Ocena brak

WIELKI

Autor /Bolebor Dodano /23.04.2012

Sejm Wielki zob. Sejm (Czteroletni). Wielka Armia, fr. Grandę Armee, armia Napoleona I; dziś zwykle o armii przeszło 600 000 żołnierzy, złożonej w dwóch trzecich z Niemców, Austriaków, Polaków i Włochów, rzuconej na Rosję w 1812, zniszczonej w czasie odwrotu, zwanej też 1'Armee de Russie. Napoleon zebrał, prócz tej, jeszcze 3 wielkie armie między 1803 i 1814:

1. Wielka Armia a. 1'Armee d'Angleterre, która miała dokonać inwazji Anglii i zgromadzona była wokół Boulogne w 1803-05, złożona z Francuzów, walczyła potem w Austrii, Prusach, Polsce i Hiszpanii.

2. Armia zebrana w 1809, złożona z Francuzów i oddziałów sprzymierzonych.

3. Armia użyta przez cesarza w kampaniach 1813 i 14.

Wielka Biała Droga, ang. Great White Way, zob. Broadway. Wielka buława, laska, pieczęć w dawnej Polsce atrybuty władzy (także: godność, władza) hetmana wielkiego, kanclerza wielkiego i in. wyższych urzędników królewskich.

Wielka choroba med. padaczka, dawn. zwana chorobą św. Walentego; zob. (św.) Walenty. Wielka Emigracja emigracja polska po powstaniach narodowych, gł. w krajach zachodnioeuropejskich, od okresu rozbiorów w XVIII w. do lat siedemdziesiątych XIX w. Wielka Encyklopedia Francuska zob. Encyklopedia.

Wielka Grecja, gr. Megale Helłas, łac. Magna Graecia, od VI w. pne. nazwa terenów płd. Italii skolonizowanych przez Greków; w 272 pne. (upadek Tarentu) przeszła pod panowanie Rzymian i z czasem zromanizowała się całkowicie.

Wielka Karta Swobód, łac. Magna Charta Libertatum, ang. The Great Charter of the Liberties of England, przywilej wydany 15 VI1215 w Runnymede w hrabstwie Surrey (Anglia), pod naciskiem baronów feudalnych, przez króla Jana Bez Ziemi, będący początkiem ograniczeń konstytucyjnych władzy królewskiej i podstawą wolności obywatelskiej w Anglii. Wielka Kaskada zob. Petrodworec. Wielka krew przest. pochodzenie arystokratyczne, arystokrata; czysta rasa konia.

Wielka księżna Gerolstein, fr. La Grandę Duchesse de Girolstein, operetka (Paryż 1867, wyst. pol. Kraków 1874) Jacquesa Offenbacha, libretto: Henri Meilhac i Ludovic Halevy. Młoda i piękna księżna nie chce się wydać za księcia Pawła ani wypowiadać ościennemu państwu wojny, której pragnie wojskowa klika generała Bumma. Księżna zakochuje się w rekrucie Fritzu, a gdy wojna wybucha, awansuje go na naczelnego wodza.

Fritz wygrywa wojnę, ale nie chce poślubić księżnej, tylko wieśniaczkę Wandę. Zdegradowany na szeregowca Fritz dostaje swoją Wandę, a książę Paweł księżnę. Wielka Macierz (Bogów) zob. Kybele. Wielka Mgławica w Andromedzie zob. Andromeda.

Wielka Nauka zob. Cztery (Czteroksiąg). Wielka Niedźwiedzica, łac. Ursa Maior, wielka konstelacja nieba płn. widzialna w Polsce cały rok, zwana też. Wielkim Wozem, a w gwarach polskich Wielkim, Dużym, Srogim (występuje na Śląsku), Niebieskim (występuje na Warmii i Mazurach) Wozem, Wozem, Niedźwiedziem i Niedźwiedzicą; zawiera znaną gwiazdę podwójną Mizar, zob. też Kallisto.

Wielka Niewiadoma, ang. The Great Unknown, Sir Walter Scott, który opublikował anonimowo w 1814 powieść Waverłey, a następne swoje powieści jako „autor Waverleya". Dopiero w 1827 odkrył przyłbicę, choć już wróble na dachach ćwierkały o tym, kogo ona kryje.

Wielka Odmowa, wł. II gran rifiuto, z Boskiej Komedii, Piekło, 3, 60, Dantego; aluzja (?) do Celestyna V, który, obrany w 1294 papieżem, abdykował po pięciu miesiącach.

