Ocena brak

Ważniejsze gatunki epickie

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

Ważniejsze gatunki epickie

 

y Nowela — to prozaiczny utwór narracyjny niewielkich rozmiarów

0 skondensowanej i wyraziście zarysowanej, najczęściej jednowątkowej,akcji. W przebiegu akcji nowelistycznej występuje zazwyczaj mocnozaznaczony punkt kulminacyjny, w którym dokonuje się istotny zwrotw życiu bohatera. Rozwiązanie akcji, stanowiące w noweli bardzo ważny czynnik konstrukcyjny, ma często charakter zaskakującej — sytua-cyjnie czy psychologicznie — pointy. Wśród gatunków epickich nowelawyróżnia się szczególnie wysokim stopniem ograniczeń i rygorów kompozycyjnych; bywa pod tym względem przeciwstawiana swobodnej

1 elastycznej formalnie powieści. Istnieje cały szereg tradycyjnie utrwalonych ujęć kompozycyjnych, które pojawiły się już we wczesnym okresieewolucji tego gatunku (a więc jeszcze w starożytności) i do dziś zachowały żywotność. Chodzi o takie ujęcia, jak kontrast motywów lubwątków (np. w Silaczce Żeromskiego przeciwstawienie wyborów drogiżyciowej dwojga bohaterów), odwrócenie sytuacji wyjściowej (np. w Katarynce Prusa), paralelizm lub powtórzenie całostek tematycznych (np.w Dobrej pani Orzeszkowej), motyw uboczny jako swoiste „zwierciadło" istotnego przebiegu akcji (np. rola kamizelki w noweli Prusa Kamizelka).

Formy noweli uznawane za klasyczne w literaturze nowożytnej ukształtowały się we Włoszech w epoce renesansu (XIV—XVI w.). Z tej epoki pochodzi jedno z największych arcydzieł gatunku — cykl nowelis-tyczny Boccaccia Dekameron. W literaturze polskiej rozkwit noweli przypadł na drugą połowę XIX w. (realizm i naturalizm w prozie narracyjnej); wiele wybitnych realizacji tego gatunku zawiera twórczość Orzeszkowej, Prusa, Sienkiewicza, Konopnickiej, Dygasińskiego, Żeromskiego. W prozie dwudziestowiecznej, poczynając od modernizmu, wśród małych form epickich dominuje gatunek zwany opowiadaniem, w którym nastąpiło rozluźnienie rygorów kompozycyjnych klasycznej noweli. Opowiadanie dopuszcza fabułę bardziej rozwiniętą i swobodniej zbudowaną; nie wyklucza epizodów, szczegółowych analiz psychologicznych, partii opisowych i refleksyjnych, a nawet dygresji; często jest w nim eksponowana sama sytuacja narracyjna, czemu towarzyszy ograniczenie roli akcji. Do tego gatunku należą liczne utwory J. Conrada, T. Manna, W. Faulknera, a w literaturze polskiej — M. Dąbrowskiej ,J. Iwaszkiewicza, T. Borowskiego, G. Herlinga-Grudzińskiego, M. No-wakowskiego.

 

