Ocena brak

Walory językowe "Bogurodzicy" najstarszego, polskiego zabytku językowego

Autor /dezerter Dodano /15.04.2011

Bogu rodzica, Dziewica, Bogiem sławiena Maryja, Twego syna, gospodzina, Matko zwolena Maryja, Zyszczy nam, spuści nam, Kyrie eleisone Boga-rodzico, dziewico, błogosławiona Mario! Twego syna - pana matko wybrana, Mario,  pozyskaj nam, spuść nam, kyrie eleison    Twego dziela krzciciela, Bożycze, Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze! Usłysz modlitwę, jąż nosimy, A dać raczy, jegoż prosimy, A na świecie zbożny pobyt,

Po żywocie rajski przebyt! Kyrie eleison  Dla twego chrzciciela, Synu boży, usłysz głosy, spełnij myśli ludzkie:  usłysz modlitwę, którą zanosimy, a dać racz, o co prosimy: A na świecie dobrobyt, po żywocie - rajski przybytek. Kyrie eleison. 

- Treść pieśni to modlitewne prośby:

• w strofie pierwszej:  do Matki Boskiej, aby, jako wybrana z wielu przez Boga i zjednoczona z nim w pełnieniu jego woli, pozyskała i skłoniła ku ludziom przychylność swego Syna.

 • w strofie drugiej: do Bożyca (Syna Bożego, Chrystusa), aby za przyczyną Jana Chrzciciela wysłuchał błagań o dar bogobojnego życia i zbawienia po śmierci. - Utwór cechuje staranny paralelizm.  

W obydwu strofach widać układ dwuczłonowy: każda składa się z apostrofy i zdania apelatywnego oraz kończy refrenem, podobnie jest z konstrukcją członów poszczególnych wersów, gdzie wezwania i prośby modlitewne zajmują tożsame pozycje w jednym wersie: Zyszczy ... spuści ...  - Intelektualny charakter  wywodu przypomina porządek scholastycznego traktatu naukowego łączącego prawa wiary i rozumu. Matka Boska ukazana jest tu jako adresatka modłów, pośredniczka pomiędzy człowiekiem  a Bogiem, zdolna do odegrania tej funkcji z racji godności przypisanych jej dogmatycznie. Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel współtworzą z nią krąg postaci, ku którym z kornym błaganiem zwraca się zbiorowy podmiot.

- Taka kompozycja utworu ma swoje odzwierciedlenie w sztuce romańskiej, wzorcu ikonograficznym zwanym „deesis", charakterystycznym dla Kościoła greckiego (bizantyjskiego).  Według niego majestatycznie wyobrażony Chrystus- Władca (Gospodzin) występuje w asyście Matki Boskiej (Bogurodzicy) i Jana Chrzciciela (krzciciela), którzy pełnią funkcję pośredników między Bóstwem a człowiekiem.

- Dwie pierwsze zwrotki są tropami do litanijnego Kyrie eleison, które wśród eksklamacji (z łac. „okrzyk", „wykrzyknik") liturgicznych średniowiecza, obok hebrajskiego Alleluja, było jednym z najpopularniejszych zawołań - wykonywał je lud podczas wszystkich obrzędów, Tropem w gregoriańskiej liturgii kościelnej, szczególnie w wiekach X i XI, określa się retoryczne uzupełnienie składające się z krótkich zwrotów, poprzedzające łaciński tekst kanoniczny.

Z czasem owe ozdobniki rozwinęły się w pełne, spojone rymami zdania o wyrównanej rytmice, a funkcjonując w kulturze religijnej narodu - usamodzielniały się jako pieśni wykonywane  w językach narodowych. Kształt wersyfikacyjny: - W wierszu zwraca uwagę precyzyjne rozłożenie tekstu w wersach na równoległe odcinki o jednakowej liczbie sylab: 

Bo- gu- ro- dz-i ca dzie- wi- ca, Bo- giem sła- wie- na Ma- ry- ja  - - - - - - - - - - - - - - - -  5 3 5 3   Zy- szczy nam spu-  ści nam  - - - - - -  3 3  

Słysz mo- dli- twę jąż no- si- my  - - - - - - - -  4 4   - Konstrukcji tej towarzyszą rymy wewnętrzne: świecie - żywocie i końcowe: Bożycze - człowiecze, nosimy - prosimy, pobyt - przebyt . - Wiersz średniowieczny, tzw. zdaniowo-rymowy (składniowo-intonacyjny), jakim zapisano utwór, nie przestrzegał jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie. Rymy - współbrzmienia, bardzo często uzyskane poprzez powtarzanie formy gramatycznej (rym gramatyczny): prosimy - nosimy służyły uwydatnianiu zakończenia końcowych odcinków wersowych - klauzul

Język: Do niepowtarzalnych archaizmów należą: 

•  Bogurodzica -  z pierwszym członem o postaci celownika, już w drugim przekazie zmienionej na: Bogarodzica

unikat przyimka dziela (dla), obcego już nawet w Kazaniach świętokrzyskich

•  bożyce, co jest wołaczem od bożyc (syn Boga)

stary rozkaźnik 2 os. l. poj.: zyszczy, spuści, raczy  

zwyczaj używania mianownika w funkcji wołacza: rodzica, dziewica, Maryja.

- Już kopiści piętnastowieczni, nie pojmując zamierzchłej poprawności i sensu takich wyrazów, rozmaicie je przekształcali. Wszystko to świadczy, że twórca pieśni ułożyć ją musiał znacznie wcześniej, niż powstał jakikolwiek z ocalałych zabytków polszczyzny średniowiecznej.

- Z językiem pieśni doskonale współbrzmi jej melodia, nie wykluczone, że skomponowana przez tego samego człowieka. 

-Melodia słowa Bogurodzica jest tożsama z melodią wołania Kyrie eleison przy litanii pochodzenia niemieckiego. Inne frazy melodii również mają odpowiedniki w kompozycjach żywotnych od IX do XVI w. tak w melodii kościelnej, jak i świeckiej. Pierwowzoru całości melodii pieśni nie odnaleziono - jest ona zatem tworem oryginalnym.

- Pieśń śpiewana była chóralnie jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego. Owa monodia (śpiew jednogłosowy) charakterystyczna była dla średniowiecznych chorałów gregoriańskich - łacińskich śpiewów liturgicznych.

Dwóm najstarszym strofom Bogurodzicy towarzyszy zarazem najstarsza melodia pieśni śpiewana chóralnie, jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego.

 • rymy parzyste • precyzja kompozycji (regularność)

• parabolizm składniowy (podobieństwo składniowe, występują regularnie te same elementy)

wiersz zdaniowy (koniec wers, koniec zdania)

• rozkaźniki

• apostrofy

 Archaizmy:

• leksykalne (wyrazy dziś nie używane)

• fonetyczne (wyrazy o zmienionym brzmieniu)

• składniowe (dawne zasady budowy zdania, które dzisiaj już nie funkcjonują)

• fleksyjne (wyrazy używane ale w zmienionej formie gramatycznej)

• semantyczne (znaczenie wyrazu zostało zmienione)

Podobne prace

Do góry