Ocena brak

Wczesne więzi społeczne - Wzorce przywiązania

Autor /Horacy123 Dodano /02.07.2011

W latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku, w Ugandzie, M. Ainsworth prowadziła badania (obserwacje w warunkach naturalnych), dotyczące rozwoju przywiązania. Były one głównie skoncentrowane na określeniu momentu, w którym możliwym staje się zaobserwowanie wybiórczości zachowań przywiązaniowych i sygnałów promujących bliskość (Bretherton, 1994). Do końca lat pięćdziesiątych opublikowała szereg relacji z tych badań, opisując także trzy rodzaje wzorców przywiązania dziecka do matki. W latach sześćdziesiątych, Ainsworth prowadziła dalsze badania (projekt Baltimorski), które umożliwiły sprecyzowanie wzorców interakcji pomiędzy dzieckiem a matką (ibidem). Do badania różnic indywidualnych w przywiązaniu u niemowląt stworzyła procedurę nieznanej sytuacji (Strange Situation), na podstawie której wydzieliła i opisała trzy podstawowe wzorce przywiązania – bezpieczny (B), ambiwalentny (C) i unikający (A).

Badania wzorców przywiązania w kolejnych latach życia i ich konsekwencje dla dalszego rozwoju dziecka prowadzili później także inni (por. Solomon, George, 1999), wśród których szczególnie ważną rolę odegrała P. Crittenden, opisując wzorce przywiązania i mechanizmy ich funkcjonowania w wieku przedszkolnym (Crittenden, 1997).

Procedura nieznanej sytuacji, opracowana przez Ainsworth, polegała na obserwacji (i zapisie na taśmie video) zachowań niemowlęcia w obcym dla niego otoczeniu i w obecności nieznanej mu osoby. Dziecko wraz z matką wprowadzane było przez eksperymentatora do nieznanego pomieszczenia, gdzie pozostawało przez trzy minuty i w obecności matki miało możliwość eksplorowania nowego otoczenia. Wówczas do pokoju wchodziła obca osoba i przez kolejne trzy minuty prowadzono obserwację zachowania dziecka w obecności matki i obcego. Następnie matka opuszczała pomieszczenie i dziecko pozostawało samo z nieznaną mu osobą (w przypadku bardzo silnego dystresu dziecka, eksperyment przerywano). Po trzech minutach matka wracała do dziecka i opisywano dokładnie jego reakcję na jej ponowną obecność. W kolejnym etapie badania niemowlę pozostawało samo w pomieszczeniu a po trzech minutach wchodziła do niego obca osoba – obserwowano reakcję dziecka na trwające oddzielenie od matki i pozostawanie sam na sam z obcym. I wreszcie matka powracała na stałe do dziecka (Pearce, Pezzot-Pearce, 1997; Sroufe, 1995).

Na podstawie dokładnych zapisów obserwacji zachowań dzieci w kolejnych etapach eksperymentu, Ainsworth stwierdziła, że niemowlęta przejawiają różne reakcje na matkę i ujęła je w trzy główne kategorie – A, B, C.

Przywiązanie bezpieczne (B) kształtuje się wówczas, gdy dziecko jest pewne, że figura przywiązania jest dla niego łatwo dostępna i responsywna, tzn. wrażliwie reaguje na sygnały płynące od niemowlęcia i w odpowiedni sposób pomaga w sytuacjach trudnych. Aktywność matki i dziecka uzupełnia się wzajemnie w taki sposób, że zachowania matki są adekwatną odpowiedzią na potrzeby dziecka. Taka pewność daje dziecku możliwość odważnego eksplorowania zewnętrznego otoczenia, swobodnego odnoszenia się do matki i poszukiwania w jej ramionach ukojenia w sytuacjach dystresu. Dziecko charakteryzujące się bezpiecznym przywiązaniem, przyjacielsko odnosi się do osób obcych, choć zdecydowanie bardziej zainteresowane jest kontaktem z matką. W sytuacji rozłąki z nią reaguje dystresem, a przy ponownym połączeniu z nią dąży do bliskości fizycznej i wspólnej interakcji (Ainsworth i in., 1978). Figura przywiązania jest w tym przypadku stabilną i przewidywalną w swoich reakcjach „bezpieczną bazą” dla dziecka. Podstawowymi cechami matki są tu responsywność, zdolność do właściwego odczytywania sygnałów płynących od dziecka, spójność zachowań oraz dostępność (zarówno fizyczna jak i psychiczna).

Ambiwalentny wzór przywiązania (C) charakteryzuje się brakiem pewności ze strony dziecka, że rodzic jest dla niego dostępny i responsywny. Niemowlę przejawia niepewność i silny lęk związany z separacją od matki. Nie jest zdolne do swobodnej eksploracji otoczenia, często rezygnuje z niej, wykazując tendencje do lękowego przywierania do matki. Równocześnie stawia opór przed kontaktem i interakcją z nią, często złości się na nią, przerywa kontakt fizyczny i nie jest skłonne do dzielenia się z nią swoimi przeżyciami (ibidem). Ta ambiwalentna postawa wobec figury przywiązania (poszukiwanie bliskości vs unikanie) prowadzi do nieadaptacyjnych zachowań i zaburza rozwój emocjonalny i eksplorację. Na ukształtowanie się takiego konfliktowego wzorca ma wpływ zachowanie rodziców, których postawa wobec dziecka charakteryzuje się brakiem spójności i stabilności. W pewnych sytuacjach są dostępni i pomocni, w innych nie odpowiadają na potrzeby dziecka. Równocześnie jako środek kontroli nad zachowaniem dziecka stosują groźby porzucenia lub separację („porzucenie” dziecka).