V Powieść — to podstawowy gatunek epicki w literaturze ostatnich trzech stuleci. Kształtował się w ciągu XVII—XVIII w., wykorzystując i wchłaniając doświadczenia dawniejszych gatunków narracyjnych (romansu, cyklu nowelistycznego, kroniki i in.); w XIX w. uzyskał postać (przede wszystkim za sprawą powieściopisarzy-realistów — Balzaka, Stendhala, Dickensa, Tołstoja, Prusa), którą do dzisiaj uznaje się za najbardziej rozwiniętą i niejako wzorcową. W tej klasycznej konstrukcji powieściowej składnikiem podstawowym była rozbudowana, wielo--.wątkowa, nasycona epizodami fabuła, prezentująca losy licznych po-*, staci, środowiska społeczne, warunki codziennego życia, realia obycza-fjowe i cywilizacyjne. Bohaterowie podlegali w niej wielostronnej charakterystyce — socjalnej i psychologicznej, która obejmowała nie tylko to, co bezpośrednio w fabule przedstawione, ale często także przedfabular-przeszłość postaci. Wątki związane z ich dziejami były w obrębie ffabuły hierarchicznie uporządkowane i powiązane zgodnie z zasadą prawdopodobieństwa. Powieść XIX-wieczna wykształciła rozmaite od-Jmiany kompozycji fabularnej: obok utworów, w których dużą rolę grała ;wyraziście zarysowana akcja (np. Trylogia Sienkiewicza czy Faraon fPrusa), występowały utwory, w których akcja organizowała jedynie lczęść materiału fabularnego (np. Lalka), a również takie, w których idominował porządek biografii bohatera (np. David Cooperfield Dicken-' są), powolne „toczenie się życia" (np. Nad Niemnem Orzeszkowej) czy obraz środowiska społecznego (np. Syzyfowe prace Żeromskiego). Kon-\ stytutywnym elementem tej powieści pozostawał narrator wszechwiedzący, który, zachowując obiektywny dystans wobec świata przedstawionego, potrafił szczegółowo wnikać w jego najbardziej skryte rejony i wyjaśniać działania i postawy bohaterów.

W literaturze XX-wiecznej ten klasyczny model powieści podlegał — i podlega nadal — daleko idącym przekształceniom. Wprawdzie również w tym stuleciu powstają dzieła mieszczące się w jego ramach (np. powieści-rzeki: Dąbrowskiej Noce i dnie czy Iwaszkiewicza Slawa i chwalą}, jednakże to, co wyznacza kierunek nowych dążeń, znajduje się poza owym modelem. Rozchwianiu uległa przede wszystkim złożona i spójna kompozycja fabularna. Jej miejsce zostało zajęte bądź przez drobiazgową prezentację życia wewnętrznego bohatera (Proust W poszukiwaniu straconego czasu), bądź przez elementy eseju filozoficznego (Mann Doktor Faustus), bądź przez alegorycznie uschematyzowany przebieg zdarzeniowy, właściwy przypowieściom (Kafka Proces). Stracił swoją dawną — uprzywilejowaną — pozycje narrator: jego kompetencje poznawcze i wiedza uległy ograniczeniu, ponieważ przyjmowany przezeń punkt widzenia mieści się zwykle w obrębie świata przedstawionego. Pojawiły się nowe metody narracji: opowiadanie coraz częściej nie respektuje chronologii wydarzeń, a opis traci szczegółowość i przejrzystość; ulegają zatarciu granice między narracją a wypowiedziami postaci; w jednym z głównych nurtów nowoczesnej prozy powieściowej (wywodzącym się z Ulissesa Joyce'a) narracja została w znacznym stopniu podporządkowana monologowi wewnętrznemu — zapisowi bezładnego „strumienia świadomości" bohatera.

W toku historycznego rozwoju powieści ukształtowały się rozmaite odmiany tego gatunku — głównie tematyczne, chociaż ich zróżnicowaniu tematycznemu mogą również odpowiadać odmienności konstrukcyjne (zwłaszcza w sferze fabuły). Najważniejsze z tych odmian to: powieść społeczno-obyczajowa, powieść historyczna, powieść psychologiczna, powieść sensacyjna, powieść fantastyczna, powieść biograficzna.

