Ocena brak

WIERSZ SYLABOTONICZNY, rodzaj wiersza regularnego

Autor /ewelina50 Dodano /04.04.2012

WIERSZ SYLABOTONICZNY, rodzaj wiersza regularnego (—> wiersz), opartego na zasadach systemu wersyfikacyjnego zw. sylabotonizmem; jego konstantami i podstawą —> rytmu są: 1) stała liczba sylab w odpowiadających sobie —> wersach, 2) stałe umiejscowienie sylab iakcentowanych, a w rezultacie ustalony porządek akcentowy całego wersu (—> akcent). Ponadto w różnych odmianach w. s. przygodnym uporządkowaniom rytmicznym podlegać mogą: liczba zestrojów akcentowych w wersie, postać zestrojów akcentowych w obrębie wersu lub w kolejnych wersach, wzajemne ustosunkowanie działów składniowych i wersowych, wewn. podział wersów na dwa lub kilka członów (—> średniówka). Równocześnie te same układy językowe występując w porządku zmiennym i nieregularnym mogą urozmaicać rytmiczną jednostajność w.s. Wiersz ten bowiem stabilizuje więcej elementów językowych w funkcjach wierszotwórczych niż in. rodzaje wierszowania, jest też najwyraziściej zrytmizowany. Ogranicza to zasięg jego zastosowań przede wszystkim do krótszych utworów lirycznych, zwł. pieśniowych, stylizowanych ludowo lub archaizowanych. Wiele utworów realizuje zasady sylabotonizmu z rozmaitymi ograniczeniami, wchodząc na pogranicze wiersza sylabicznego, wiersza fonicznego lub —> wiersza nieregularnego, np. akcenty gł. zastępowane są pobocznymi lub niekiedy opuszczane, w nieakcentowanych miejscach wersu pojawiają się akcenty dodatkowe, występują też sporadyczne odstępstwa od regularności sylabicznej.

W.s. przyjęto opisywać w terminach ustalonych przez antyczną —> metrykę dla opisu wiersza iloczasowego, zaadaptowanych później do wiersza opartego na rachunku sylab i akcentów. Za podstawową jednostkę miary rytmicznej przyjmuje się dla w.s. —> stopę, rozumianą jako powtarzający się regularnie zespół dwóch, trzech lub czterech sylab, ześrodkowany wokół jednej sylaby akcentowanej. W polskim w.s. funkcjonują niektóre tylko odpowiedniki stóp antycznych: —> jamb, —> trochej, —> daktyl, —> amfibrach, —> anapest, —> peon III. Podział wersu na stopy zależy wyłącznie od porządku sylab akcentowanych i nieakcentowanych, nie liczy się natomiast z granicami wyrazów ani zestrojów akcentowych, stąd obok dierez występują —> cezury lub stopy, których granica wypada wewnątrz wyrazu. Stopowa teoria w.s. dopuszcza kilka reguł komplikujących i rozluźniających generalną zasadę podzielności wersu na jednakowe stopy, a więc: prawo —> kataleksy i hiperkataleksy, prawo anakruzy, tzn. niewliczania do przyjętego toku stopowego jednej lub dwóch sylab nieakcentowanych rozpoczynających wers, oraz prawo słabszej regularności akcentowej na początku wersu, tzn. możliwość zastępowania jambu przez trochej, a daktyla przez amfibrach. W zależności od tego, z ilu i jakich stóp składa się wers lub człon wersowy, rozróżnia się: monopodię - układ jednostopowy, dypodię - dwustopowy, trypodię - trzystopowy, tetrapodię - czterostopowy, pentapo-dię - pięciostopowy, heksapodię - sześciostopowy. Nie wszystkie polskie w.s. dają się przedstawić jako układy jednakowych stóp; wzorem antycznym nazywa się je —> logaedami lub tworzy dla nich odrębną kategorię tzw. sylabotonizmu niestopowego (M. Dłuska).

Na genezę w.s., sięgającą 2 poł. XVIII w., złożyło się kilka czynników: tradycja wiersza lud., próby stworzenia wiersza odpowiedniego dla tekstów operowych i pieśniowych, pewne skłonności rytmizacyjne wytworzone wcześniej w obrębie wiersza sylabicznego, a wreszcie poszukiwania formy wierszowej, która byłaby odpowiednikiem wiersza antycznego (np. —> heksametru). Powstanie w.s. poprzedziły zarówno rozważania teoret. i dyskusje o prozodii języka pol., które w pracach T. Nowaczyńskiego, J. Elsnera i J.F. Królikowskiego dały początek polskiej —> wersologii, jak próby poet. (np. wiersz K. Brodzińskiego Złe i dobre, „Pam. Warsz." 1816), podejmowane zwykle dla ilustracji tez teoretycznych. Jako wyodrębniony i samodzielny sposób wierszowania w.s. wykształcił się w okresie romantyzmu i - w dość wąskim zasięgu - produktywny jest do dzisiaj

K. Budzyk Spór o polski sylabotonizm, w. 1957; M. Dłuska, T. Kuryś Sylabotonizm, Wr. 1957 (Poetyka. Zarys encyklopedyczny); „Pam. Lit." 1955-57 (dyskusja o w.s.); zob. też wiersz.

Podobne prace

Do góry