Ocena brak

W jaki sposób patrioci walczyli o poprawę Rzeczypospolitej?

Autor /emilcia Dodano /07.03.2011

W drugiej połowie XVIII w. trudna sytuacja Polski, zagrożonej w swym bycie narodowym przez zaborczych sąsiadów, oraz prądy oświeceniowe płynące z Francji spowodowały ruch umysłowy o szerokim zasięgu, którego celem było ratowanie ojczyzny. Taki cel postawili sobie oświeceni patrioci z królem na czele i w myśl hasła sformułowanego przez Immanuela Kanta: Sapere aude!” chcieli posługiwać się rozumem, by oświecać innych i naprawiać świat.

Pierwsze działania mądrych i odważnych obserwujemy około 1740 r., gdy Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium dla młodzieży szlacheckiej. Rozpoczęła się w ten sposób reforma szkolnictwa w zakonie pijarów, a potem jezuitów. Ludzie oświeceni wierzyli, iż wszelkie zmiany należy rozpoczynać od zmiany w świadomości ludzkiej, a tę najłatwiej kształtować u ludzi młodych. W 1747 r. bracia Załuscy założyli pierwszą w Europie bibliotekę publiczną, gromadząc w niej dzieła autorów polskich i obcych, skupowane w całej Europie. Naprawa świata obejmowała również język, „zepsuty” w czasach saskich – podjął ją Stanisław Konarski w dziele O poprawie wad wymowy. Dzieła Stanisława Leszczyńskiego Głos wolny wolność ubezpieczający i Stanisława Konarskiego O skutecznym rad sposobie rozpoczynają rozwój publicystyki oświeceniowej, radzącej jak zmienić ustrój szlacheckiej Rzeczypospolitej. W ten sposób zarysowały się ogólne kierunki ataku oświeconych na pozycje konserwatywnych Sarmatów, by zmienić ich zapatrywania i przygotować grunt pod reformy.

Po elekcji Stanisława Augusta obóz reformatorski skupił się wokół króla i batalia przybrała na sile. W 1765 r. zaczął wychodzić „Monitor”, pierwsze w Polsce czasopismo, będące trybuną przygotowanych reform. Ostoją mądrych patriotów stał się też teatr, założony również z inicjatywy króla w 1765 r.

W komediach Franciszka Bohomolca, Franciszka Zabłockiego, potem Juliana Ursyna Niemcewicza występują również postacie ośmieszanych Sarmatów, fircyków i modnych dam, przeciwstawione światłym, mądrym zwolennikom reform.

Kolejną inicjatywą króla było założenie Szkoły Rycerskiej, kształcącej oficerów dla przyszłej nowoczesnej armii polskiej. Jak widzimy, działalność oświeconych jest przemyślna, jest ofensywą rozumu, atakiem na świadomość ludzką w celu zmiany przekonań.

Działania te zostały zahamowane przez wydarzenia związane z konfederacją barską i pierwszy rozbiór Polski w 1772 r., ale nie przerwało to usiłowań tych, którzy „odważyli się być mądrymi”.

Dużą rolę odgrywa w tym czasie mecenat królewski. Podczas słynnych obiadów czwartkowych król gromadzi artystów i uczonych, pomaga im finansowo, inspiruje działalność naukową (historia Polski pisana przez A. Naruszewicza), literacką (I. Krasicki, S. Trembecki) i artystyczną (Merlini, Canaletto, Bacciarelli). W kręgu obiadów czwartkowych powstał pomysł założenia Komisji Edukacji Narodowej (1773 r.). Było to przedsięwzięcie pionierskie. Objęło reformą uniwersytety i wszystkie szkoły średnie, czyniąc z nich nowoczesne placówki. Rozpoczęto też zakładanie szkół elementarnych, zreformowano programy nauczania, opracowano podręczniki szkolne.

Ta wielka inicjatywa zaowocowała po prawie 20 latach, w czasach Sejmu Czteroletniego. Zwieńczeniem wszystkich wysiłków oświeconych była Konstytucja 3 maja, która stanowiła podstawę pod stworzenie z Polski nowoczesnego państwa.

Powtarzam jeszcze raz – działalność ta była przemyślana, planowa: zmierzała poprzez podniesienie poziomu oświaty i kultury do zmiany świadomości i przekonań, a w końcu do reform. Mądra działalność, niestety, w sferze politycznej zakończyła się niepowodzeniem. Konfederacja targowicka była dowodem, że n ie wszystkich udało się przekonać, gdyż Sejm Czteroletni, Konstytucja 3 maja, powstanie kościuszkowskie i wreszcie lata niewoli, w których przetrwała świadomość narodowa, a polska kultura, zwłaszcza literatura, osiągnęła szczyty rozwoju, świadczą, że wysiłki patriotów polskich nie poszły na marne.

„Niech każdy ma szczęśliwość powszechną w pamięci

I miłość własną – kraju miłości poświęci.”

- pisał J. U. Niemcewicz w Powrocie posła. Zdanie to stało się drugim hasłem oświecenia polskiego. Tak postępowali i do tego wzywali Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj, wielcy publicyści z czasów Sejmu Czteroletniego, nawołujący do reformy państwa (StaszicUwagi nad życiem Jana Zamoyskiego i Przestrogi dla Polski, KołłątajDo Stanisława Małachowskiego... Anonima listów kilka).

Do tego nawoływał w swych bajkach i satyrach I. Krasicki, a J. U. Niemcewicz w Powrocie posła. Po to stworzyli szereg postaci pozytywnych, które miały być wzorami do naśladowania – takich jak Podkomorzy i Walery z Powrotu posła, Mikołaj Doświadczyński i Pan Podstoli z powieści Krasickiego. Tacy wreszcie byli żołnierze powstania kościuszkowskiego i Legionów Dąbrowskiego, którzy już w inny sposób służyli ojczyźnie i przenieśli ideę poświęcenia dla kraju, traktowaną jako najświętszy obowiązek, do następnej epoki – do romantyzmu.

 

Podobne prace

Do góry