 

Epos — to jeden z najstarszych gatunków epickich. Dla literatury europejskiej podstawowe znaczenie ma epos starożytnej Grecji: autorstwo dwóch arcydzieł tego gatunku — Iliady i Odysei — przypisuje się poecie Homerowi, żyjącemu prawdopodobnie w IX/VIII w. przed Chr. Źródłem eposu były mity, podania o bohaterach oraz baśnie. W jego fabule współpracują dwie płaszczyzny: jedna związana ze światem bogów, druga — ze światem bohaterów. Główną motywację dla poczynań postaci ziemskich stanowią wola i decyzja bogów — żadne ważniejsze zdarzenie nie dokonuje się bez ich ingerencji. Mimo to bohaterowie eposu są mocno osadzeni w swoim środowisku i jego obyczajowości, podlegają charakterystyce psychologicznej, a ich czyny — kwalifikacjom moralnym. Z drugiej strony bogowie wyposażeni są w ludzkie cechy charakteru, ich posunięciami rządzą namiętności i ambicje zrozumiałe w kategoriach realistycznych. Przenikanie się tych dwóch płaszczyzn kształtuje przebieg fabuły. Ma ona w przeważającej mierze układ epizodyczny, pozbawiona jest ciągłości. Narrator eposu zachowuje obiektywizm wobec zdarzeń i postaci, a jego wiedza na ich temat jest nieograniczona. W ukształtowaniu narracji współdziałają dwie tendencje: patetycznemu stylowi opowiadania, dostrojonemu do heroiczności opiewanych czynów, towarzyszy realistyczny styl drobiazgowego opisu przedmiotów i sytuacji. Znamienne jest występowanie epitetów na stałe przytwierdzonych do nazwy danego zjawiska oraz rozbudowanych porównań (tzw. porównań homeryckich). Miarę wierszową eposu stanowił heksametr.

W literaturze średniowiecznej rozwijały się rozmaite formy eposu rycerskiego, związane z podaniami różnych narodów (np. Pieśń o Rolan-dzie, cykl o królu Arturze i Rycerzach Okrągłego Stołu, Pieśń o Nibelun-gach, Słowo o wyprawie Igora). Renesans odnowił tradycje eposu antycznego, ograniczając jednak rolę świata pozaziemskiego w strukturze fabuły i wprowadzając elementy romansowe: fantastykę, cudowność i awanturniczość. Wybitne dzieła wierszowanej epiki renesansowej — określane często jako poematy bohaterskie — to Orland Szalony Ariosta i Jerozolima wyzwolona Tassa. W literaturze polskiej gatunek ten reprezentowała Wojna okocimska Potockiego. W XIX wieku do wzorów i konwencji eposu nawiązał Mickiewicz w Panu Tadeuszu, łącząc je jednak z elementami innych gatunków: powieści historycznej i społecz-no-obyczajowej, gawędy, komedii i in. Pewne związki z eposem zachowuje poemat epicki: wierszowany utwór narracyjny o fabule jednowąt-kowej, pozbawionej epizodów, bliski noweli lub krótkiej powieści (np. Grażyna Mickiewicza). Z konwencjami eposu i innych form epiki bohaterskiej łączy się ściśle poemat heroikomiczny, który stanowi parodię utworów mieszczących się w tej konwencji. Opiera się na sprzeczności między podniosłym stylem narracji eposu, przystosowanym do opiewania herosów i ich wiekopomnych czynów, a błahą i przyziemną tematyką. Konflikt między „wysoką" formą a ostentacyjnie „niską" treścią jest tu źródłem efektu komicznego. Gatunek ten uprawiał w literaturze oświeceniowej Ignacy Krasicki (Myszeida, Monachomachia).

Gatunki mieszane w obrębie epiki to przede wszystkim powieść poetycka i poemat dygresyjny, oba ściśle związane z poetyką romantyczną i oba łączące składniki swoiście epickie z lirycznymi. V Powieść poetycka (utwory Waltera Scotta, George'a Byrona, Adama Mickiewicza Konrad Wallenrod, Antoniego Malczewskiego Maria) to rozbudowany utwór wierszowany, zawierający fragmentaryczną fabułę nasyconą momentami dramatycznymi i odznaczający się silnym subiektywizmem opowiadania i opisu. Znamienny był dla niej bohater o wielce tajemniczej, pełnej zagadkowych luk, biografii, skłócony ze światem, owładnięty jakąś ideą lub namiętnością. Narrator powieści poetyckiej nie unikał wynurzeń na temat własnych przeżyć, zwracał się wprost do czytelnika, jawnie komentował postawę bohatera, często będącego po prostu maską samego twórcy.