Wielka Piramida zob. Piramida (Cheopsa). Wielka schizma zob. Schizma (zachodnia). Wielka tajemnica zob. Małżeństwo. Wielka Wystawa (Przemysłu Wszystkich Narodów) pierwsza światowa wystawa przemysłowa, otwarta w Londynie w 1851 pod protektoratem księcia Alberta, mieszcząca się w Hyde Parku i Pałacu Kryształowym, ang. Crystal Pałace, zob. Kryształowy.

Następne dwie wielkie wystawy światowe odbyły się w 1855 i 1867 w Paryżu. Wielki przydomek b. wielu władców, jak np. Kazimierz III, Aleksander III (Macedoński), Cyrus, Dariusz, Karol, Konstantyn I, Teodożjusz I, Teodoryk, Fryderyk II (Pruski), papież Grzegorz I, Herod I, Piotr I, św. Włodzimierz.

Wielki Chan Literatury, ang. Great Cham of Literaturę, przydomek dr Samuela Johnsona, 1709-84, wymyślony przez T. G. Smolletta. Wielki człowiek do małych interesów ktoś pozornie wybitny, ale nadający się w rzeczywistości do załatwiania drobnych spraw.

Wielki człowiek do małych interesów komedia (Lwów 1877 Aleksandra Fredry; bohaterem tytułowym jest Ambroży Jenialkiewicz, którego porzekadłem jest: „Ja ręczę, spuść się na mnie."

Wielki Delfin, fr. Le Grand Dauphin Louis de France, 1661-1711, Delfin, jedyny syn Ludwika XIV i Marii Teresy. Dla niego właśnie przygotowywano specjalne, okrojone, ocenzurowane, uprzyzwoicone in usum delphini łac., 'na użytek Delfina', wydania klasyków.

Wielkie Gniazdo przydomek Wsiewołoda, 1154-1212, syna Jerzego Dołgorukiego, wielkiego księcia włodzimierskiego od 1176, nadany mu z racji licznego potomstwa - ośmiu synów i czterech córek.

Wielkie Księstwo Litewskie dawna nazwa Litwy od XIII w. do czasu rozbiorów Polski. Wielkie Księstwo Poznańskie zachodnia część Księstwa Warszawskiegb oddana Prusom mocą decyzji kongresu wiedeńskiego (1815).

Wielki Elektor Fryderyk Wilhelm, 1620-88, od 1640 elektor brandenburski, założyciel fundamentów potęgi Prus. Jedna z głównych postaci dramatu Książę Homburg (1810) Heinricha von Kleista. Wielki Emancypator prezydent USA Abraham Lincoln; przydomek nawiązujący do Proklamacji emancypacji (oswobodzenia Murzynów amer.) wydanej przez niego 1 I 1863.

Wielkie nadzieje, ang. Great Expectations, powieść (1861, tł. pol. 1868) Charlesa Dickensa, jedna z najlepszych powieści pisarza, z gatunku Bildungsroman (zob. Powieść: rozwojowa), ukazująca rozwój Pipa (Philip Pirrip), który z marzycielskiego chłopca wyrasta na dojrzałego, wartościowego człowieka.

Wielkie powiedzenie indyjskiej filozofii klasycznej - Tat twam asi sanskr., dosł. 'ty tym jesteś', wyrażające identyczność jednostki ludzkiej (zob. Atman) z kwintesencją wszechświata, Brahmanem.

Wielkie powietrze dawn. wielka epidemia, zaraza; powietrze, dawn. 'zaraza', skrót od morowe powietrze 'mór'. Por.dawną suplikację kościelną:- „Od powietrza, głodu, ognia i wojny zachowaj nas, Panie!" Wielkie ryby małe żrą, łac. piscem vorąt maior minorem, przysł.

Duże ryby pożerają małe sztych (i 557) Pietera Bruegela St. wg rysunku Hieronima Boscha.

Wielkie Zwierciadło zob. Wincenty (z Beauvais). Wielkie złudzenie fr. La Grandę Illusion, zob. Towarzysz(e broni).

Wielki Gatsby, Jay Gatsby, bohater tytułowy powieści (1925, tł. pol. 1962) F. Scotta Fitzgeralda, tajemniczy, nagle wzbogacony, a śmiertelnie zakochany przemytnik alkoholu z „epoki jazzu" i prohibicji, okresu pustki moralnej, fałszywego przepychu, kulturalnej jałowizny i rozpaczliwej nudy.

