem życia muzycznego. W 1855 udało się ogromnie zasłużonemu dla miasta organizatorowi i hojnemu mecenasowi jego życia kult., E. Tyszkiewiczowi, doprowadzić do powstania Komisji Archeoł. Wil. (przekazał jej utworzone przez siebie muzeum), która w swej działalności odgrywała rolę ogólnego tow. naukowego.

Z W. związanych było dwóch wybitnych pisarzy: Kraszewski i W. Syrokomla. Pierwszy z nich przebywał w W. 1829-33, najpierw jako student, nast. więzień, po zwolnieniu nadzorowany przez policję; tu debiutował w Noworoczniku litewskim, tu w l. trzydziestych i czterdziestych wychodziły jego utwory, tu wydawał „Athenaeum". Interesował się historią miasta: na jej tle osnuł pierwszą swoją powieść hist., Kościół Swiętomichalski w W. (t. 1-2 1833), 1840-42 wydał obszerne dzieło hist. W. od początków jego do roku 1750 (t. 1—4; odmienna wersja t. 1 1838). W W. rozgrywa się częśc. akcja powieści Poeta i świat; obraz miasta zawiera Powieść bez tytułu. Syrokomla, mieszkając 1853-57 w Borejkowszczyźnie pod W., nast. w W. (1861 był więziony w cytadeli wil.) brał udział w życiu kult. miasta; debiutował w „Athenaeum", w W. wydał większość swoich utworów, wystawił dramaty hist. Kasper Karliński (1858) i Możnowładcy i sierota (1859), współredagował 1861-62 „Kurier Wileński". Jego sekretarzem i współpracownikiem był w swych l. wileńskich W. Korotyński.

Po powstaniu styczniowym akcja rusyfikacyjna i represje władz carskich wobec ludności pol. i litew. zahamowały rozwój życia kulturalnego. Zakaz posiadania pol. czcionek w drukarniach (1866) sprawił, że książki pol. ukazywały się gł. w przekładach franc.; do 1904 obowiązywał zakaz druku w języku litewskim. Jedyną pol. drukarnią była oficyna Zawadzkich (kierował nią 1857-82 Feliks). Pewna tolerancja polit. w l. siedemdziesiątych umożliwiła E. Orzeszkowej, wspólnie z literatem wil. W. Chełmińskim i księgarzem W. Makowskim, założenie księgarni nakładowej (1879-82) i wypożyczalni książek; miała ona na celu popularyzację myśli pozytywist. na Litwie. Nakładem firmy „E. Orzeszkowa i Ska" ukazały się 22 pozycje książkowe, m.in. P. Chmielowskiego, T. T. Jeża, J. Karłowicza, M. Konopnickiej, W. Przyborowskiego, W. Spasowicza, a także Kalendarz wileński i Kalendarz litewski (oba na 1882). Wykrycie nieoficjalnego pisma satyr.-lit. „Alfabet" (4 nry 1881) stało się przyczyną likwidacji firmy; jej zasoby przejęła gł. oficyna Zawadzkich. Zarządzający tą oficyną Makowski dopiero 1902 otrzymał zezwolenie na otwarcie pierwszej po 1863 czytelni pol. w W. W 1899 powstało tajne Tow. Miłośników Starożytności i Ludoznawstwa (też p.n. Kółko Archeologiczne), gromadzące zabytki hist. i pamiątki narodowe.