 

-f Poemat dygresyjny (np. Beniowski Słowackiego) to rozbudowany utwór wierszowany o charakterze fabularnym, odznaczający się luźną kompozycja, złożony z epizodów połączonych wątkiem, który umożliwia ich swobodne przyrastanie (taka szansę daje zwłaszcza wątek podróży bohatera). Na plan pierwszy, przed fabułę, wysuwa się w nim sam narrator, który opowiada o zdarzeniach w sposób żartobliwy i ironiczny, traktując je jako pretekst dla wprowadzania najrozmaitszych dygresji: uwag, refleksji, lirycznych uogólnień czy satyrycznych inwektyw.

 

 

Gatunki dydaktyczno-epickie obejmują utwory, w których zamiar wychowawczy twórcy realizuje się za pomocą środków narracyjnych i fabularnych.

 

 

~VBajka — to krótka powiastka wierszem lub prozą, której bohaterami są zwierzęta, ludzie, rzadziej rośliny lub przedmioty, zawierająca pouczenie lub moralistyczne uogólnienie, wypowiedziane wprost lub dobitnie zasugerowane. Przedstawione w niej zdarzenia i sytuacje nie są ważne sanie przez się, lecz jako przesłanka dydaktycznego wniosku. Wniosek taki może być sformułowany bezpośrednio (nosi wtedy nazwę morału) — na końcu lub na początku utworu. Bajka jako gatunek literacki wyrosła z literatury ludowej; za twórcę tego gatunku uważa się Ezopa, legendarnego poetę greckiego z VI w. przed Chr. — miał on licznych kontynuatorów aż po XVIII wiek. Wybitni bajkopisarze czasów nowożytnych to La Fontaine (XVII w.) i Krylów (XVIII w.); w literaturze polskiej —wczasach oświecenia— Krasicki i Trembecki. Rozróżnia się dwie odmiany tego gatunku: bajkę narracyjną — która ma postać wierszowanego opowiadania przedstawiającego nieskomplikowaną fabułę, oraz bajkę epigramatyczną — pozbawioną elementów epickich, będącą w całości bezpośrednim sformułowaniem prawdy moralnej lub psychologicznej.

""V Satyra -- to utwór narracyjny lub dialogowy, ośmieszający przedstawione w nim zjawiska: wady i przywary ludzkie, obyczaje, osoby, grupy i stosunki społeczne, postawy światopoglądowe i orientacje polityczne, instytucje życia publicznego, sposoby zachowania się i mówienia. Satyra ukazuje rzeczywistość zdeformowaną przez komiczne wyolbrzymienie lub pomniejszenie; w szerokim zakresie wykorzystuje chwyty karykatury i groteski. W węższym sensie przez satyrę rozumie

 

; określony gatunek literacki — żywotny od starożytności po XVIII Iwiek (w Polsce np. Satyry Krasickiego); w szerszym sensie jest to katego-

i ponadgatunkowa, której w literaturze współczesnej odpowiada wiele ffpzmaitych form wypowiedzi — od rozbudowanej powieści aż po frasz-jhU poetycką lub skecz estradowy.

