Ocena brak

Wczesnochrześcijańska sztuka

Autor /Dobiegniewa Dodano /08.11.2012

Twórczość artyst.
pierwszych społeczeństw chrzęść., rozwijająca się
między III a VI w. w basenie M. Śródziemnego, początkowo
w ramach sztuki późnoant. Jej stosunkowo
późne pojawienie się wynikało częściowo z ideowych
zastrzeżeń wobec kultowych przedstawień figur.
(Tertulian, Laktancjusz), częściowo zaś z chęci
odcięcia się od pogańskiego zbytku.

Jako "chrześcijański
antyk" sz.w. początkowo nie miała własnego języka
artyst., posługiwała się elementami stylistycznymi
wypracowanymi w Antiochii, Aleksandrii i Rzymie,
przy czym jest rzeczą do dziś sporną w nauce, jaka
rola w jej powstaniu przypada w udziale Wschodowi
— kolebce chrześcijaństwa, a jaką odegrał Rzym i Zachód
skupiające większość wczesnochrześc. zabytków.
Samodzielną gałąź sz.w. stanowiła sztuka
koptyjska, będąca mieszaniną cech staroegip. i hellenistycznych,
później również bizant. i arab. Przekształcenie
sztuki pogańskiej na chrzęść, dokonywało
się równolegle z ogólnymi przemianami stylu klas.
na antyklas.

Pod wpływem narastającego spirytualizmu,
ant. realizm i hellenistyczny iluzjonizm
ustępować poczęły miejsca z jednej strony deformacji,
z drugiej zaś sztuce znaków i symboli. Malarstwo
i rzeźba przestały przedstawiać rzeczywisty świat,
aby za pomocą nowych środków wyrazu (frontalizm,
płaskość, stosowanie perspektywy odwróconej i ideowej)
obrazować świat ponadzmysłowy. W tych warunkach
znaczenie nadrzędne uzyskały dekor. schematy
pojmowane nie jako cel sam w sobie, lecz jako
graf. odpowiednik harmonii wszechświata.

Dzieje sz.w. dzieli na dwa okresy data uznania
chrześcijaństwa za religię równouprawnioną z innymi
religiami, na mocy edyktu mediolańskiego 313. W
związku z tym pozostawało również przeniesienie w
330 stolicy do Bizancjum, które otrzymało nazwę Konstantynopola
i stało się nowym Rzymem, czyli stolicą
chrzęść, cesarstwa.

W okresie pierwszym, zw. we
Włoszech katakumbowym, chrześcijaństwo pozostawało
w ukryciu, sztuka służyła gł. ludności ubogiej,
miała charakter na poły prymitywny, jej poziom artyst. był skromny w porównaniu ze sztuką społeczeństwa
pogańskiego.

Pierwsi chrześcijanie zbierali
się na modlitwę w domach prywatnych, których
wnętrza dostosowywano do potrzeb kultowych, w
kaplicach (Dura-Europos 232) i kościołach. Ich sztuka
była związana gł. z ideą życia pozagrobowego. Zmarłych
grzebano w podziemnych cmentarzach (—> katakumby),
umieszczając ciała we wnękach zakrywanych
kam. tablicami z inskrypcją bądź prostych
(loculi), biegnących w kilku rzędach wzdłuż ścian korytarzy,
bądź zamkniętych od góry odcinkiem koła
(arcosolia), stosowanych z reguły w obszerniejszych
komorach (cubicula). Ciała zamożniejszych lub bardziej
wybitnych członków gminy spoczywały w rzeźbionych
sarkofagach marmurowych. Najważniejsze
zespoły katakumb zachowały się w Rzymie (m.in.
Domicylli i Sw. Kaliksta), Neapolu oraz na Sycylii
i Sardynii. Sufity i ściany komór grobowych zdobiono
iluzjonistycznymi malowidłami w technice fresku.

Tematyka ich obejmowała zarówno symbole (ryby,
ptaki, winne grona, kotwice), wyobrażenia orantów
i Dobrego Pasterza oraz motywy zapożyczone z mitologii
ant. (Orfeusz, Eros i Psyche),jak też sceny ze
Starego Testamentu (Ofiara Abrahama, Arka Noego,
Mojżesz wydobywający wodę ze skały, Daniel wśród
lwów, Trzej młodzieńcy w piecu ognistym, Jonasz
uratowany z wnętrzności wieloryba) i Nowego Testamentu
(Wskrzeszenie Łazarza, Rozmnożenie chleba)
oraz wątki eucharystyczne (Uczta sprawiedliwych).

W okresie drugim - kultu publ., kościół pozostawał
pod opieką cesarską. Sztuka przybrała wówczas
charakter oficjalny, a dostosowana do upodobań
warstw wyższych, wyróżniała się doskonałością wykonania.
Pod wpływem dworu wnętrza kościołów
kształtowano na wzór auli król., wyobrażając Chrystusa,
apostołów i świętych na podobieństwa cesarza
i dygnitarzy dworskich.