Po rewolucji 1905-07 ożywił się ruch kulturalny. Ukazywały się dzienniki: „Kurier Litew." (1905-07, pod red. Cz. Jankowskiego; współred. 1907-11 B. Hertz), „Dziennik Wil." (1906, pod red. J. Hłaski), „Przegląd Wil." (od 1911, pod red. Hertza, L. Abramowicza), „Tygodnik Wil." (od 1911, pod red. W. Gizberta-Studnickiego), mies. naukowy „Litwa i Ruś" (1912— 13, pod red. J. Obsta), „Słowo i Czyn" (1910-11, pod red. S. Miłkowskiego), pismo dla młodzieży „Pobudka". Wychodziły także pisma lud., jak „Przyjaciel Ludu" (1906-10) czy, redagowane częśc. przez E. Dmochowską, „Zorza Wil." (1905-09) i „Jutrzenka" (1909-15). Dmochowska organizowała także kursy dla nauczycieli ludowych. Z prasą wil. współpracowały pisarki H. Romer-Ochenkowska, działaczka oświat., i S. Sza-durska. Rozpoczął się nowy etap w życiu wil. teatru, który nie istniał od 1864; jego dyrekcję objęła 1906 N. Młodziejowska (do 1910), tworząc ze sceny wil. jeden z najambitniejszych teatrów pol.; wystawiła m. in. Dziady Mickiewicza w inscenizacji S. Wyspiańskiego (1906), Sędziów (prapremiera) i Wesele Wyspiańskiego (1907) oraz Lilię Wenedę Słowackiego (1909) ze scenografią F. Ruszczyca. Amatorski ruch teatr, rozwijał się dzięki towarzystwu Lutnia Wil. (zał. 1906; sekcją lit.-dram. kierował Z. Smiałowski); tow. to organizowało tzw. wieczory słowa, łączące przedstawienia z prelekcjami o literaturze; 1916 zespół został przekształcony w teatr zawodowy. Od 1907 działało Tow. Popierania Pol. Sztuki Scenicznej. W t.r. staraniem pisarzy, historyków i działaczy oświat, powstało w W. TPN (1907-39). Odezwę w sprawie powołania tow. podpisali: Abramowicz, A. Parczewski, Orzeszkowa, Hłasko, Jankowski, J. Montwiłł, W. Putkamer, W. Tyszkiewicz oraz W. Zahorski (autor przewodnika po W. i rozpraw o przeszłości miasta) ; miało ono własną bibliotekę (kierował nią 1907-11 i 1918-28 L. Czarkowski), muzeum (od 1928, o charakterze humanist.) i archiwum; do jego wydawnictw należał Rocznik (t. 1-7 1907-22), Sprawozdania (corocznie od 1907); wydział filologii, literatury i sztuki wydawał Rozprawy i Materiały (t. 1—7 1924-36). Jednocześnie z TPN rozpoczęło działalność Wileńskie Tow.Muzeum Nauki i Sztuki (1907-13). Jeden z większych księgozbiorów zebrał T. Wróblewski, inicjator akcji społ. na rzecz przyszłej biblioteki, której zalążkiem uczynił 1900 tzw. Tow. Neo-Szubrawców, od 1912 Tow. p.n. Biblioteka im. E. E. Wróblewskich (rodziców). Powstawały litew. organizacje: Litew. Tow. Naukowe (zał. 1907 Basanowicz z T. Dowgirdem i Wróblewskim), wydające rocznik Tauta, Tow. Sztuki Litew. (zał. 1907) i Litew. Tow. Oświaty „Rytas" (zał. 1911). Kontakty z W. miały pisarki: G. Petkevićaite-Bite, Lazdynę Peleda (wspólny pseud. sióstr Z. i M. Iwanowskich) i Zemaite (prowadziła prace społ. przed I wojną świat.); czynni w życiu miasta byli poeci L. Gira, red. czasopism „Vaivorykśte", „Literaturos Naujienos", oraz K. Binkis. W. było też ośrodkiem kultury białorus.; powstały szkoły, organizacje społ., biblioteki, muzeum. Tworzyli tu poeci F. Bahuszewicz, A. H. Huryno-wicz (tłumacz Mickiewicza, Kasprowicza i Orzeszkowej), Z. Biadula. Pisarze i krytycy białorus., których twórczość określiła ton epoki, skupili się wokół radykalnego czasopisma społ.-nar. „Nasza Dola" (1906), nast. po zniesieniu go przez cenzurę, wokół bardziej umiarkowanego tyg. „Nasza Niwa" (1906-15), wyd. przez A. Łuckiewicza. Należeli do nichm. in. poeci J. Kołas, J. Kupała, A. Paszkiewicz-Ciotka. Z inicjatywy zespołu red. powstały Spółka Wydawn. Nasza Chata i Białorus. Tow. Wydawnicze.