B

i EUryka i*,

Obejmuje utwory, których materiałem tematycznym są przede wszy-

Stkim wewnętrzne przeżycia, emocje i przekonania jednostki, przekazywane za pośrednictwem wypowiedzi monologowej o silnym nacechowa-9Ju subiektywnym. Centralnym elementem utworu lirycznego bywa ąajczęściej podmiot liryczny (inaczej „ja" liryczne), którego uczucia lub myśli organizują całokształt przedstawienia; sytuacja podmiotu jest W takim utworze głównym wyznacznikiem kompozycji. Najbardziej Spoistą sytuacją liryczną jest sytuacja wyznania, w której zindy-\jadualizowane „ja" wypowiada uczucia czy poglądy dla niego istotne, czasowo współbieżne z procesem wysłowienia. Nastawieniu na ya" towarzyszy w utworze lirycznym jawna lub zamaskowana domi-pacja czasu teraźniejszego. Te dwie tendencje określają najbardziej Podstawowe cechy monologu lirycznego, który pozostaje głównym ipdzajem wypowiedzi stosowanym w liryce. Sytuacja wyznania najbardziej wyraziście występuje w utworach liryki bezpośredniej, gdzie Podmiot konsekwentnie uobecnia się w pierwszej osobie liczby po-jjedynczej:

Los mię już żaden nie może zatrwożyć,

Jasną do końca mam wybitą drogę, Ta droga moja —- żyć — cierpieć -— i tworzyć,

To wszystko czynię — a więcej nic mogę.

(J. Słowacki Los mię już żaden nie może zatrwożyć...)

 

Natomiast dla utworów liryki pośredniej charakterystyczne jest mniej-f Sze lub większe ukrycie „ja" i sytuacji wyznania poza układem zjawisk Zewnętrznych wobec podmiotu lub w bezosobowej refleksji; monolog Ucyczny występuje tu w powiązaniu z elementami narracji, dyskursyw-nego wywodu lub dialogu. Jedną z jej odmian jest liryka opisowa, ^ której subiektywna perspektywa „ja" ukryta jest w opisie przedmiotów, zjawisk przyrody, pejzaży itp.:

Zapłoniona czereśnia, przez wróble opita, Skrzy bieliście ku słońcu odziobaną pestę. Korę, sokiem nabrzmiałą, żuk drasnął i przez tę Drobną skazę żywicy płowa kropla świta.

(B. Leśmian Zapłoniona czereśnia, przez wróble opita...}

Inną odmianą liryki pośredniej jest liryka sytuacyjna, powołująca do istnienia za pomocą środków narracyjno-dramatycznych sceny lub fabuły, w których podmiot liryczny może nawet bezpośrednio nie uczestniczyć — tak dzieje się na przykład w sielance. Liryka pośrednia, zwłaszcza sytuacyjna, mieści się często na pograniczu liryki w ścisłym sensie oraz form epickich i dramatycznych. Poza rozróżnieniem liryki bezpośredniej i pośredniej znajduje się liryka inwokacyjna, obejmująca utwory, w których jawnej obecności podmiotu towarzyszy wyraziste nastawienie wypowiedzi na adresata („ty"). Adresatem takim może być konkretna osoba lub audytorium, ale też upersonifikowane zjawisko lub pojęcie. Monolog liryczny jest tu konstruowany jako zwrot do odbiorcy. Jeszcze inną odmianą jest liryka podmiotu zbiorowego, w której podmiot występuje jako „my" — grupa ludzi złączonych wspólnymi przekonaniami, emocjami czy dążeniami (np. Jeszcze Polska...). Jej najbardziej pierwotną formą była starogrecka liryka chóralna. Często występuje w powiązaniu z elementami liryki inwokacyjnej — zwłaszcza w utworach o charakterze modlitewnym.