Wielki hetman, kanclerz, łowczy, marszałek itd. najwyżsi dowódcy, urzędnicy dworscy i państwowi; tytuły w Polsce przedrozbiorowej.

Wielki Inkwizytor. W powieści Bracia (zob. Brat) Karamazow, 5, 5, Fiodora Dostojewskiego parabola opowiedziana Aloszy przez Iwana, wyrażająca jego wątpliwości religijne. Chrystus wraca na ziemię w Sewilli w dzień po tym, jak wielki kardynał-inkwizytor spalił niemal setkę kacerzy ad maiorem gloriam Dei łac., na większą chwałę bożą'.

Wszyscy Go poznają, a 90-letni inkwizytor zamyka Go w więzieniu, odwiedza w celi i nakłania do natychmiastowego powrotu, bo kościół nie potrzebuje już Chrystusa, a ludzie - wolności i wolnego wyboru. Chcą oni, aby ich prowadzili książęta kościoła, którzy ciężar wolności wezmą na swoje barki. Inkwizytor otwiera drzwi celi, a milczący Chrystus delikatnie całuje wargi starca i odchodzi.

Wielki Kanał, wł. Canal Grandę, główna, centralna arteria komunikacyjna Wenecji. Wielki Kofta, nm. Der Gross-Cophta, bohater tytułowy komedii (Weimar 1791) Goethego, Conte Rostro, zob. Cagliostro (Der Gross-Cophta).

Wielki komtur najwyższy urzędnik i zastępca wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego; podskarbi zakonu; zob. Komtur. Wielki Kogdeusz zob. Kondeusze. Wielki kościół dawn. nawa środkowa. Wielki kpiarz przydomek George'a Bernarda Shawa.

Wielki Kryzys pop. nazwa największego w historii kapitalizmu kryzysu ekonomicznego, rozpoczętego krachem (zob.) Giełdy na Wall Street w październiku 1929; kryzys objął wszystkie państwa kapitalistyczne i wszystkie dziedziny gospodarki. Trwał mniej więcej do 1933 w krajach przemysłowych, do 1935 w rolniczych; por. Credit-Anstalt.

Wielki książę tytuł zwierzchniego księcia używany przez książąt kijowskich, od XIII w. włodzimierskich, od XV w. moskiewskich; od XIII w. używany też przez władców Litwy; od XVIII w. przez członków ros. rodziny cesarskiej; od 1815 przez niektórych książąt nm.

Wielki marsz przegrupowanie Chińskiej Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w okresie II wojny domowej, na skutek przewagi wojsk Kuomintangu, z prowincji Ciangsi, Hunan i Hupei do prowincji Szensi na odległość ok. 12 000 km, w czasie październik 1934-październik 1935. Wielki Meaulnes, fr. Le Grand Meaulnes zob. Przyjaciel (Mój przyjaciel Meaulnes).

Wielki meczet nażwa meczetów, m.in. w Damaszku, w Kordobie, w Sewilli, w Tlemsen (Algieria). Wielki mistrz najwyższy przełożony zakonu rycerskiego (jak krzyżackiego, maltańskiego) oraz lóż masońskich.

Wielki Mogoł tytuł monarchów dynastii muzułmańskiej w płn. i środk. Indiach, 1526-1857, której założyciel Babur, 1483-1530, był potomkiem Timura po mieczu a Czyngis-chana po kądzieli; zob. też Diamenty.

Wielki Monarcha zob. Ludwik (XIV). Wielki mundur dawn. mundur galowy. Wielki Mur Chiński mur długości ok. 2400 km, ciągnący się od Ciajiikuan w górach Nan-szan na zachodzie do Szanghaj kuan nad zatoką Liaotung na wschodzie, od 4 do 16 m wys., od 4 do 8 m szer., z bramami i wieżami, budowany od VI w. pne. w celu obrony przed plemionami koczowniczych barbarzyńców, potem wielokrotnie, aż do XVI w., przebudowywany i przedłużany.

