Ocena brak

Ważniejsze gatunki liryczne

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

Ważniejsze gatunki liryczne

Elegia — to (w rozumieniu nowożytnym — od XVI w.) utwór liryczny o treści poważnej, refleksyjny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć, miłość). Należy do najbardziej charakterystycznych form liryki bezpośredniej. W poezji starogreckiej, skąd wywodzi się ten gatunek, obowiązkowa była dla niego forma wierszowa dystychu elegijnego. W epoce renesansu uprawiali elegię m. in. Klemens Janicki i Jan Kochanowski. "4 Tren — to jedna z odmian elegii: utwór żałobny, wyrażający żal z powodu czyjejś śmierci, zawierający przypomnienie czynów i myśli zmarłego oraz pochwałę jego zalet i zasług. Jan Kochanowski w swoich Trenach, napisanych po śmierci córki, stworzył nie znaną tradycji gatunkowej formę cyklu trenologicznego, który wywarł duży wpływ na późniejszy rozwój polskiej poezji.

Oda — to jeden z gatunków wywodzących się z greckiej liryki chóralnej: utwór utrzymany w patetycznym stylu, opiewający wybitna postać, doniosłe wydarzenie, uroczystość, instytucję lub wzniosłą ideę. Ma najczęściej charakter wypowiedzi o silnym zabarwieniu retorycznym, skierowanej do jakiegoś adresata; należy do typowych form liryki inwokacyjnej. Oda znajdowała się wśród gatunków uprawianych szczególnie w dobie klasycyzmu (np. w twórczości Krasickiego, Naruszewi-cza, Trembeckiego).

Sielanka — to gatunek liryki pośredniej, obejmujący utwory związane tematycznie z życiem pasterzy, rolników, myśliwych, rybaków, mające formę monologu lirycznego, najczęściej poprzedzanego czy przeplatanego narracją lub dialogami. W pewnych wypadkach zbliża się do krótkiego opowiadania lub scenki dramatycznej. Gatunek ten powstał w starożytnej Grecji (Teokryt); w polskiej poezji należał do najpopularniejszych w XVI—XVIII w. (autorami znanych sielanek byli np. Sz. Szymonowie, F. Karpiński, F. Kniaźnin).

Epigramat — zwięzły utwór poetycki, żartobliwy, zamknięty wyrazistą i zaskakującą pointą, często o charakterze satyrycznym. Odmianą tego gatunku jest fraszka — oparta na dowcipnym pomyśle, wykorzy-/ stująca obok elementów lirycznych — także narracyjne i dramatyczne. Kochanowski, który wprowadził nazwę tej formy, ustalił swymi Fraszkami obowiązujący wzór stylistyczny dla późniejszych poetów. Dawniejsza fraszka operowała przede wszystkim dowcipem sytuacyjnym, miała często charakter zabawnej scenki opowiedzianej wierszem, współcześnie opiera się głównie na dowcipie językowym (np. J. Tuwim, S. J. Lec).

£ Sonet — to gatunek wywodzący się z poezji włoskiej (Dante, Petrar-ka): jego podstawowym wyróżnikiem jest ustalony układ stroficz-ny utworu. Tekst sonetu składa się z 14 wersów zgrupowanych w dwóch czterowierszach i dwóch trójwierszach (tercynach), powiązanych rymami. W poezji polskiej gatunek ten znany jest od czasów renesansu i uprawiany do dzisiaj.

/ Ballada — gatunek obejmujący utwory o charakterze liryczno-epic-kim, nasycone elementami dramatycznymi, opowiadające o niezwykłych wydarzeniach legendarnych lub historycznych. Fabuła ballady charakteryzuje się szkicowością, zawiera zwykle momenty tajemnicze, jej dominantę stanowi jakieś jedno przełomowe zdarzenie. Występują w niej motywy pochodzące ze świata ludowej fantastyki. Postacie są silnie stypizowane — sprowadzone do paru podstawowych rysów charakteru i postawy. Narracja ballady jest zsubiektywizowana i nacechowana emocjonalnie; w jej obrębie występują często partie dialogowe. Na stylu balladowej opowieści waży obecność konwencjonalnych w tym gatunku ujęć i środków — paralelizmów składniowych, stałych epitetów, powtórzeń i refrenów; budowa utworu jest najczęściej stroficzna. Szczególną rolę ballada odgrywała wśród gatunków swoistych dla pre-romantyzmu (np. utwory Goethego, Schillera) i romantyzmu (Ballady i romanse Mickiewicza).

rDramat

 

