Ocena brak

WIERSZ, mowa w celowy sposób zorganizowana brzmieniowo

Autor /ewelina50 Dodano /04.04.2012

WIERSZ, mowa w celowy sposób zorganizowana brzmieniowo, przeciwstawna prozie jako mowie niezorganizowanej. Podstawą organizacji wierszowej jest przede wszystkim: 1) powtarzalność ekwiwalentnych segmentów wypowiedzi funkcjonujących jako jednostki miary wierszowej (inaczej: jednostki wierszowe); są nimi np. —> stopy, zestroje akcentowe (—> akcent), człony wersowe, —> wersy. Powtarzalność ta jest źródłem wierszowego —> rytmu we wszystkich rodzajach wierszy regularnych i nieregularnych, charakter rytmiczny zatraca natomiast w —> wierszu wolnym; 2) napięcie między —> intonacją zdaniową a intonacją wierszową, czyli między rozczłonkowaniem wypowiedzi zależnym od jej budowy semantycznej i składniowo-intonacyjnej, opartej na zasadach systemu językowego, a rozczłonkowaniem sugerowanym przez układ wiersza, zwł. przez umiejscowienie działów wersowych: —> średniówki i —> klauzuli (—> przerzutnia).

W. powstaje zawsze w wyniku celowego wyboru, skomponowania i ugrupowania pewnych elementów językowych funkcjonujących w obrębie danego systemu językowego. Operacje te podporządkowane są regułom określonego systemu wersyfikacyjnego, czyli utrwalonego w nar. tradycji lit. zorganizowanego zespołu powiązanych funkcjonalnie zasad wierszotwórczych. Pol. tradycja wierszowa zna trzy regularne systemy wersyfikacyjne, zw. numerycznymi, bo oparte na określonych liczbowo ekwiwalencjach jednostek wierszowych. Są to: sylabizm (—> wiersz sylabiczny), sylabo tonizm (—> wiersz sylabotoniczny), tonizm (—> wiersz toniczny) oraz ich nieregularne odpowiedniki (—> wiersz nieregularny). Poza zasięgiem systemów numerycznych znajdują się zdaniowy —> wiersz średniow. oraz współcz. —> wiersz wolny, regulowane przez ekwiwalencje nie dające się wyznaczyć liczbowo, takie jak odpowiedniości składniowe, semantyczne czy intonacyjne. Elementy językowe poddane w w. rygorowi stałej powtarzalności są konstantami wersyfikacyjnymi właściwymi dla danego systemu wersyfikacyjnego. W w. polskim w roli konstant występują: liczba sylab, liczba zestrojów akcentowych, określony porządek następstwa sylab akcentowanych i nieakcentowanych, akcent klauzulowy i średniówkowy, koniec wyrazu w średniówce i klauzuli, miejsce przedziału składniowo-intonacyjnego, —> rym. Elementy językowe powtarzające się w w. z przybliżoną regularnością, na tyle jednak wyrazistą, by podkreślać lub modyfikować jego rytmiczny charakter, noszą nazwę tendencji wersyfikacyjnych. W w. nieregularnym i wolnym tendencje te, wobec braku konstant, stawać się mogą samodzielnymi wyznacznikami wierszowości. Wszystkie elementy językowe będące konstantami w jednym systemie wersyfikacyjnym mogą w in. systemach występować jako tendencje; w roli tej występują ponadto elementy językowe systemowo nie wykorzystywane w mowie wierszowanej, np. paralelne układy składniowe (—> paralelizm), powtórzenia leksykalne i głoskowe (—> aliteracja, —> instrumentacja głoskowa), dierezowany lub cezurowany tok akcentowy w w. sylabotonicznym (—> cezura).

Wszystkie sposoby wierszowania uzależnione są od macierzystego systemu językowego, który zakreśla granice możliwości doboru i funkcjonowania jednostek wierszowych. Nie przesądza on jednak szczegółowych reguł wierszotwórczych, które kształtują się w nawiązaniu do tradycji wersyfikacyjnej, przy czym formy dawne przygotowują warunki do powstawania form nowych, zaś formy nowe nie likwidują dawnych, tylko zazwyczaj przejmują niektóre ich funkcje literackie. W ten sposób wraz z bogactwem rodzajów w. wzrasta możliwość ich funkcjonalnej specjalizacji. Poszczególne postaci w., ukształtowane wg zasad odmiennych systemów wersyfikacyjnych, a w ich obrębie zróżnicowane pod względem formatów wersowych, konstrukcji stroficznych, odmian i układów rymowych, zyskują w toku rozwoju literatury rozmaite nacechowanie stylowe ze względu na szczególne właściwości brzmieniowo-rytmiczne, pojemność semantyczną, stopień komplikacji i utrudnień konstrukcyjnych, odległość od zwykłej mowy, walor wyszukania bądź prostoty oraz częstość występowania i charakter zastosowań literackich. Zob. też wersologia.

K. WÓYCICKI Forma dźwiękowa prozy polskiej i w. polskiego, W. 1912, wyd. 2 W. 1960; J. ŁOŚ W. polskie w ich dziejowym rozwoju, W. 1920; F. SIEDLECKI Studia z metryki polskiej, cz. 1-2, Wil. 1937; S. FURMANIK Podstawy wersyfikacji polskiej. Nauka o w. polskim, W. 1947; M. DŁUSKA Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej, wyd. 2 t. 1-2, Kr. 1979 (wyd. 1 1948-50); K.W. ZAWODZIŃSKI Studia z wersyfikacji polskiej, Wr. 1954; S. FURMANIK Z zagadnień wersyfikacji polskiej, W. 1956; M. DŁUSKA Próba teorii w. polskiego, wyd. 2 Kr. 1980 (wyd. 1 1962); W. Podstawowe kategorie opisu. Cz. 1 Rytmika, red. J. Woronczak, Wr. 1963 (Poetyka. Zarys encyklopedyczny); Ł. PSZCZOŁOWSKA Dlaczego wierszem?, W. 1967; M. DŁUSKA Studia i rozprawy, t. 1-2, Kr. 1970; M. GŁOWIŃSKI, A. OKOPIEŃ-SŁAWIŃSKA, J. SŁAWIŃSKI Zarys teorii literatury, wyd. 4 W. 1975; E. MIODOŃSKA-BROOKES, A. KULAWIK, M. TATARA Zarys poetyki, wyd. 3 W. 1978; zob. też metryka, rym, wersologia, wiersz nieregularny, wiersz sylabiczny, wiersz sylabotoniczny, wiersz średniowieczny, wiersz toniczny, wiersz wolny.

Podobne prace

Do góry