W 1915-18 W. okupowali Niemcy, 1918 ogłoszone zostało stolicą Litwy Radz., wraz z proklamowaną przez J. Piłsudskiego Litwą Środkową, 1922 przyłączone do Polski. Litwa faktu tego nie uznała, nadal uważając W. za stolicę. W 20-leciu międzywojennym decydującym wydarzeniem dla życia umysłowego miasta było reaktywowanie 1919, staraniem TPN, uniwersytetu p.n. Uniw. Stefana Batorego w W. Wraz z uczelnią została otwarta biblioteka p.n. Uniw. Biblioteka Publ. w W., gromadząca zabytki piśmiennictwa od XV w.; w sali Lelewela zgromadzono pamiątki po nim, oraz zbiory własne darowane uniwersytetowi. Biblioteką kierowali kolejno: S. Ptaszycki, L. Janowski, W. Nowodworski, S. Rygiel, A. Łysakowski, H. Hleb-Koszańska, R. Stefanowska. W 1922 opiekę nad zbiorami bibliot. Wróblewskiego objęło Tow. Pomocy Nauk. im. E. E. Wróblewskich, którym kierowali: M. Zdziechowski, Abramowicz (założyciel muzeum przy bibliotece, ofiarodawca bogatego zbioru vilnianów), po upaństwowieniu 1926 S. Rygiel (do 1932). Działały różne stowarzyszenia, jak Tow. Miłośników Historii Reformacji Pol. im. J. Łaskiego (1915-39), Tow. Miłośników W. (1919-39), Tow. Przyjaciół USB (1921-23), Tow. Przyjaciół Biblioteki Publ. i Uniw. w W. (1924-39), Tow. Bibliofilów Pol. w W. Nowoczesną drukarnię p.n. Pol. Drukarnia Nakładowa „Lux" założył 1919/20 L.