Rodzaj literacki obejmujący utwory przeznaczone zasadniczo do realizacji scenicznej, mające charakter fabularny, a w płaszczyźnie językowej odznaczające się dominacją dialogu. Dzieło dramatyczne należy do literatury tylko w takim zakresie, w jakim jest tworem słownym porównywalnym z tekstami epickimi lub lirycznymi, natomiast w swoim urzeczywistnieniu widowiskowym należy ono do sztuki teatru. Z tej jego dwoistości wywodzą się dwie konkurencyjne teorie dramatu: literacka i teatralna. Dla pierwszej dzieło dramatyczne jako twór językowy jest układem kompletnym i samowystarczalnym, dla drugiej stanowi ono zaledwie jeden ze składników wielotworzywowej całości, jaką jest widowisko teatralne.

Zasadniczą cechą różniącą dzieło dramatyczne od lirycznego i epickiego jest nieobecność w nim nadrzędnego podmiotu wypowiadającego (porównywalnego z narratorem lub „ja" lirycznym) i pełne usamodzielnienie wypowiedzi oraz działań postaci. Świat przedstawiony koncentruje się zazwyczaj wokół wyraziście zarysowanej akcji. W tradycyjnych formach dramatu ma ona pewne ustalone fazy przebiegu; są to: ekspozycja — wyjściowa sytuacja, zapoznająca odbiorcę z głównymi postaciami, konfliktami i problemami utworu; rozwinięcie akcji — rozwój wydarzeń wynikających z zarysowanego konfliktu; punkt kulminacyjny

  • sytuacja, w której napięcie sprzecznych dążeń bohaterów osiąganajwyższy stopień wyrazistości; perypetia — nieoczekiwany zwrot akcji,wikłający jej dotychczasowy rozwój; rozwiązanie akcji — rozstrzygnięcie konfliktu, tzn. ustalenie nowej równowagi w świecie bohaterów.Zewnętrznym wykładnikiem podziału strumienia zdarzeń składającychsię na akcję dramatu jest segmentacja utworu na akty, sceny i odsłony.Ważną rolę odgrywają wszelkie ujęcia dynamizujące akcję, przede wszystkim konflikt, a poza tym chwyty wprowadzające napięcie i nagłe zmianysytuacji, np. intryga. Fabuła dramatyczna — najczęściej jednowątkowa

  • odznacza się w zestawieniu z fabułą epicką znacznie większą zwartością i szybszym tempem przebiegu. Rygory określające kompozycję dramatu mają charakter historyczny; w tradycji europejskiej najdalej idącewymagania w tym zakresie zgłaszała dramaturgia klasycyzmu z jejzasadą trzech jedności: akcji, miejsca i czasu. Postacie przedstawionew utworze dramatycznym podlegają wyłącznie charakterystyce pośredniej; to, kim każda z nich jest, ujawnia się tylko poprzez jej czyny i słowa.O wzajemnych stosunkach postaci decyduje udział każdej z nich w głównym konflikcie organizującym akcję. Częste jest porządkowanie zestawuosób wedle różnorodnych odpowiedniości symetrycznych, kontrastów,paralelizmów itp., nadających kompozycyjną przejrzystość ukazywanejspołeczności.

Na strukturę językową dzieła dramatycznego składają się dwie warstwy o nierównym znaczeniu: obok tekstu głównego, obejmującego dialogi i monologi postaci, występuje tekst poboczny, zawierający autorskie informacje o świecie przedstawionym, wskazówki i charakterystyki (w nowszym dramacie stają się one nieraz rozwiniętymi opisami lub nawet opowiadaniami). Wypowiedzi postaci spełniają dwojaką funkcje: 1) stanowią w obrębie świata przedstawionego sposób porozumiewania się postaci między sobą; 2) są skierowane poza rzeczywistość dramatyczną — do odbiorców. Dominują wśród nich dialogi, poprzez które rozwija się akcja. To właśnie w dialogach zarysowują się charaktery postaci, ich odmienne punkty widzenia, konfrontacje dążeń i skłóconych racji. Na przeciwnym krańcu znajdują się rozbudowane partie monologowe, które nie posuwają akcji, są natomiast sposobem autocharakterystyki postaci — w sytuacji, gdy znajduje się ona sama na scenie. Innym typem monologu jest tzw. monolog na stronie (inaczej apart) — wypowiadany przez postać w obecności innych postaci, które jednak — na mocy konwencjonalnego założenia dramaturgicznego — słów tych nie słyszą. Osobny rodzaj monologu stanowią wypowiedzi chóru (np. w tragedii), które mogą mieć charakter liryczny, narracyjny lub moralistyczny.

Podobne prace

Do góry