Ocena brak

Wilhelm Ockham - Poznanie

Autor /Teresa2 Dodano /04.01.2013

Według Ockhama na wiedzę składają się same tylko bezpośrednio oczywistetwierdzenia lub tezy z takich twierdzeń wyprowadzone. Znać u Ockhama wyraźnypowiew rodzącego się ducha naukowo-przyrodniczego; umiłowanie tego,co szczegółowe, znaczenie przypisywane doświadczeniu zmysłowemu, ostrepojęcie dowodu.

Dla myśli Ockhama charakterystyczna jest postawa empiryczna. Cała wiedzaopiera się na doświadczeniu i na bezpośredniej oczywistości; ale to oczywistepoznanie może być dwojakie, intuicyjne lub abstrakcyjne. Zmysłowe poznaniejest zawsze intuicyjne, a umysłowe może być intuicyjne lub abstrakcyjne.Poznanie abstrakcyjne dotyczy stosunków między pojęciami, ale nie ujmuje istnienia.N i e gwarantuje, że rzeczywistość tak się istotnie ma, jak ono ją przedstawia.Ważne jest, że wiedza abstrakcyjna nie zajmuje się sprawą istnienia.

Ta wiedza jest abstrakcyjna, dzięki której nie można wiedzieć o czymśprzypadkowym, czy ono jest, czy nie; w ten sposób wiedza abstrakcyjnaabstrahuje od istnienia i nieistnienia, ponieważ za jej pośrednictwem niemożna wiedzieć w sposób oczywisty o rzeczy istniejącej, że istnieje,a o nieistniejącej, że nie istnieje.

Notitia a u t em abstractiva est ista, virtute cuius de re contingenti non potestsciri evidenter, u t r um sit vel non sit. E t per illum modum notitia abstractivaabstrahitur ab existentia et non existentia, quia nec per ipsampotest evidenter sciri de re existente, quod existit, et d e non existente,quod non e x i s t i t.

Poznanie abstrakcyjne nie zajmuje się więc istnieniem (abstrahitur abexistentia)m. Wyrazu 'poznanie abstrakcyjne' używa Ockham w dwóch znaczeniach:

Wiedzę abstrakcyjną można rozumieć na dwa sposoby: w j e d e n sposób,że dotyczy czegoś wyabstrahowanego z wielu jednostek, w drugi, że a b strahujeod istnienia i nieistnienia.

Notitia abstractiva potest accipi dupliciter: uno modo quia sit respectualicuius abstracti a multis singularibus. [...] Aliter accipitur cognitio abstractiva,s e c u n d um quod abstrahit ab existentia et non e x i s t e n t i a.

Pojęcia abstrakcyjne mają dotyczyć rzeczy (primae intentiones) l ub pojęć(secundae intentiones).

Gdy j e d n a k chcemy wiedzieć, jak naprawdę tzeczy się mają, to musimysię oprzeć na poznaniu intuicyjnym. Poznanie to dotyczy istnienia i opiera sięzawsze na poznaniu zmysłowym. Jest to poznanie doświadczalne.

Poznanie pochodzące z doświadczenia nie j e s t możliwe bez poznania intuicyjnego.

Notitia accepta per experientiam non potest esse sine notitia i n t u i t i v a.

Z a t em wiedza doświadczalna stanowi podstawę całej wiedzy i utożsamiasię z wiedzą intuicyjną. Tylko dzięki wiedzy intuicyjnej możemy uchwycić istnienierzeczy:

Poznanie intuicyjne rzeczy jest takim poznaniem, dzięki któremu możnawiedzieć, czy rzecz jest, czy nie.

Notitia intuitiva rei est talis notitia, virtute cuius potest scire, u t r um ressit vel non s i t.

Ale trzeba pamiętać, że wiedza intuicyjna nie jest tylko zmysłowa; rzeczyzmysłowe możemy ujmować jako obecne i istniejące umysłowo. Co więcej,fakty i dyspozycje psychiczne są najoczywistszymi przedmiotami owego poznaniaintuicyjnego.

