Ocena brak

Warszawa i jej związki z literaturą w czasie Oświecenia stanisławowskiego

Autor /blondi2121 Dodano /03.04.2012

 Oświecenie stanisławowskie. Drugi z kolei „złoty okres" W. przypada na czasy stanisławowskie, kiedy rozwijające się dynamicznie miasto stało się bezspornym centrum życia polit. kraju oraz stolicą pol. —» oświecenia. Tendencje rozwojowe, także w kulturze, ujawniły się już u schyłku czasów saskich.

Założenie 1740 przez S. Konarskiego —Collegium Nobilium zapoczątkowało reformę oświaty. Wokół otwartej 1747 biblioteki publ. (—» Biblioteka Załuskich) J.A. Załuski skupił grono pionierów nowoczesnej kultury humanist. w Polsce; byli wśród nich mieszczanie (J.E. Minasowicz, J.D.A. Janocki), m. in. chętnie osiedlający się wówczas w W. cudzoziemcy.

W tym kręgu W. Mitzler de Kolof wydawał w l. pięćdziesiątych pierwsze czas. „uczone",: —» Warschauer Bibliothek" i —» ,,Acta litteraria'', oraz bardziej popularne „Nowe Wiadomości Ekon. i Uczone"; założył też drukarnię i księgarnię, która wraz z czynną od ok. 1732 księgarnią K.B. Nicolaia - zapewniała dopływ do W. współczesnego piśmiennictwa europejskiego. Rósł warsz. handel księgarski.

W dziejach kultury warsz. lat 1764-94 zamyka się w znacznej mierze historia szczytowej fazy pol. oświecenia. Tu właśnie się dokonała lub rysuje się najbardziej wyraziście większość ważnych procesów społ. i kult., stąd wychodziły impulsy liczących się działań, tu była kuźnia projektów i programów, powstawały instytucje, formowały się środowiska, wychodziły publikacje o kluczowym znaczeniu dla przemian społ. -polit. i rozwoju nauki bądź literatury. Miasto rozbudowało się i unowocześniło, liczba ludności wzrosła czterokrotnie. Umocnienie stołeczności znalazło m.in. wyraz w mnożeniu się rezydencji magnackich; jednocześnie w W. jako pierwszym mieście pol. wykształcać się zaczęła warstwa inteligencji, pochodzenia drobnoszlach. i mieszcz., m.in. pierwsi zawodowi literaci, utrzymujący się z pióra, których udział w życiu lit. rósł z upływem lat. Wpływ dworu zaznaczył się szczególnie silnie w 1 poł. okresu; inicjatywy i mecenat Stanisława Augusta decydowały wówczas w wysokim stopniu o rozwoju ruchu umysłowego i artyst. w stolicy, a swoim znaczeniem wykraczały przeważnie poza życie miasta, obejmując cały kraj. Dotyczy to zwł. oświaty i teatru, a także czasopiśmiennictwa i literatury.

Inspirator 1773 —» Komisji Edukacji Nar., już wcześniej założył król Szkołę Rycerską, czyli Korpus Kadetów (1764-94), pierwszą warsz. szkołę świecką, o nowoczesnym programie nauk, starannie dobranym zespole nauczycielskim; komendantem Szkoły, w której gł. nacisk położono na wychowanie obywatelskie, był A.K. Czartoryski, jej wychowankami m.in. T. Kościuszko, J. Jasiński, K. Kniaziewicz, J.U. Niemcewicz, K.N. Sapieha.

