Ocena brak

Wacław Potocki i arianie

Autor /dezerter Dodano /15.04.2011

Bracia polscy (arianie, antytrynitarze). Najbardziej  radykalne i postępowe polskie skrzydło reformacji, zapisali w dziejach naszego kraju chlubną kartę. Ojczyzna  odpłaciła  im  czarną  niewdzięcznością i krzywdą wygnania (na mocy uchwały sejmowej  z 1658 r. nakazującej zmianę wyznania bądź uchodźstwo z kraju). Bracia Polscy ukonstytuowali się w latach 1562-1565  jako  tzw.  Zbór Mniejszy, wyłoniony rozłamem z kościoła kalwińskiego. Nazwę  arian nadali im ich przeciwnicy, którzy braciom polskim zarzucali kontynuację dawnej herezji Ariusza (III/IV w.), a więc bluźniercze  naruszenie dogmatu Trójcy św. przez traktowanie Jezusa jako człowieka  podniesionego   do   boskości   dopiero   po   zmartwychwstaniu (chrystianie, antytrynitarze).

Owo pierwotne człowieczeństwo Chrystusa obowiązywało (wg. arian) do szczególnego przestrzegania etyki międzyludzkiej, ewangelicznej cnoty ubóstwa, braterstwa, wyrzeczenia się dóbr na rzecz biednych,  do  sprawiedliwości  i  pokoju.  Ostrą nienawiść do braci polskich pogłębiała  podjęta  przez  nich krytyka dawnej tradycji kościelnej, zarzuconej na rzecz nawrotu do Biblii - ‘szczyrego słowa bożego’, źródła nieskażonej nauki i wiary, z którego  dosłownie  wyprowadzono  pewne  praktyki  religijne (chrzest - dorośli ludzie zanurzani w wodzie).  Hasła społeczne braci polskich (Marcina  Czechowicza,  Jana Niemojewskiego, Piotra z Goniądza, Jana Pawła z Brzezin) ostatecznie rozjątrzyły powszechnością szlachecką, która nie mogła się pogodzić z potępieniem poddaństwa, z postulatem wyrzeczeń majątkowych, zakazem obejmowania urzędów, ze sprzeciwem wobec kary  śmierci,  z odmową służby wojskowej  i  ideą  pełnej  tolerancji  wyznaniowej. 

Osiągnięcia arian: rozwój szkolnictwa (Pińczów, Lubartów,  Lublin, Raków), twórczość literacka i piśmiennicza (przekłady Biblii,  ka-techizmy, nabożne wiersze i pieśni, dzieła teologiczno-polemiczne) oraz naukowa (arianin Piotr Statorius-Stojeński stworzył pierwszą gramatykę polską; Jan Mączyński -  znakomity  słownik  łacińsko  - polski).  Wacław Potocki (1621-1696) pochodził ze średniozamożnej szlachty, wykształcenie zdobył przy zborze ariańskim w Raciborzu. Pod groźbą edyktu z 1658 r., skazującego arian  na  wygnanie, przeszedł na katolicyzm, lecz mimo to pozostał wierny swej ideologii i skutecznie pomagał swoim współwyznawcom, za co cierpiał (sądy i środowisko szlacheckie). O  prześladowaniu  arian  mówi  jego wiersz  „Kto mocniejszy, ten lepszy”:                      

„Temu nieborakowi wsi wzięły kaduki Czemuż to? - Bo źle wierzył”. Potocki piętnuje w swojej twórczości wady narodowe. Elementy takie można znaleźć w następujących utworach:             

„Ogród fraszek” (1800 utworów różnej wielkości i  różnorodnej treści). W zebranych tu fraszkach autor porusza tematy polityczne, społeczne, obyczajowe, moralne. Piętnuje wady ustroju  politycznego Polski, a więc anarchię, bezprawie, złotą wolność, prywatę, brak ochrony granic, słabość pospolitego ruszenia, zanik ducha rycerskiego. Te ostatnie wady spotkały się z ostrą krytyką poety w wierszu „Pospolite ruszenie”, w którym nieszczęsny dobosz  usiłuje bez skutku obudzić smacznie śpiącą szlachtę i zmusić ją do  podjęcia walki. Nasłuchawszy się wrzasków i obelg mocno  niezadowolonej braci „rycerskiej” - „widząc, że go zgoła nikt nie słucha, poszedł i sam spać”.             

W „Zbytkach polskich” z gorzką  ironią  mówi  o  przepychu,    w jakim żyje szlachta polska, gdy  tymczasem  ojczyzna  potrzebuje materialnej pomocy - „O tym szlachta, panowie, o tym myślą księża, choć się co rok w granicach swych ojczyzna zwęża”.  Tytuł kolejnego utworu - „Polska nierządem stoi” jest  sam  w  sobie  oskarżeniem.  Nikt nie przestrzega praw, nie szanuje konstytucji, występki  możnych uchodzą płazem, człowiek prosty i biedny „z  serdecznym  dziś płaczem z dziatkami cudze kąty pociera tułaczem”.             

Inne wielkie utwory to: „Wojna chocimska”, „Moralia”.

Podobne prace

Do góry