Ocena brak

WIERSZ SYLABICZNY, rodzaj wiersza regularnego

Autor /ewelina50 Dodano /04.04.2012

WIERSZ SYLABICZNY, rodzaj wiersza regularnego (—> wiersz), opartego na zasadach systemu wersyfikacyjnego zw. sylabizmem; jego konstantami i podstawą —> rytmu są: 1) stała liczba sylab w poszczególnych —> wersach, 2) —> średniówka w wersach dłuższych niż 8-zgłoskowe, 3) stały —> akcent paroksytoniczny w —> klauzuli oraz prawie stały akcent paroksytoniczny przed średniówką. Układy składniowo-intonacyjne nie podlegają tu rygorom stałej wierszotwórczej regularności: kształtowane są swobodnie i zmiennie, często przy udziale toku przerzutniowego (—> przerzutnia), i stanowią od początku istnienia w.s. najważniejszy sposób jego rytmicznych i stylistycznych modyfikacji. Oparcie rytmicznej ekwiwalencji wersów na ścisłym rachunku sylab sprawiło, że wszystkie zmiany sylabicznej długości wersów lub członów wersowych w sposób zauważalny różnicują formaty sylabowca. Wytworzył on znaczne bogactwo tych formatów, gdyż ich długości nie krępują żadne rygory formalne, a tylko wzgląd na wyrazistość rytmiczną i pojemność znaczeniową: wersy krótkie są wyraziste rytmicznie, ale mało pojemne, zaś wersy długie - odwrotnie. W praktyce w.s. rozpiętość wersów waha się od 4 do 17 sylab; dłuższe lub krótsze od nich pojawiają się tylko jako pojedyncze wstawki w ciągach wersów o in. długości, np. w konstrukcjach stroficznych.

Najważniejszymi formatami w.s. są 8-zgłoskowiec bezśredniówkowy, 11-zgłoskowiec ze średniówką po sylabie piątej: 11 (5+6), oraz 13-zgłoskowiec ze średniówką po sylabie siódmej: 13 (7+6). Ośmiozgłoskowiec, najczęściej używany krótki format w.s., występuje raczej w układach stroficznych, przede wszystkim w liryce oraz gatunkach pogranicznych, takich jak fraszka, sielanka, bajka, ballada; stosowany też bywa w dramacie, dużą rolę odgrywa w poezji lud. i wierszach dla dzieci. Ośmiozgłoskowcem pisane są np. Krótka rozprawa Reja, Pieśń Świętojańska o Sobótce Kochanowskiego, Zemsta Fredry, Psalmy przyszłości Krasińskiego. Jedenastozgłoskowiec znalazł szczególnie świetne realizacje w romant. poezji epickiej, zajmując w niej miejsce panującego dotychczas 13-zgłoskowca. Jest stałym składnikiem wielu kanonizowanych form stroficznych: —> tercyny, —> sekstyny, a zwł. —> oktawy. Jedenastozgłoskowymi oktawami pisane są np. Myszeis i Monachomachia Krasickiego, Beniowski i Król-Duch Słowackiego, zaś 11-zgłoskowcem stychicznym (tzn. wierszem ciągłym, nie powiązanym w strofy), np. Grażyna i Konrad Wallenrod Mickiewicza, powieści poet. Słowackiego. Trzynastozgłoskowiec jest najgłębiej zakorzenionym w tradycji wiersza pol. formatem sylabicznym, istniejącym od XV w. aż do dzisiaj i występującym we wszystkich rodzajach utworów poet., także lirycznych (Treny Kochanowskiego), szczególnie jednak uprawiany jako wiersz epiki i tragedii. Pisane są nim np. Wojna chocimska W. Potockiego, Sofiówka S. Trembeckiego, Maria A. Malczewskiego, Pan Tadeusz Mickiewicza, Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego. Jako wiersz przekładów 13-zgłoskowiec występował w roli odpowiednika antycznego heksametru oraz franc. aleksandrynu. Sylabizm był pierwszym regularnym systemem wersyfikacyjnym w poezji polskiej. W klarownej i całkowicie dojrzałej formie ujawnił się w twórczości Kochanowskiego, Uprawiany przez wszystkich klasyków poezji pol., zachował żywotność i poet. atrakcyjność aż po dzień dzisiejszy. Jest najbardziej uniwersalnym ze znanych tradycji pol. sposobów wier-sowania, występował we wszystkich rodzajach lit., przybierając postać rymowaną (—> rym) lub bezrymową (wiersz biały), —> stroficzną lub stychiczną. Przykład sylabicznego 13-zgłoskowca 13 (7+6) z poezji J. Kochanowskiego (Pieśni I, 4):

Nie to niewola służyć: ale służyć temu,

Kto twych posług niewdzęczen, to się najwiętszemu

Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,

Iżeś mię uchowała takowej żałości.

K. WÓYCICKI Wiersz „Barbary Radziwiłłówny" A. Felińskiego jako wzór pseudoklasycznego trzynastozgłoskowca, W. 1912; W. BOROWY Polski wiersz trzynastozgłoskowy a badania Marii Dłuskiej, w: Studia i rozprawy, t. 2, Wr. 1952; K. BUDZYK Przełom renesansowy w literaturze polskiej..., W. 1953; Sylabizm, red. Z. Kopczyńska, M.R. Mayenowa, Wr. 1955 (Poetyka. Zarys encyklopedyczny); L. PSZCZOŁOWSKA Długość wersu a budowa zdania, w: Poetyka i matematyka (zbiór.), W. 1965; J. ŚWIĘCH Z zagadnień wiersza polskiej tragedii pseudoklasycznej, w: Dramat i teatr (zbiór.), Wr. 1967; zob. też wiersz.

Podobne prace

Do góry