W IV w. z połączenia form
domu prywatnego, miejsc modlitwy i bazyliki foralnej
powstał i powszechnie się przyjął na Zachodzie,
częściowo i na Wschodzie, typ orientowanej z czasem
bazyliki trój- lub pięcionawowej, kolumnowej, z
arkadami lub bez arkad, z przesklepioną apsydą, z
transeptem i korpusem przykrytym drewn. stropem lub ukazującym otwarte wiązanie dachowe, a niekiedy
z emporami nad nawami bocznymi, poprzedzonej
narteksem i atrium, symbolizującej Ciuitas Dei.
Bazyliki służyły do pomieszczenia gminy chrzęść,
pełniąc funkcję kościołów biskupich (Lateran) lub
tzw. bazylik cmentarnych, poświęconych kultowi
męczenników (bazylika Sw. Piotra w Rzymie). Obok
nich osobne miejsce, ze względu na czas powstania
(po 326) i hist. znaczenie, przypadło w udziale kościołom
wznoszonym w Palestynie, upamiętniającym
wydarzenia z życia Chrystusa (bazyliki: Narodzenia
Chrystusa w Betlejem i Sw. Grobu, z rotundą Zmartwychwstania
- Anastasis, w Jerozolimie). W budownictwie
sakralnym występowały liczne odrębności
lokalne.

Na Bliskim Wschodzie przeważały budowle
z kamienia, często sklepione. W Syrii były to bazyliki
o trójdzielnej części wsch. (w wyniku dodawania pastoforiów
po bokach apsydy) i z dwiema wieżami od
zachodu (Turmanin), w Mezopotamii kościoły o nawie
szerszej niż dłuższej, w Azji Mniejszej świątynie
na rzucie krzyża gr., z kopułą na skrzyżowaniu. Formy
centr. (koło, wielobok, czteroliść, krzyż gr.) z zasady
były stosowane do rzutów takich budowli, jak
martyria lub wywodzące się od nich kościoły (S. Stefano
Rotondo w Rzymie) czy mauzolea (S. Costanza
w Rzymie) oraz baptysteria (na Lateranie). Do stałego
wyposażenia wnętrz należały: obiegająca apsydę
ława dla duchowieństwa z tronem biskupim w środku,
cyboria, wznoszone nad ołtarzem stojącym na
skrzyżowaniu chóru z transeptem, i marmurowe
przegrody oddzielające część kapłańską, z którymi
niekiedy łączono ambonę.

O ile strona zewn. budowli
sakralnych była z reguły skromna i prosta, to
wnętrza ich wyróżniały się bogatymi mozaikami,
występującymi w apsydach (S. Pudenziana w Rzymie),
na łukach triumfalnych i na ścianach naw (S. Maria
Maggiore w Rzymie) oraz, w nawiązaniu do symboliki
kosmicznej, na sklepieniach budowli centr. (S.
Costanza w Rzymie).

Wśród tematów ikonograf.
przeważały reprezentacyjne wyobrażenia Chrystusa
w otoczeniu świętych i donatorów oraz motywy apokaliptyczne.
W scenach hist. wybiły się przedstawienia
tematyki bibl. Kultowi służyły ponadto ikony z
podobiznami Chrystusa, Marii i świętych (Synaj). Istniało
też malarstwo książkowe (Genesis Wiedeńska
i Biblia Cotton z VI w.). Styl narracyjny ilustracji nawiązywał
do wzorów aleksandryjskiego iluzjonizmu.

Z dzieł rzeźby wolno stojącej zachowały się w
liczbie ok. 30 posągi Dobrego Pasterza. Przeważał relief
wypukły, utrzymany w stylu światłocieniowym,
stosowany od III w. na sarkofagach w typie skrzyń
bez podziału, kolumnowych, niszowych, niekiedy w
dwóch kondygnacjach, zdobionych przedstawieniami
hist., reprezentacyjnymi (traditio legis) lub symbolami.
Sarkofagi wytwarzano w Rzymie, Galii (Marsylia,
Nimes, Narbonne), Rawennie i Azji Mniejszej.
Uprawiano również rzeźbę w drewnie (drzwi w S.
Ambrogio w Mediolanie, ok. 380, ze scenami z życia
Dawida; drzwi w S. Sabina w Rzymie, ok. 430, ze sceną
Ukrzyżowania) oraz w kości słoniowej (piksydy,
płytki, dyptyki, skrzyneczki, m.in. lipsanoteka z
Brescii).

Wśród dzieł złotnictwa i toreutyki obok
przedmiotów z Italii (srebrny relikwiarz z S. Nazaro
w Mediolanie) wyróżniały się wyroby syryjskie,
znad Pontu i z Cypru. Na pełny obraz sz.w. składają
się na koniec wyroby ceram. (gliniane lampki oliwne,
ampułki) i ze szkła złoconego oraz tkaniny.

Sz.w. wytyczyła drogę rozwoju sztuce średniow.,
a także chrzęść, sztuce epok późniejszych,
zarówno w dziedzinie form, jak ikonografii. Dzięki niej
twórczość artyst. straciła autonomię i stała się na
długo narzędziem nie tylko kultu, jak bywało w starożytności, ale i rei.
wychowania.

Podobne prace

Do góry