Ocena brak

WARSZAWA

Autor /Platon Dodano /20.04.2012

Nazwa miejscowości znaczyła: zagroda (dom, wieś) Warsza; imię Warsz było zdrobnieniem imienia Warcisław (znanego też jako Wrocisław-i stąd nazwa miasta Wrocław).

Od imienia Warsz powstała Warszewa wieś, potem po prostu Warszewa. Mazowszanie z obawy, aby ich nie posądzono (tym razem zresztą niesłusznie) o częste w dialektach mazowieckich, powszechnie wykpiwane, wymawianie a jak e (np, wiedro,powiedać\ uczynili z niej ostatecznie w XVII w. Warszawę. Jednak bajka uporczywie twierdzi, że w miejscu Warszawy stała chałupka w lesie, a w niej chłopiec i dziewczynka - Wars i Sawa, którzy się z czasem pobrali i połączyli swe imiona w zgrabną całość.

Bieda jednak w tym, że Wars to mazurząca forma Warsza, a Sawa to imię męskie, a w dodatku nie polskie, lecz ukraińskie. Inna wersja bajki głosi, że nad Wisłą mieszkała stara babcia Ewa, która flisakom warzyła kaszę.

Kiedy flisacy nadpływali tratwami, wołali już z daleka: „Warz, Ewo!", Skąd miała pochodzić nazwa Warszewy. Najwcześniejsze osadnictwo na prawym brzegu Wisły, w X w. gród na Starym Bródnie, potem Kamion wzmiankowany w 1065, na lewym brzegu Solec, wieś strzeżona przez gród Jazdów wzmiankowany w 1262 i 1281, później na tym miejscu Ogród Botaniczny.

Stare Miasto Warszawa lokowane na prawie chełmińskim ok. 1300 wokół fary św. Jana. W 1388 pierwszy szpital. W 1408 wyodrębnia się Nowe Miasto Warszawa. W XV w. miasto staje się, zamiast Czerska, stolicą Mazowsza. W 1525 tumult pospólstwa z żądaniem dopuszczenia do udziału w samorządzie miejskim. W 1526 przyłączona wraz z całym Mazowszem do Korony.

Od 1569 była miejscem sejmów walnych; w 1573 pierwsza elekcja (Henryka Walezego) i otwarcie pierwszego stałego mostu. Po pożarze Wawelu Zygmunt III przebudowuje w 1596 zamek warszawski i w 1611 przenosi dwór i stolicę do Warszawy. W 1655-57 najazd szwedzki i okupacja przynosi ruinę i wyludnienie miasta. Od 1716 powolna odbudowa. W 1742-66 marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński porządkuje Warszawę. W 1791 zniesienie jurydyk, początek scalenia Warszawy, wraz z Pragą, w jeden organizm.

W 1747 pierwsza biblioteka publ. (Załuskich), w 1779 otwarcie Teatru Narodowego na pl. Krasińskich. Upadek miasta w czasie rozbiorów, wyludnienie miasta i spalenie Pragi w czasie powstania kościuszkowskiego. Ponowny rozkwit w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. W 1816 założenie Uniwersytetu Warsz. Po powstaniu listopadowym 1830-31 dekretem cara Uniwersytet został zamknięty, natomiast wzniesiona Cytadela. W 1833 otwarcie Teatru Wielkiego.

W 1862 założono Muzeum Sztuk Pięknych przemianowane w 1916 na Muzeum Narodowe; zob. niżej. W 1863 powstanie styczniowe z długim okresem ucisku politycznego. Przejęcie samorządu miasta przez administrację ros. W 1864 stracenie Romualda Traugutta z towarzyszami na stokach Cytadeli.

W tym samym roku otwarcie mostu Kierbedzia. W 1898 założenie Politechniki; odsłonięcie pomnika Mickiewicza. Otwarcie Filharmonii w 1901, pierwszej elektrycznej linii tramwajowej w 1908, mostu im. J. Poniatowskiego w 1912, Teatru Polskiego "w 1913. W 1918 Warszawa staje się na nowo stolicą. W okresie międzywojennym rozwój budownictwa, nowe dzielnice (Saska Kępa, Żoliborz), wzrost ludności.

