Ocena brak

„W imię sumienia – przeciw sumieniu” – tragizm bohatera romantycznego. Omów zagadnienia na wybranych przykładach

Autor /Zenon Dodano /18.04.2011

Romantyczna jednostka literacka skupia w sobie wszelkie cechy indywidualizmu, niepokój ducha i sumienia, rozterki natury moralnej i etycznej. Bohater często zostaje postawiony w trudnej sytuacji wyboru, kiedy musi zdecydować, czy wyższy cel, do którego dąży, jest wart zrezygnowania z własnych przekonań i ogólnie panujących zasad, czy osiągnięcie tego celu usprawiedliwi moralnie negatywne, choć z pewnością słuszne i konieczne postępowanie. Romantyczna postać z reguły zostaje zmuszona przez określone okoliczności do działania wbrew swojemu sumieniu, choć w imię szlachetnych wartości i to stanowi główne źródło jej tragizmu.

Najbardziej trafnym przykładem jest postać Konrada Wallenroda, który, aby uwolnić ojczyznę, musi wyrzec się swojej osobowości, poświęcić miłość i szczęście, który okłamując Krzyżaków, przez wiele lat posługując się haniebną metodą podstępu i zdrady, zaczyna tracić poczucie człowieczeństwa. Jego tragedia polega na świadomości istnienia tylko jednej możliwości zwycięstwa nad Krzyżakami, możliwości, która budzi w sumieniu średniowiecznego rycerza, jakim jest Wallenrod, moralny sprzeciw i odrazę. Konrad zdaje sobie sprawę, iż jest w swoim narodzie wybitną jednostką i dlatego tylko on może sprostać trudnemu zadaniu.

To właśnie z poczucia typowo romantycznego indywidualizmu wypływa potrzeba podjęcia walki, ponoszenia odpowiedzialności za historię Litwy. Jego tragiczny wybór wiąże się z głębokim konfliktem sumienia, skazuje Konrada – rycerza na poniżenie we własnych oczach, podeptanie swojej dumy i honoru. Wallenrod musi skrzętnie ukryć swą tożsamość, myśli i uczucia, musi włożyć maskę, która pozwoli mu pokonać Niemców. Jakże podle musi czuć się Konrad żyjąc wśród ludzi, dla których gotuje śmierć, a którzy darzą go pełnym zaufaniem i sympatią. Jaką odrazą napawa go własne, niegodne i zdradzieckie postępowanie. Wallenrod rozumiał konieczność spełnienia wobec ojczyzny obowiązku, jednak jego sumienie nie godziło się na metodę walki, jaką podsunęło mu życie.

Konieczność zgotowania spisku, działania z ukrycia, fałsz, zdrada i podstęp były moralnym ciosem w rycerski honor Konrada. Jego walka o wolność ojczyzny okupienia jest walką z własnym „ja”, zaprzecza prawdziwemu obliczu bohatera, zmusza do wypaczenia osobowości. Wallenrod pokonał wroga, ale pokonał też samego siebie, gdyż uzmysłowił sobie, że wszystkie lata zdrady i upodlenia zabiły w nim rycerza, moralnie spustoszyły jego sumienie, popchnęły go do upadku i duchowej nędzy. Tragizm Konrada polegał na świadomości ciężącego na nim obowiązku walki „w imię sumienia” – w imię miłości do ojczyzny, przy równoczesnej konieczności wybrania takich narzędzi walki, które godziły w rycerski charakter bohatera, i których wykorzystanie łączyło się właśnie z konfliktem sumienia.

Sprzeczność między ideą walki a osobistymi przekonaniami widoczna jest także w kreacji Grażyny. Piękna księżna, aby ratować kraj i honor swego męża (który zamierza paktować z wrogiem), musi sprzeciwiać się woli Litawora. Należy zaznaczyć, iż akcja powieści poetyckiej rozgrywa się w czasach, kiedy małżeńskie posłuszeństwo było obowiązkiem i jedną z najwyższych wartości etycznych. Kierowana patriotycznym uczuciem Grażyna, podobnie jak Wallenrod, jest zmuszona przybrać pewną postawę, założyć maskę i działać w przebraniu. Przeżywa głębokie rozterki moralne, gdyż wie, że powinna być wobec męża posłuszna. Dlatego ginie z poczuciem winy, z wyrzutami sumienia, iż zdradziła Litawora.

Niemożność jawnej walki i konieczność złamania małżeńskich ślubów godziły w moralność i sumienie kobiety, która kierowała się w życiu uczciwością, godnością i etyką. Złamanie woli męża, choć powodowane szlachetną miłością do ojczyzny i dbałością o dobre imię Litawora, pociągnęło za sobą konflikt moralny, skazało bohaterkę na poczucie osobistej klęski. Konrad Wallenrod i Grażyna to postacie emanujące heroizmem i tragizmem. Ich poświęcenie jest absolutne, całkowite i bezwzględne. Mimo iż zdają sobie sprawę, że decyzja walki będzie uderzała w ich sumienie, podejmują ją, gdyż uważają obronę kraju za najświętszy obywatelski obowiązek.

Nieco inny aspekt „sumienia” prezentuje Giaur, dla którego najwyższą ziemską wartością jest miłość do Leili, branki baszy Hasssana. Tragedia bohatera polega na tym, iż aby zdobyć ukochaną kobietę musi złamać obowiązujące w muzułmańskim państwie prawo i porwać Leilę, jednocześnie narażając ją na śmierć (zwyczaj topienia kobiet z haremu winnych zdrady swego pana). Droga, na którą wstąpił Giaur, prowadzi do tragicznego finału – śmierci Leili, morderstwa Hassana. W imię czego bohater poświęcił uczucia, sumienie i moralność? Tragizm Giaura wynika z jednej strony z określonej sytuacji, nie dającej mu prawa ani szansy na związek z Leilę, lecz z drugiej – z jego natury indywidualisty, buntownika, kierującego się uczuciem, a nie rozsądkiem. Bohater nie może znieść myśli, że los odebrał mu jedną radość życia, jaką jest miłość, buntuje się przeciw okrutnym prawom i dlatego występuje na jedyną możliwą drogę do zdobycia ukochanej.

Jest to droga łamania zakazu, ucieczki, morderstwa. Tragizm Giaura pogłębia się, gdy ginie Leila – bohater uświadamia sobie, że ciąży na nim odpowiedzialność za jej śmierć. Wszystko poświęcił miłości, która przywiodła go do niegodnego postępowania i zabójstwa. Toczył tragiczną walkę o prawo do uczucia, zmuszającą go do działania wbrew obowiązującym regułom, wbrew własnemu człowieczeństwu (które wyklucza morderstwo). Giaur walcząc o najwyższą w jego przekonaniu wartość wiedział, że jego postępowanie jest niemoralne i złe. Źródłem jego tragizmu jest fakt, że jego typowy romantyczny buntownik jest gotów występować przeciw wszystkiemu i wszystkim.

Bohater romantyczny musiał dokonać wyboru – w przypadku Wallenroda i Grażyny między miłością do ukochanej osoby, a powinnością wobec ojczyzny, która z kolei zmuszała do nieetycznego działania. Giaur natomiast musiał zdecydować, czy zrezygnuje z miłości, czy będzie próbował ją zdobyć nawet za cenę śmierci kochanki i złej sławy zbrodniarza. Tragizm bohaterów to przede wszystkim świadomość istnienia tylko jednej szansy osiągnięcia swego celu, szansy, która odbiera człowiekowi spokój i równowagę ducha. Tragizm bohaterów to świadomość, że aby działać „w imię sumienia” należy działać „przeciw sumieniu”.

Do góry