Prawdy przypadkowe o poznaniach, aktach woli, przyjemnościach, smutkui innych działaniach tego rodzaju są poznawane pewniej i w sposóbbardziej oczywisty niż inne.

Sed veritates contingentes de istis [scil. intellectibus, actibus voluntatis,delectationibus, tristitiis et huiusmodi] inter omnes veritates certius etevidentius cognoscuntur.

Ockham rozwija motyw znany nam już z tekstów Piotra Aureolego: Bógmoże wywołać w nas wiedzę intuicyjną czegoś, czego w rzeczywistości nie ma,która j u ż ściśle nie jest intuicją:

Choć poznanie intuicyjne może dokonać się za sprawą mocy bożej, nawetgdy nie istnieje jego przedmiot, to j e d n a k nie może tak się zdarzyćw sposób naturalny.

Licet cognitio intuitiva non posset existere per potentiam divinam none x i s t e n t e obiecto, non tamen naturaliter.

W wiedzy nie chodzi wedle Ockhama o znajomość powszechników, leczo oczywistość tego, co szczegółowe. Wbrew Arystotelesowi uważa Ockham, żewiedza nasza może dotyczyć tego, co szczegółowe, a tylko to, co szczegółowe,jest realne. Wobec tego wiedza intuicyjna jest ważniejsza od abstrakcyjnej i leżyu podstaw całej wiedzy:

Od wiedzy intuicyjnej rozpoczyna się wiedza doświadczalna.

Et ista notitia [scil. intuitiva] est, a qua incipit notitia experimentalis.

W rzeczywistości wszystkie byty są szczegółowe, wobec tego:

Jednostka przyjęta dzięki właściwemu sobie i prostemu poznaniu jestpierwszym przedmiotem poznania.

Singulare praedicto modo acceptum cognitione sibi propria et simpliciest primo cognitum.

Jest również ważne, że intuicyjnie poznaje nie tylko zmysł, ale i intelekt:

Tę samą jednostkę, którą przede wszystkim poznaje zmysł, pod tym samympojęciem poznaje przede wszystkim intuicyjnie intelekt.

Illud i d em singulare, quod primo sentitur a sensu, i d em et sub e a d em rationeprimo intelligitur intuitive ab i n t e l l e c t u.

Jednak Ockham idzie dalej i nie tylko przyjmuje obok zmysłowej wiedzyintuicyjnej również i intelektualną intuicję, ale twierdzi, że intuicja intelektudotyczy zarówno przedmiotów zmysłowych, jak i duchowych, które nie podpadająpod zmysły:

Jest także oczywiste, że nasz intelekt w życiu doczesnym nie tylko poznajeprzedmioty poznania zmysłowego, lecz także poznaje szczegółowoi intuicyjnie niektóre przedmioty poznania umysłowego, które w żadensposób nie podpadają pod zmysły.

Patet etiam, quod intellectus noster pro statu isto non t a n t um cognoscitsensibilia, sed in particulari et intuitive cognoscit aliąua intelligibilia,quae nullo modo cadunt sub sensu.

Otóż owymi przedmiotami poznawalnymi umysłowo są akty intelektu,woli, uczucia smutku, radości itp. Jeśli j e d n a k te przedmioty bywają poznawaneintuicyjnie, to tylko wiedzą intuicyjną odbitą {notitia intuitwa reflexa), nie zaśprostą (recta).

Istnienie rzeczy jest wątpliwe dopóty, dopóki nie stwierdzimy tej rzeczybezpośrednią obserwacją. Oto podstawa dla słynnej brzytwy Ockhama.Ockham rozwija tu tylko myśl Arystotelesa, który twierdził, że nie należy mnożyćbez potrzeby bytów. Pod ogniem krytyki Ockhama okazują się takimizbędnymi bytami przede wszystkim species i universalia in re (a nie tylko anterem). Zabiera się też Ochkam do przyczynowości sprawczej i twierdzi, że tylkoi wyłącznie doświadczenie zdolne jest stwierdzić, co jest, a co nie jest przyczynąsprawczą.