W okresie nm. okupacji 1939-1945 straty ludności miasta, wraz z ludnością napływową, szacuje się na 600-800 tys., resztę ludności lewobrzeżnej Warszawy wysiedlono po powstaniu 1944; zniszczono 87% budynków, w tym 782 zabytkowe. Dnia 1 II 1945 rząd postanawia, że Warszawa, mimo zniszczeń, pozostaje stolicą Polski.

Po odzyskaniu niepodległości następuje przebudowa i rozbudowa miasta, które na nowo staje się ośrodkiem kulturalnym, naukowym i politycznym kraju. Zob. też: „Ateneum";

Barbakan (warszawski); Belweder (w Warszawie); Biblioteka (Ordynacji Krasińskich; Zamoyskich; Publiczna; Załuskich); Bielany; Bieliński Fr. (Ulica Marszałkowska); Collegium (nobilium); Cytadela (warszawska); Foksal; Frascati; Grochów; Jan Nepomucen; Kolumna (Zygmunta); Krakowski(e Przedmieście); Królik(arnia); Łazienki; Marymont; Marywil; Mokotów; Nalewki; Nowy (Świat);

Pod Blachą; Powązki; Powstanie (warszawskie; w getcie warszawskim); Praga (2); Puszcza (Kampinoska); „Rozmaitości"; Saski (Ogród; Oś saska; Pałac; Plac; Saska Kępa); Teatr (im. W. Bogusławskiego; Narodowy; Wielki); Towarzystwo (Przyjaciół Nauk; Zachęty Sztuk Pięknych); Wilanów; Wola (J. U. Niemcewicz; A. Oppman); Żoliborz. Ach, cóż za piękne kobiety są w Warszawie! zob. Napoleon I.

Aleja Szucha nazwana na cześć zasłużonego urbanisty warszawskiego Jana Chrystiana Schucha, 1752-1813, ur. w Dreźnie, twórcy Łazienek i planu kompozycji przestrzennej Osi Stanisławowskiej, przemianowana na Al. I Armii Wojska Polskiego. Pod nr 25, w gmachu Ministerstwa Oświaty (zbud. 1927), w okresie okupacji nm. znajdowała się komenda gestapo, gdzie więźniów torturowano i zabijano w czasie przesłuchań; dziś Mauzoleum Walki i Męczeństwa.

Dziekanka na Krakowskim Przedmieściu, dawny dwór dziekana kapituły warszawskiej, przebud. ok. 1830 na zajazd. Odbud. po zniszczeniu w 2. wojnie świat.; budynek klasycystyczny o 4 kondygnacjach, z wnęką przechodzącą przez 3 kondygnacje. Dziś Dom Akademicki. Grób Nieznanego Żołnierza zob. Saski (Pałac). Gruba Kaśka zob. Gruby.

Herb Warszawy zob. Syreny. Katedra św. Jana jeden z najstarszych kościołów Warszawy, farny do 1406, następnie kolegiata, katedra od 1797, bazylika od 1960. Pierw, drewniany z pocź. XIV w., kościół murowany na pocz. XV, wieża w końcu XV w., pożar w 1598, zawalony w 1602 po katastrofie wieży. W 1762-67 przebudowany przez Jakuba Fontanę, w 1836-40 przez Adama Idźkowskiego w formach gotyku ang.; spalony i wysadzony w powietrze przez Niemców w 1944, odbudowany w 1956 przez Jana Zachwatowicza i Stanisława Hempla.

Trójnawowy, halowy z prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Nagrobek St. Małachowskiego, marszałka sejmu 4-letniego, projektu Thorvaldsena, zrekonstruowany w 1966. Kościół ewangelicko-augsburski zob. Okrągły (Okrąglak).

Kościół karmelitów pierwotny drewniany, spalony w 1656, obecny budowany 1661-82; fasada z 1782, jest najwcześniejszym przykładem archit. klasyęystycznej w Polsce; wczesnobarokowy, restaurowany w 1851. Kościół Matki Boskiej Loretańskiej zob; Domek (loretański).

Kościół św. Anny, do 1863 bernardynów, od 1929 kościół akademicki, zbud. po 1454, rozbud. 1518-33, spalony w 1655 przez Szwedów, odbud. w 1660-67 w stylu barokowym, w 1788 otrzymał klasycy styczną fasadę wg projektu Stanisława Kostki Potockiego i Ch. P. Aignera. Częściowo spalony w czasie okupacji nm. 1939-45, po wojnie odrestaurowany. Jednonawowy z prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Pozostałości późnogotyckie. Dzwonnica z 1578 przebud. przez Ch. P. Aignera w 1821, neorenesansowa.