19 XI 1765 staraniem króla otwarta została w Saskiej Operalni pierwsza pol. scena publ., dla której zorganizowano pierwszy również zespół zawodowy; działała do wiosny 1767 (gł. dostarczycielem repertuaru był F. Bohomolec) przy nikłej frekwencji. Przedstawienia wznowiono 1774 w pałacu Radzi wiłłowskim, 1779 przeniesiono je do specjalnie zbudowanego gmachu przy pl. Krasińskich, dla którego - jak i dla samej instytucji - przyjęła się wkrótce nazwa Teatru Narodowego. Uchwalony przez sejm 1774 monopol teatr, (zniesiony 1791) dzierżawili Sułkowscy, od 1776 kamerdyner Stanisława Augusta F. Ryx, korzystający z król. subwencji. Mimo najróżniejszych trudności nowa na gruncie pol. instytucja rozwijała się, budząc coraz większe zainteresowanie i aktywizując twórczość dram. (W. Bogusławski, F. Zabłocki, J. Baudouin i in.); Teatr Nar. wrastał stopniowo w życie miasta. Apogeum jego XVIII-wiecznej działalności przypada na drugą dyrekcję Bogusławskiego (1790-94); pełnił wtedy prócz rozrywkowych funkcje polit., bezpośrednio (—» Powrót posła Niemcewicza) lub aluzyjnie (Kazimierz Wielki tegoż, —» Henryk VI na łowach i —» Cud mniemany Bogusławskiego) włączając się w walkę o suwerenność i reformę. Najpopularniejszym gatunkiem była opera komiczna; własny żywot jako narzędzie agitacji wiodły, w odpisach lub druczkach ulotnych, wyjęte z oper „piosneczki". Rolę teatru doceniła 1794 Rada Najwyższa Nar., nakazując wznowienie przerwanych insurekcją spektakli i udzielając wsparcia finansowego; „aktorowie nar." grali do upadku W., po czym się rozproszyli. Na scenie publ. występowały też do końca XVIII w. zespoły wł., franc. i niemieckie. Na dworze król. i w domach magnackich (m.in. u M. Sapieżyny, K. Sanguszkowej) odbywały się przedstawienia amatorskie, najczęściej franc.; na użytek „theatre de societe" Stanisław August zbudował w Łazienkach dwie sceny: w Pomarańczami (1788) i Na Wyspie (1790).

Współpracowników swoich w realizacji oświeceniowego programu, uczonych, pisarzy (z najwybitniejszych: A. Naruszewicz, bywający w W. sporadycznie I. Krasicki, S. Trembecki) gromadził król na tzw. obiadach czwartkowych, na których poważne dyskusje nad istotnymi kwestiami, nauk., oświat., prawno-politycznymi, lit. przeplatały się z lit. rozrywką, co sprawia, że niektórzy badacze widzieć chcą w „obiadach uczonych" pierwszy warsz. salon lit.; wysoki poziom i ambicje kult. wykazywały niektóre dwory magnackie, zwł. (do pocz. lat osiemdziesiątych) dwór A.K. i I. Czartoryskich w pałacu Błękitnym i Powązkach (należeli do niego m.in. F.D. Kniaźnin, Niemcewicz). Zainteresowania kult. przenikały też, jak się zdaje, do życia towarzyskiego światlejszych rodzin mieszcz., jak Barssowie, Czempińscy, Łyszkiewicze.

Ożywienie ruchu umysłowego, rozkwit literatury, zapotrzebowanie na podręczniki dla zreformowanych szkół dały w wyniku rozwój drukarstwa (ogółem 16 drukarni) oraz księgarstwa, często połączonego z działalnością nakładową. Najwybitniejsi drukarze i wydawcy w stanisławowskiej W. to —» M. Groll i —» P. Dufour; obok ich oficyn działały dawniejsze: pijarska, jezuicka, kierowana przez Bohomolca (od 1773 jako Nadworna JKMci), Mitzlerowska, przekazana 1768 Korpusowi Kadetów, w 1. Sejmu W. powstała Drukarnia Wolna J. Potockiego i Drukarnia Nowa JKMci P. Zawadzkiego, 1794 lewicy powstańczej służyła drukarnia dzierżawiona przez J. Meiera. Gróll przodował też wśród księgarzy; obok księgaiiiji przy ważniejszych drukarniach handel księgarski reprezentowali m.in. M. Lokajewski, M. Szczepański, J.A. Poser, J.L. Koch, F. Pfaff, F.Ch. Netto, J. Lex. Od 1778 („gabinet lektury" Lexa) powstawały przy niektórych księgarniach czytelnie i wypożyczalnie, gł. publikacji zagranicznych.