Od czasów romantyzmu za najbardziej swoisty typ liryki zwykło się uznawać lirykę bezpośrednią, traktowaną jako „mowa uczuć" poety; określano ją często mianem liryki osobistej — w odróżnieniu od takich form wypowiedzi, jak liryka maski czy liryka roli, w których twórca obiektywizuje własne uczucia, nadając im kształt wypowiedzenia fikcyjnej postaci. Współczesna teoria liryki jest zgodna na ogół z koncepcją romantyczną w tym, że za główną domenę utworów tego rodzaju uznaje sferę osobistych przeżyć jednostki, jednakże odrzuca zarazem pogląd o możliwości utożsamienia przeżyć wysłowionych w utworze z rzeczywistymi doświadczeniami życia wewnętrznego twórcy, a więc pogląd o tożsamości ,,ja" lirycznego i poety. Podmiot liryczny traktuje się jako konstrukcję literacką, wzniesioną w materiale znaczeniowym wypowiedzi, jako twór fikcyjny, mogący mieć takie czy inne motywacje na gruncie psychiki i światopoglądu pisarza, ale niezależny od nich w swoim sposobie istnienia. Uczucia lub refleksje zawarte w utworze są przyporządkowane owej fikcyjnej osobie — w niej znajdują uzasadnienie.

Toteż utwór taki nie może być (przynajmniej w większości wypadków) traktowany jako dokument przeżyć twórcy, ani podlegać ocenie ze względu na kryteria szczerości, autentyczności czy prawdziwości.

Właściwa liryce zależność wypowiedzi od dynamiki życia wewnętrznego osoby, która się wypowiada, sprzyja stylistycznej wyrazistości samego sposobu mówienia. Tekst liryczny w znacznie wyższym stopniu niż narracyjny (epicki) i dramatyczny jest nacechowany osobliwością i niezwykłością na tle potocznej praktyki językowej i norm języka literackiego. Wśród rodzajów literackich liryka najbardziej zasługuje na miano sztuki słowa. Organizacja materiału językowego jest w niej poddana znacznie większym rygorom niż w jakichkolwiek innych typach dzieł literackich. Z pewnymi wyjątkami (np. poemat prozą) liryka mieści się w domenie mowy wierszowanej, co decyduje o podstawowych ograniczeniach, jakim podlega w utworach tego rodzaju układ materii brzmieniowej. Ograniczeniom ściśle wersyfikacyjnym towarzyszą tu na ogół wyraziste zabiegi instrumentacyjne. W dziedzinie leksyki znamienne są przede wszystkim komplikacje znaczeniowych związków między słowami, przekształcenia utrwalonych znaczeń wyrazów i wieloznaczność; wielką rolę gra metafora i tropy jej pokrewne —jako podstawa obrazowania poetyckiego. W sferze składni charakterystyczne dla języka liryki są zarówno uniezwyklenia schematów zdaniowych (np. inwersja, elipsa), jak też uporządkowania naddane, zwłaszcza różnego typu powtórzenia, paralelizmy, gradacje. W rozwijaniu wypowiedzi lirycznej istotne znaczenie przypada napięciom między podziałami zdaniowo-intona-cyjnymi a wierszowo-intonacyjnymi (wers, strofa), które się nawzajem modyfikują.

Do okresu klasycyzmu działała w literaturze europejskiej cała rozbudowana tradycja gatunków lirycznych — ukształtowana w przeważającej mierze przez doświadczenia poezji antycznej; późniejsze epoki rozszerzyły ten kanon już tylko nieznacznie. Natomiast od romantyzmu poczynając, podziały gatunkowe w twórczości lirycznej przestały mieć większe znaczenie; górę wzięło jednolite jej rozumienie jako ekspresji uczuć i doznań. W tych ramach zwykło się wyodrębniać rozmaite jej odmiany ze względu na typy wyrażanych w niej przeżyć i uwzględniane przez nią obszary tematyczne; i tak rozróżnia się m.in. lirykę miłosną, lirykę refleksyjno-filozoficzną, lirykę religijną, lirykę patriotyczno-oby-watelską, lirykę agitacyjno-polityczną. Nie oznacza to, by tamta stara tradycja została całkiem zapomniana. Straciła jednak dawne znaczenie i funkcjonalność; poeci współcześni, sięgając po dawne formy gatunkowe, czynią to często w celach stylizacyjnych.

Podobne prace

Do góry