Kościół św. Krzyża, właśc. Znalezienia św. Krzyża, pomisjonarski, pierwotny murowany sprzed 1626 zniszczony po 30 latach, obecny wg planów J. Sz. Bellottiego z 1679-96, fasada J. Fontany z 1737-60, schody i balustrada z 1818, rzeźba Chrystusa dźwigającego krzyż Piusa Welońskiego z 1898. Zniszczony w 1939 i 1944 przez nm. okupantów, odbud. w 1945-53. Barokowy, na planie krzyża łac., z rzędami kaplic bocznych.

Kościół wizytek (Opieki św. Józefa) sprowadzonych w 1654 z Francji przez królową Marię Ludwikę Gonzagę. Pierwotny drewniany, obecny murowany wg projektu Karola Baya rozpocz. 1728-33, zakończony pod kierunkiem Efraima Szregera w 1754-63, restaurowany w 1848 (H. Marconi), 1955 i 1968. Jednonawowy z 2 rzędami kaplic bocznych, późnobarokowy. Fasada kolumnowa. Muzeum Narodowe i Muzeum Wojska Polskiego gmach zbud. w 1926-38 wg planów Tad. Tołwińskiego, rozbud. w 1965-72.

Olszynka Grochowska zob. Grochów. Oś Saska zob. Saski. Oś Stanisławowska zob. Stanisław. Pałac Błękitny zob. Błękitny. Pałac Kazimierzowski zob. Kazimierzowski. Plac Broni zob. Pole (Marsowe w Warszawie). Pomnik Bohaterów Getta projektu N. Suzina, z rzeźbami dłuta N. Rapaporta, wzniesiony w 1948 w pobliżu miejsca pierwszego starcia żyd. bojowników z hitlerowcami podczas powstania (zob.) w getcie warszawskim. Pomnik Bohaterów Warszawy zob. Nike (Warszawska).

Pomnik Chopina dłuta Wacława Szymanowskiego z ok. 1904, ustawiony w 1926 w Łazienkach, zniszczony przez Niemców w 1940, zrekonstruowany w 1958. Secesyjny (kompozytor siedzący pod wierzbą, zasłuchany w szum jej liści). Pomnik Jana III zob. Jan (III Sobieski, Pomnik na Agrykoli).

Pomnik księcia Józefa zob. Poniatowski Józef. Pomnik Kilińskiego zob. Kiliński Jan. Pomnik Kopernika zob. Kopernik Mikołaj. Pomnik Mickiewicza wzniesiony wg projektu Cypriana Godebskiego ze składek publicznych, odsłonięty w stulecie urodzin poety 24 XII 1898 w milczeniu (z nakazu zaborcy). Zdjęty i wywieziony przez okupanta nm. w 1942. Odbudowany w 1948. Cokół wg projektu J. P. Dziekońskiego i Wł. Marconiego.

Popiersie Francesca Nullo zob. Nullo. Posąg Colleoniego zob. Colleoni. Reduta Ordona zob. Ordon. Rynek Nowego Miasta plac między Kościelną a Freta, wytyczony przed 1408 dla miasta Nowej Warszawy. Zabud. w poł. XVIII w., przebud. w XIX-XX w. Po zniszczeniu przez Niemców w 1944, odbudowany po wojnie w stylu nawiązującym do archit. XVIII w., z nową polichromią. Zespół klasztorny Sakramentek z kościołem św. Kazimierza.

Rynek Starego Miasta położony wzdłuż traktu Świętojańska-Nowomiejska; zabudowa murowana w XIV, XV i XVI w. Ratusz z pocz. XV w., wielokrotnie przebud., rozebrany w 1817. Pożary kamienic Rynku w 1431, 1478, 1544, 1607, 1749. Liczne przebudowy, restauracja z pocz. XX w., polichromia w 1929.

Po zniszczeniu przez Niemców w 1944 odbudowę ukończono, z nową polichromią, w 1953. Strona Zakrzewskiego (zamkowa, płd.), Strona Kołłątaja (zach.) z kamienicą Fukiera, Strona Dekerta (miejska, płn.) zajęta przez Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Strona Barssa (wsch.).