Chomiński, działacz ruchu lud., bibliofil; tu ukazywały się m. in.: tyg. „Unia" (1919), „Gazeta Krajowa", „Gazeta Lud.", „Gazeta Wil.", „Alma Mater Vilnensis" (z. 2 1924-35), prace dot. drukarstwa, a 1922-31 wydano ok. 80 pozycji literatury pięknej. Oficyna Zawadzkich kontynuowała swoje wil. tradycje, specjalizując się w podręcznikach uniw. oraz dziełach dot. historii i krajoznawstwa Wileńszczyzny. Grupę wil. konserwatystów i monarchistów (tzw. Żubrów) reprezentował dziennik „Słowo" (1922-39), drukujący jednak publicystów i pisarzy różnych orientacji; jego założycielem i red. był S. Mackiewicz (Cat). Ponadto ukazywały się nar.-demokr. „Dziennik Wil." (pod red. J. Obsta i A. Zwierzyńskiego) i sanacyjny „Kurier Wil." (zał. 1924 i red. przez A. Kleczkowskiego, nast. pod red. K. Okulicza, W. Staniewicza, J. Święcickiego), jeden z ważniejszych pozawarsz. dzienników liberalnych. W 20-leciu W. było jedynym w Polsce ośrodkiem wydawn. prasy białorus. (w in. miastach ukazywały się jedynie efemerydy); drukowano wiele czasopism litew., także w języku polskim. Wkład w organizację różnych form życia kult., a zwł. lit. i teatr, wnieśli pisarze: Jankowski, Romer-Ochenkowska, W. Dobaczewska-Niedziałkowska (laureatka nagrody im. Filomatów), W. Arcimowicz, Z. Bohdanowiczowa, T. Byrski, W. Charkie-wicz, E. Kobylińska-Maciejewska, W. Korabiewicz, K. Łęczycki, T. Łopglewski, W. Hulewicz (laureat nagrody lit. W.). Nad rozwojem kult. miasta czuwała Rada Wil. Zrzeszeń Artyst. „Erwuza", powołana z inicjatywy Hulewicza i S. Lorentza. W 1925 powstał oddział ZZLP. Pod jego patronatem organizowane były cotygodniowe Środy Lit., niejednokrotnie pośw. kulturze różnych narodowości zamieszkujących W. (środy litew., żyd., białorus., ros., tatarskie, karaimskie), znane w Polsce dzięki uczestnictwu prelegentów krajowych i zagranicznych; odbywały się w pomieszczeniach klasztoru bazyliańskiego, gdzie więzieni byli filomaci. Wychodził kwart. „Środy Lit." (1935-37; pod red. Łopalewskiego, 1937 -T. Bujnickiego). Sztuce i literaturze pośw. był „Tygodnik Wil." (1925-26, pod red. Hulewicza). Hulewicz też był zasłużonym kierownikiem programowym wil. rozgłośni Pol. Radia (zał. 1928) i współtwórcą teatru radiowego. Z USB związało działalność nauk. wielu wybitnych humanistów, m. in. L. Chmaj, O. Chomiński, T. Czeżowski, H. Elzenberg, L. Kolankowski, S. Kościałkowski, H. Łowmiański, S. Zajączkowski. O kierunku rozwoju badań hist.lit. decydowali: J. Kallenbach, S. Pigoń, K. Kolbuszewski, S. Cywiński, K. Górski, S. Srebrny, a zwł. M. Kridl, twórca metody badawczej zw. estetyczną, później integralną, którą upowszechniły prace studenckie w serii Z Zagadnień Poetyki. Koncepcja —> katastrofizmu, sformułowana przez Zdziechowskiego oddziałała na kierunek dyskusji filozoficzno-literackich. Członkowie Sekcji Twórczości Oryginalnej (STO) przy Kole Polonistów utworzyli grupę poet. skupioną wokół czasopisma „Żagary" (1931-34) i „Piony" (1932); żagaryści, m. in. Bujnicki, H. Dembiński (przywódca lewicowego ruchu młodzieżowego), A. Gołubiew, J. Maśliński, Cz. Miłosz, J. Putrament, M. Kotlicki, A. Rymkiewicz, J. Zagórski, formułowali program literatury zaangażowanej politycznie i moralnie, łącząc go z krytyką stosunków społ.-gosp. w Polsce. Członków postępowych organizacji studenckich skupił Klub Intelektualistów, z którego wykrystalizował się Związek Lewicy Akad. „Front" (za jego członków uważali się też profesorowie, m. in. Kridl), przy nim komórka Komunistycznego Zw. Młodzieży. „Front" wydawał dwutyg. —> „Poprostu" (1935-36), którego komitet red. tworzyli: Dembiński, S. Jędrychowski, Mikułko, J. Orda, K. Petrusewicz (mł.), B. Skarżyński, M. Żeromska, Putrament; jako pierwsze pismo społ.-lit. „Poprostu'' wydrukowało Deklarację Praw Młodego Pokolenia Polski; kontynuacją pisma był dwutyg. —> „Karta" (1936, wyd. przez Putramenta). Z oboma pismami współpracowali publicyści litew. i białorus.; kolumnę białorus. w „Poprostu prowadził M. Tank. Młodzież wil. występowała w obronie interesów Białorusinów, Litwinów, Żydów. Rezultatem jej współpracy z robotnikami był Zw. Rad Robotniczych, dwutyg. „Razem" (1932; wyd. i red. J. Kapała). W W. została podpisana deklaracja pisarzy lewicowych w Polsce „Za porozumieniem", wzywająca do akcji w obronie pokoju, postępu i kultury. W wyniku akcji antywojennej powstał Wil. Komitet Solidarności ze Świat. Kongresem Pokoju. W i935 rozpoczęły się prześladowania młodzieży lewicowej; zbeletryzowaną kroniką procesu grupy Dembińskiego i rozrachunkiem z polityką sanacji jest powieść Putramenta Rzeczywistość.