Wielki naród zob. Napoleon (I). Wielki Niemowa zob. Niemy. Wielki Objazd, Wielka Przejażdżka po najciekawszych historycznie, artystycznie, turystycznie, gastronomicznie miastach Europy, będąca przed 1. wojną świat, powinnością młodzieży arystokracji brytyjskiej jako niezbędny element wykształcenia; zw. tak od czasu, gdy 17-letni naturalny syn ang. męża stanu i pisarza Philipa D. Stanhope'a, 4. księcia Chesterfield, 1694-1773, rozpoczął w 1737 trzyletnią podróż po kontynencie (europ.), która spowodowała słynną serię listów ojca do syna; zob. List(y Chesterfielda). Wielki Październik Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa z 7 XI1917.

Wielki post kośc. rz.-kat. 40-dniowy post od Popielca do Wielkanocy; zob. niżej Wielki (Tydzień). Wielki Pożar Londynu zob. Pożar. Wielki repertuar teatr, złożony z utworów klasycznych. Wielki Starzec, ang. Grand Old Man, wybitna osobistość, szanowany (były) mistrz w jakimś zawodzie, w jakiejś dziedzinie sztuki, sportu; hist. przydomek polityka ang. Williama Ewarta Gladstone'a, 1809-98.

Wielki szlem wzięcie wszystkich lew w brydżu i w podobnych grach karcianych. Wielki świat (dziś nieco żart.) arystokracja, burżuazja; szeroki świat, glob ziemski.

Wielki testament poemat zawierający ok. 2000 wersów napisany ok. 1461 przez Franęois Villona, zrozpaczonego wówczas złym stanem swego zdrowia, nędzą i wyrzutami sumienia; w utworze tym „zamyka całego siebie, wszystkie swoje żale i nienawiści, wspominki i marzenia, całą werwę paryskiego ulicznika i melancholię przedwcześnie zmarniałego tułacza, i tragizm spojrzenia na świat z drugiego brzegu" (T. Boy-Żeleński).

W ogólne ramy parodii legalnego testamentu Villon włączył pewną liczbę ballad i rond, pisanych bądź dawniej, bądź jednocześnie z głównym poematem, m.in. niektóre ze swych najsłynniejszych utworów, jak: Żale pięknej płatnerki (fr. Regrets de la belle heaulmiere), Ballada o paniach minionego czasu, zob. Śnieg (Ach gdzie śą niegdysiejsze śniegi?), Przeciwrzeczenia Fran-Gontirowe (Contredits Franc Gontier); tł. Boya.

Wielki tuzin zob. Tuzin. Wielki Tydzień ostatni tydzień wielkiego postu, którego pierwszy dzień zwany jest Niedzielą Palmową a. Kwietną, a ostatnie cztery - Wielką Środą, Czwartkiem, Piątkiem i Sobotą.

W dawnej Polsce w Niedzielę Palmową połykano bazie wierzbowe i uderzano się gałązkami wierzbiny (dawny, pogański sposób udzielania siły żywotnej) oraz procesjonalnie oprowadzano drewnianą postać Chrystusa jadącego na ośle, umieszczoną na wózku. W Wielką Środę zrzucano (topiono) Judasza w kształcie kukły ze słomy lub z gałganów (pozostałość pogańskiego obyczaju topienia zimy).

W Wielki Czwartek cichły dzwony kościelne; głos oddawano starszym od dzwonów klekotkom. Zapalano wiązki drzewa na rozstajnych drogach, aby ogrzać zmarłych, zmarzniętych w czasie długiej zimy, a o zmroku wystawiano im i domowym ubożątkom jadło. Niektórzy biskupi i magnaci na znak pokory umywali nogi dwunastu starcom.

W Wielki Piątek i Sobotę zwiedzano „groby Chrystusowe", wyobrażenia Chrystusa leżącego w oświetlonym i ukwieconym grobie, w kościołach. W Wielki Piątek odbywały się procesje zakapturzonych biczowników (kapników) śpiewających o męce Pańskiej i biczujących się wzajem przy każdej stacji aż do krwi, krzycząc wniebogłosy.

W Wielką Sobotę urządzano też pogrzeb postnego żuru, a uprzykrzonego śledzia wieszano na drzewie; święcono kołacze, jaja, chrzan, szynki, baby. Rezurekcja z procesją odbywana w sobotę wieczór a. niedzielę rano oznaczała początek radosnego świętowania. Wielki wiek zob. Wiek. Wielki Wóz zób. wyżej Wielka Niedźwiedzica.

„Wielki Wschód Polski" loża wolnomularska powołana w 1781-84, do której należał król Stanisław August, liczni uczeni, politycy, magnaci; rozwiązana po 1822.

Podobne prace

Do góry