Ockham jest sławny jako właściwy twórca nominalizmu nowożytnego,toteż ważnym p u n k t em przedstawienia jego myśli jest rekonstrukcja jego pogląduna powszechniki.

Ockham twierdził, że wszystko, co istnieje realnie, jest szczegółowei stąd gdyby powszechnik był czymś bytującym niezależnie od poznającegopodmiotu, to musiałby być czymś szczegółowym, ponieważ wszelka rzecz realnajest jednostkowa (omne reale estsingu/are)m. Bytujący realnie i ekstramentalniepowszechnik jest więc przedmiotem sprzecznym. Skrajnie akcentując wyizolowanąjednostkowość bytów, podkreśla Ockham, że realnie nie ma w jednostkachnic takiego, co by j e łączyło w naturalne, przedmiotowe klasy.

Żaden powszechnik nie istnieje realnie poza duszą jako substancja indywidualnaani dzięki ich substancji czy istocie.

N u l l um universale est extra animam existens realiter in substantiis individuisnec est de substantia vel essentia earum.

A więc:

W żaden sposób nie ma poza duszą jakiegokolwiek powszechnika.

Nullo modo est res extra animam quaecumque universale.

Wszelkie odmiany realizmu określa wobec tego Ockham jako teorie: fałszywe,niedorzeczne i nierozumne (improbabilisf11. Nie tylko chodzi tu o realizmskrajny, ale też o tomizm, uznający istnienie tego, czym coś j e s t (quodquidest), a zwłaszcza o szkotyzm, który mnoży w każdym bycie jego formalitates.Szczególnie ostro występuje Ockham przeciw nauce Szkota o natura communis,skoro każda rzecz ze swej natury jest jednostkowa, to nie potrzeba żadnego dodatkuw typie haecceitas, by stała się ona jednostkowa. Ockham przeciwstawiasię Szkotowi i twierdzi, że jedynie realna jest jedność numeryczna i że wobectego nie można ustanowić stosunku przeciwieństwa między jednostkowością(singu/aritas) a wspólnością (communitas).

Z d a n i em Ockhama nie wolno mieszać podobieństwa zachodzącego międzypewnymi bytami z równością czy tożsamością owych bytów w jakiejś jednejogólnej substancji. Temu, co stanowi o podobieństwie, nie odpowiada żadnarzecz ogólna:

Powiadam, że nie ma żadnej rzeczy realnie odrębnej od jednostek czyimmanentnej im, która byłaby immanentna, powszechna i wspólna jednostkom.

Dico [...], quod nulla res realiter distincta a singularibus et intrinseca eisest universalis vel communis e i s.

Powszechniki ujmujemy poznawczo tylko dzięki abstrakcji, a abstrakcjadotyczy pojęć, a nie rzeczy. W bezpośredni kontakt z rzeczą wchodzimy tylkow poznaniu intuicyjnym. Powszechnik więc w żadnym sensie nie jest rzeczą.Ujmując dzięki abstrakcji pewrne podobieństwa między rzeczami nie natrafiamytą drogą na żadną realną warstwę ontyczną, służącą za podłoże dla tegopodobieństwa, lecz rozpatrujemy jedynie taką, a nie inną grupę bytów.

Dochodzimy tu do sedna stanowiska Ockhama:

Dlatego też powszechnik jest tylko za sprawą znaczenia, ponieważ jestznakiem dla wielu.

Et ideo non est universale nisi per significationem, quia est signum plurium.

Powszechniki mają więc tylko i wyłącznie rzeczywistość mentalną, są tojedynie konstrukty umysłowe (nuda intellecta):

Żadna rzecz poza duszą ani przez się, ani przez cokolwiek dodanego czyto realnego czy pojęciowego, ani rozważana lub poznawana w jakikolwieksposób, nie jest powszechna.

Nulla res extra animam nec per se, nec per aliąuid additum reale vel rationis,nec qualitercumque consideretur vel intelligatur est universalis.

Podobne prace

Do góry