Teatrami wil. kierowali m. in.: H. Cepnik, Śmiałowski, F. Rychłowski, A. Zelwerowicz. Do wydarzeń życia teatr, należały występy Reduty (1925-29), pod kier. J. Osterwy i M. Limanowskiego, na scenie Teatru na Pohulance; osiągnięciami inscenizacyjnymi zespołu były tu Wielki człowiek do małych interesów Fredry i Sen nocy letniej Szekspira, prapremiera Snu F. Kruszewskiej (1927), wyst. w konwencji ekspresjonist., oraz przedstawienie jasełkowego Betlejem Ostrobramskiego Łopalewskiego. Reduta była współorganizatorem (wraz z USB i ZZLP) wieczoru pośw. pamięci S. Żeromskiego. Dyrekcja Teatrów Miejskich M. Szpakiewicza (1931-38) przyniosła inscenizację Dziadów Mickiewicza w reż. L. Schillera oraz Króla Edypa Sofoklesa w reż. Srebrnego. Do tradycji należały także szopki akad. teatru kukiełkowego, kabaret lit.-artyst. „Smorgoń'', mieszczący się w klasztorze pobazyliańskim; ich autorzy utrwalili obraz życia miasta, m. in. jego folklor. Na poły patetyczne, ale i groteskowe oblicze W., pełne zaściankowych anachronizmów i romantyki, utrwalił w wierszach wil. K. I. Gałczyński (mieszkał tu 1933-36). Miejscem spotkań i dyskusji były kawiarnie - Rudnickiego i „Pocztowy Sztrall". Z W. związani byli m. in. poprzez studia, później działalność lit. i publicyst. - J. Huszcza, P. Jasienica, K. Łęczycki, J. Ostrowski (m.in. 1932 red. pisma dla młodzieży „Ster"), J. Petry,. J. Wyszomirski. Biografie wil. uczonych i artystów utrwalił m. in. historyk-amator A. Śnieżko, red. humorystycznych czasopism wyd. 1928-30, mies. „Usterka" i dwutygodnika lit. „Komar". Badania nad dziejami oświaty i księgarstwa na Litwie prowadził T. Turkowski (pseud. J. Czarnecki).

W W. działała grupa rewol. pisarzy białorus., do której obok Tanka należeli m. in. - P. Piestrak, W. Tawłaj, M. Maszara. Tworzyli tu litew' poeci, tłumacze literatury pol. - E. Matuzevićius, J. Keksztas (J. Kekstas).

Po wybuchu wojny, 1939-41 do W. przybywali pisarze i dziennikarze, m. in. Babinicz, Z. Broncel, E. Csató, L. Fryde, S. Karpiński (tu zm. 1940), A. Maliszewski, J. Minkiewicz, A. Olcha, M. Orlicz. Wielu twórców i działaczy skupiło się wokół pol. gazety „Prawda Wil." (zał. 1940). Na przełomie 1940i 1941 czynnych było 6 pol. scen teatralnych.

Od 1940 W. jest stolicą Litewskiej SRR. Podczas okupacji niem. (1941-44) pol. pisarze i artyści uczestniczyli w ruchu oporu; konspiracyjną działalność dydakt. prowadzili profesorowie uniwersytetu. Po wyzwoleniu 1944 reaktywowany uniwersytet (od 1955 p.n. Uniw. im. W. Kapsukasa) stał się czołową uczelnią Litwy radzieckiej. Dla ludności pol. czynne są szkoły z pol. językiem wykładowym, nauczycieli dla nich przygotowuje Wil. Państw. Instytut Pedagogiczny (zał. 1944). Ukazuje się pol. dziennik „Czerwony Sztandar". Po 1940 z W. związali się litew. pisarze, m.in. tłumacze literatury pol.: V. Sirijos-Gira, A. Żukauskas, J. Marcinkevicius, V. Mykolaitis-Putinas, a także m. in. P. Cvirka i B. Sruoga. o pol. tradycjach kult. w W. przypominają: Mieszkanie-muzeum Mickiewicza, Muzeum Historii W., Muzeum Hist.-Etnogr. (część zbiorów z muzeum E. Tyszkiewicza); w budynkach uniw. jest sala Lelewela - z pierwodrukami dzieł Mickiewicza i Słowackiego, obserwatorium astronomiczne Poczobuta; przechowuje się zbiory i pamiątki po Skardze, Wujku i Sarbiewskim; w uniw. kościele św. Jana znajdują się pomniki T. Kościuszki, Mickiewicza i Odyńca.