Trzeci, podstawowy wzorzec, to przywiązanie unikające (A), charakteryzujące się brakiem zaufania ze strony dziecka do opiekuna. W przypadku potrzeby bliskości lub wsparcia, dziecko spodziewa się raczej odtrącenia i braku pomocy. Przewidując zranienie, prezentuje więc zachowania obronne i unika bliskiego kontaktu z matką. Jest przyjazne wobec obcych osób i nie przejawia reakcji dystresu na rozłąkę z nią. Często w sytuacji rozdzielenia z matką reaguje obojętnością, a po jej powrocie nie dąży do kontaktu. Powoduje to wykształcenie się pozornej samowystarczalności u dziecka, która zaburza jego rozwój emocjonalny. Kształtowanie się takiego wzorca przywiązania u dziecka jest wynikiem braku dostępności fizycznej i psychicznej ze strony figury przywiązania. Matka, w sytuacjach gdy dziecko poszukuje bliskości i pocieszenia, nie nawiązuje z nim kontaktu lecz stara się „odwracać” jego uwagę lub kierować jego potrzeby w stronę innych osób lub przedmiotów. Dąży do tego by dziecko „pocieszało się samo”, bez niej. Matka może być także intruzywna wobec dziecka, niezdolna do emocjonalnego dzielenia się z dzieckiem lub odrzucająca emocjonalnie. Jej reakcje i motywy są dla dziecka nieprzewidywalne.

Ponieważ niektóre dzieci podczas badania procedurą nieznanej sytuacji wykazują „dziwne”, niezrozumiałe zachowania, które trudno przypisać do jednej z wyżej opisanych kategorii, Main i Solomon (1990) wyróżniły także czwarty wzorzec przywiązania zdezorganizowanego (D). Dzieci te nie prezentują żadnego stałego czy spójnego wzorca przywiązania. W jednej chwili przejawiają bardzo silne zachowania przywiązaniowe, a w drugiej unikają kontaktu, zastygają w bezruchu lub wpatrują się w jeden punkt. Można u nich wówczas zaobserwować stereotypie ruchowe, przyjmowanie dziwnych póz, sztywnienie, zachowania wskazujące na lęk przed rodzicem. „Zachowania te mają sens tylko wtedy, gdy interpretujemy je jako odzwierciedlające lęk i pomieszanie dotyczące opiekuna oraz nierozwiązywalny konflikt dotyczący dostępności figury przywiązania w sytuacjach stresu” (Pearce i Pezzot-Pearce, 1997, s.16). Opiekun jest dla dziecka, w tym przypadku, zarówno źródłem silnego dystresu jak i źródłem komfortu. Crittenden (1994, za Friedrich, 1995) sugeruje, że tego typu zachowania dziecka są związane z doświadczeniem przez nie traumy, która może być efektem krzywdzenia lub zaniedbywania przez rodzica lub choroby psychicznej matki, traktującej dziecko w sposób kapryśny i nieprzewidywalny (czasami zachowuje się opiekuńczo i czule, czasami odrzucająco i gwałtownie). Matki takich dzieci mogą również zmagać się z problemami związanymi z własną traumą przeżytą w dzieciństwie (krzywdzenie fizyczne lub seksualne) bądź żałobą po utraconym w dzieciństwie rodziców (Friedrich, 1995, patrz również: Stobiecka, 2001).

Jako główny czynnik determinujący wzorzec przywiązania dziecka, podaje się responsywność matki, tzn. jej dostępność i wrażliwość na sygnały dziecka, która określa jakość komunikacji pomiędzy nią a niemowlęciem (Bowlby, 1988). Matki dzieci bezpiecznie przywiązanych monitorują stan dziecka, wrażliwie reagują na sygnały płynące od niego i zachowują się adekwatnie do nich. Pomiędzy matką a niemowlęciem, od najwcześniejszych dni jego życia istnieje duży stopień swobody komunikacji. W badaniu procedurą nieznanej sytuacji ten aspekt relacji jest wybijający się. Matka i dziecko o bezpiecznym wzorcu przywiązania często nawiązują kontakt wzrokowy, komunikują się poprzez mimikę, wokalizację, wzajemne wymiany zabawek. Matka zachowuje uważność i wrażliwość na dokonania dziecka, reaguje na jego sukcesy i trudności. Taka responsywność matki powoduje, że jest ona przewidywalna a dziecko dzięki temu może wytworzyć spójne modele operacyjne jej, siebie i świata.

W praktyce klinicznej, obserwacja wzajemnych relacji opiekuna z dzieckiem i wzajemnych sposobów nawiązywania interakcji może, więc dostarczać znaczących informacji na temat wzorców przywiązania dziecka. Jakość aktualnego kontaktu pomiędzy nimi oraz uzyskane z anamnezy informacje dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem mogą stać się podstawą do diagnozy przyczyn obecnego zachowania dziecka.

Podobne prace

Do góry