Teatr Polski zbud. w 1912 wg projektu Czesława Przybylskiego, wczesnomodernistyczny, z najnowocześniejszymi podówczas urządzeniami techniki teatr, (scena obrotowa itd.). Otwarcie 29 I 1913 (Irydion).

Uniwersytet Warszawski zespół gmachów przy Krakowskim Przedmieściu, złożony m.in. z Pałacu Kazimierzowskiego, Biblioteki Uniwersyteckiej (neorenesansowy, St. Szyllera i A. Jabłońskiego-Jasieńczyka, z 1894), Audytorium Maximum z ok. 1930; spalony w 1944, odbud. 1952; zob. też Szkoła (Główna Warszawska); Uniwersytet (Warszawski).

Warszawa I (1861, Warszawa, Muz. Nar.) i Warszawa II (1862, Londyn, Victoria and Albert Mus.) cykle rysunków Artura Grottgera wykonane białą i czarną kredką na kartonach, na temat krwawych wydarzeń roku 1861 w Warszawie w okresie tłumienia manifestacji patriotycznych.

W Warszawie panuje porządek, fr.L 'ordre regne a Varsovie, wypowiedź ministra Sebastianiego w parlamencie fr. 161X1831 po zdobyciu Warszawy przez Paskiewicza, mająca uspokoić fr. opinię publiczną. Zachęta zob. Towarzystwo (Zachęty Sztuk Pięknych).

Zamek królewski pierw, drewniany gródek obronny zał. pod koniec XIII w.; rozbudowa etapami: przed 1339 Wieża Wielka (późniejsza Grodzka), 1400-10 Dwór Wielki, 1569-72 dla Zygmunta Augusta - Dom Królewski (J. Pahr i J. B. Quadro), 1598-1619 dla Zygmunta III-zamek o trzech kondygnacjach i pięciu skrzydłach z bramami Senatorską i Grodzką, z wieżą Zegarową (Zygmuntowską) (J. Rodondo), przed 1637 teatr dworski w nadbudowanym skrzydle płn., 1637-43 dla Władysława IV - wieża Władysławowska (C. Tencalla), 1741—47. dla Augusta III - przedłużenie skrzydła płn.-wsch. (G. Chiaveri i A. Solari), 1764-95 dla Stanisława Augusta - kontynuacja przebudowy;

kolejno: J. Fontana, D. Merlini, J. Ch. Kamsetzer. Z tego okresu pochodziły najpiękniejsze w Polsce wnętrza, jak Sala Tronowa, Ansamblowa (Balowa), Rycerska, Audiencyjna, Canaletta, Gabinet Marmurowy, Konferencyjny, sypialnia król. (plafony, supraporty, obrazy: M. Bacciarelli, widoki Warszawy - Canaletto, malowidła ścienne-J. Pillement, J. B. Plersch, rzeźby - A. Le Brun, J. Monaldi).

W Sali Sejmowej uchwalono w 1791 Konstytucję 3 maja. Po rozbiorach kraju zbiory wywieziono. W poł. XIX w. zamek zeszpecony niefortunną przebudową Ludwika Corrio. Od 1922 siedziba prezydenta Rzplitej. W latach 1915-28 przywrócenie dawnego wyglądu elewacjom (K. Skórewicz), w 1928-39 prace konserwatorskie (A. Szyszko-Bohusz). Zamek spalony (1939) i zburzony (1944) przez Niemców. Odbudowa od 1971.

Zamek Ujazdowski zbud. 1620 na polecenie Zygmunta III, odnowiony dla Władysława IV (A. Jarzębski); przebud., po. zniszczeniach w czasie wojen szwedzkich, przez Tylmana z Gameren dla St. H. Lubomirskiego; przebud. dla Stanisława Augusta w 1766-71; na koszary (z dodaniem 2 skrzydeł) w 1784; od 1809 szpital wojskowy; przebud. w 1852; spalony przez Niemców w 1939, rozebrany w 1954, odbudowa od 1973. Na planie kwadratu z czterema narożnymi wieżami, dwiema kondygnacjami, dziedzińcem wewn.

Niedowiarki, czcze umysły,

Plotą nam rozprawy,

Że na tamtym brzegu Wisły

Nie ma już Warszawy [...]

Ale byłem sam, widziałem,

Choć tęskniejsza, łzawa,

Choć nie taka, jaką znałem,

Ale jest Warszawa!

A. Bartels, Warszawa, 1-4, 13-16.

Podobne prace

Do góry