Drukarnie tłoczyły m.in. dość liczne już wówczas periodyki, przeważnie efemeryczne; znaczna ich część ukazywała się w języku franc., rzadkie w niemieckim. Iiiicjatywie król. zawdzięczają powstanie dwa najważniejsze czas. epoki: społ.-polit. —» „Monitor" (1765-85) i pośw. literaturze —» „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" (1770-77). Zaczątki —» krytyki lit. i teatr, odnaleźć można w czas. Dufoura: —» „Journal littśraire de Varsovie" (1777-78) i —» „Annonces et avis divers" (1781-84), oraz w „Polnische Bibliothek" (1787-88; 1788 też wersja pol.) K.B. Steinera i & „Magazynie Warsz." (1784-85) P. Świtkowskiego, również wydawcy ważnego mies. społ.-polit. „Pamiętnik Hist.-Polit." (1782-92). „Kurier Pol." (od 1761 red. przez Bohomolca, od 1765 pt. „Wiadomości Warsz.") zastąpiła od 1774 „Gazeta Warsz." (wychodziła nast. niemal nieprzerwanie do 1939), red. przez S. Łuskinę; jej wstecznej wymowie ideol. przeciwstawili - wbrew uzykanemu przez Łuskinę, hamującemu rozwój prasy, monopolowi - poglądy stronnictwa patriot. T. Mostowski, Niemcewicz i J. Weyssenhoff (przy współpracy S. Szymańskiego) w „Gazecie Nar. i Obcej" (1 I 1791-4 VIII 1792); podczas powstania 1794 ukazywało się 7 gazet informacyjno-politycznych, w tym oficjalna „Gazeta Rządowa" (1 VIII-3 XI).

Aktywizacja polit. w ostatniej dekadzie rządów Stanisława Augusta, kiedy życie miasta skupiało się wokół doniosłych wydarzeń polit., przyniosła bujny rozwój —» okolicznościowej literatury polit., szczególnie bogatej w l. Sejmu W., służącej wówczas przeważnie programowi stronnictwa patriot. (—» Kużnica Kołłątajowska). Rozpowszechniana najczęściej w drukach ulotnych i odpisach rękopiśmiennych, za rządów targowickich uprawiana konspiracyjnie, twórczość ta rozkwitła powtórnie podczas powstania 1794, zwł. w środowisku jakobinów; w bezim., rodzącej się spontanicznie aktualnej piosence (—» powstania kościuszkowskiego poęzja) doszły do głosu nastroje warsz. ulicy.

W literaturze okresu motywy warsz. pojawiają się często. Poeci wychwalają rozwój miasta, poszczególne jego obiekty (chętnie m.in. opiewają Powązki), a także rolę stolicy i działających w niej wybitnych jednostek w wydarzeniach schyłku niepodległości bądź ukazują W. w krzywym zwierciadle satyry czy pamfletu - od wielkiego świata w satyrach Naruszewicza i Krasickiego po półświatek w wierszach (na ogół pozostających poza oficjalnym obiegiem lit.) poetów „warsz.", którym patronuje T.K. Węgierski: J. Ancuty, J. Czyża, A. Kossakowskiego. Ich poezja jest bogatym źródłem realiów warsz. codzienności, podobnie jak obecna na scenie publ. w drugim okresie jej egzystencji tzw. warsz. komedia obycz. (J. Drozdowski, T. Bończa Tomaszewski, F. Oraczewski i in.). Z pisarzy późniejszych szczególnie szeroki obraz XVIII-wiecznej W., oparty na niedostępnych dziś niejednokrotnie źródłach, odmalował w licznych powieściach J.I. Kraszewski.

 

Do góry