Do pol. literatury wprowadzili W. - J. Kochanowski (Pieśń o potopie, Pamiątka) i M. Sarbiewski w odzie do Pawła Kozłowskiego. Utrwalili je w utworach (poza pozycjami wymienionymi powyżej) J. Eysymont (Threnodia, abo Żałosne pienie o zgorzeniu W.), B. Jachimowicz (Relacja o straszliwym upadku stołecznego miasta wileńskiego), Jędrzej Śniadecki (satyr, opisy W. w „Wiadomościach Brukowych", m. in. Próżniacko-filozoficzna podróż po bruku), K. Kaczkowski (1808-1831. Wspomniema), S. Morawski (Kilka lat młodości mojej w W. Pamiętniki Pustelnika. 1818-1825), Mickiewicz (Pan Tadeusz- apostrofa z Księgi IV, Ustęp), Słowacki, Kraszewski (Wspomnienia W. (1830-1835), Wspomnienia, Wspomnienie akademickie. Adam, Wspomnienie akademickie. Ezop i Rafael-, powieści: Ostatni rok panowania Zygmunta III, Jan Karol, Improwizacje dla moich przyjaciół, Cztery wesela, Anafielas-poemat z dziejów Litwy, Metamorfozy. Obrazki), M. Baliński (Historia miasta W., Pamiętniki o Janie Śniadeckim, Pamiętniki), I. Chodźko (Obrazy litewskie seria I-VI, m.in. Brzegi Wilii), G. Puzynina (W W. i dworach litewskich. Pamiętnik z lat 1815-1843), Syrokomla (Hymn do Pana Jezusa na Śnipiszkach, Hymn do N. Panny w Ostrej Bramie, Marcin Studzieński), E. Felińska (Pamiętniki z życia), Kirkor (m. in. Przechadzki po W., Skarbiec katedry wileńskiej), Orzeszkowa (Widma, Rodzina Brochwiczów, Milord, Bańka mydlana), S. Tarnowski (Z wakacji), J. Bieliński (Szubrawcy w W.), A. Strug (Bestia), W. Dobaczewska-Niedziałkowska (wiersze z tomów Wilno, Wilno. Tryptyk, powieść Kamienica za Ostrą Bramą), W. Hulewicz (zbiór wierszy Miasto pod chmurami), T. Bujnicki (18 ohydnych paszkwilów na W. i wilnian), T. Łopalewski (opowiadanie Topielcy, wspomnienia Czasy dobre i złe), J. Putrament (Pół wieku, t. 1), A. Jędrychowska (Zygzakiem i po prostu), Cz. Miłosz (wiersze z tomów: Gucio zaczarowany, Miasto bez imienia, Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada).

DDP (5); J. CZARNECKI W. w dziejach książki polskiej, Wil. 1928; A. MILLER Teatr polski i muzyka na Litwie, Wil. 1936; W. i ziemia wileńska (zbiór.), t. 2, Wil. 1937 (tu m.in. S. Cywiński Literatura w W. i W. w literaturze); W. DOBACZEWSKA Dzieje kultury wileńskiej pomiędzy dwoma powstaniami, Wil. 1937; Z. SKWARCZYŃSKI Kazimierz Kontrym. Towarzystwo Szubrawców, Ł. 1961; A. WITKOWSKA Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia, W. 1962; E. KRASIŃSKI Teatr polski w W., w Białymstoku i we Lwowie, „Pam. Teatr." 1963 z. 1-4; A. MALISZEWSKI Teatr wileński wiatach 1939-1945. Wspomnienie, tamże; J. KAMIONKOWA Życie literackie w Polsce w pierwszej połowie XIX w., W. 1970; M. KRZEPKOWSKi W W., Roczn. Hist. Czas. Pol. 9 (1970) z. 4; Prasa polska 1661-1864, red. J. Łojek, W. 1976; S. BEREŚ W. miasto poetów, Odra 1981 nr 1-2; J. BUJNOWSKI Obraz międzywojennej literatury wileńskiej,Poezja" 1981 nr 5/6. .

Do góry