Ocena brak

WAZOWIE NA TRONIE POLSKIM - Organizacja Kozaczyzny

Autor /Wszeciech Dodano /15.05.2012

 

W czasie wojen prowadzonych przez władców Kozacy (zobacz: Kozacy) zaciągali się na żołd państwowy i byli wpisywani do rejestru wypłat. W czasie pokoju liczebność wojsk zaciężnych (rejestr) zmniejszano, pozostawiając nieliczne oddziały do obrony pogranicza; Kozacy pozostawali więc bez zajęcia.

Jedni zaciągali się na służbę w majątkach zamożnej kresowej szlachty czy magnaterii, inni utrzymywali się z rabunku, spora część posiadała własne gospodarstwa.

Poczucie wspólnoty kozackiej ukształtowało się w znacznym stopniu dzięki zachowaniu prawosławia i występowaniu w jego obronie po unii brzeskiej 1596 r.

Kozaczyzna była wewnętrznie zróżnicowana. Elitę stanowili Kozacy rejestrowi — wpisani na żołd Rzeczypospolitej i cieszący się licznymi przywilejami osobistymi, ze swą starszyzną i hierarchią wojskową. Niżej stali wypisani z rejestru (wypiszczycy). W społeczności kozackiej nie istniała dziedziczna elita. Uzależniało to działanie starszyzny od poparcia nie tylko Kozaków rejestrowych, ale także wypiszczyków.

Za panowania Zygmunta III i Władysława IV co kilka lat wybuchały na Ukrainie rozruchy. Były one skierowane przeciw właścicielom dóbr prywatnych, starostom zarządzającym królewszczyznami i będącym zarazem przedstawicielami władzy królewskiej, przeciw unitom i wojsku kwarcianemu. Uczestniczyli w nich chłopi i wypiszczycy. Szczególnie ostry przebieg miały bunty Nalewajki (1594-1596), Pawluka, Huni i Ostrzanina (1638). Zostały one krawawo stłumione.

Sytuację zaogniła niekorzystna dla Kozaków Ordynacja dla wojska zaporoskiego, stanowiąca próbę podporządkowania rejestrowych hetmanom oraz przypisanie wypiszczyków do stanu chłopskiego i oddania ich pod władzę właścicieli dóbr.

Daremność tych starań wyjaśniał historyk ukraiński, Pantelejmon Kulisz „Gdzie mieszkali Kozacy, tam była niemożliwa prawdziwa gospodarka; gdzie panowie gospodarowali prawidłowo — tam nie mógł być cierpiany kozacki wędrowny tryb życia [...]. Element kozacki był zaprzeczeniem [...] zasady społeczeństwa, zaprzeczeniem zasady państwa”.

Podobne prace

Do góry