Ocena brak

USTAWA O ZAWODZIE PSYCHOLOGA A JAKOŚĆ I CELE KSZTAŁCENIA PSYCHOLOGÓW KLINICZNYCH - Założenia do profilu absolwenta psychologii ze wstępnym przygo­towaniem do roli psychologa klinicznego: Przygotowanie osobiste do zawodu

Autor /Gerard Dodano /13.09.2011

(l) Problemy etyki zawodowej. Podstawą wszelkiego powodzenia zawo­dowego i rozwoju zawodu psychologa, w szczególności psychologa klinicz­nego są zinternalizowane normy ogólne i normy etyki zawodowej psycho­loga. Problem funkcjonowania norm nie jest, jak wiemy, tylko problemem wiedzy i nawyków -jest to problem indywidualnej struktury Ja, standardów osobistych każdego adepta psychologii i psychologa profesjonalisty. Znako­micie napisała o tym Staniszewska w swoim obszernym studium o kodeksach etycznych w psychologii:

„(...) przestrzeganie zasad kodeksu etycznego powinno wypływać z wewnętrznego imperatywu posiadanego przez jednostkę. (...) Jed­nakże ów wewnętrzny imperatyw pojawia się w efekcie treningu wrażliwości etycznej".

Etykę można oczywiście wykładać, etyki można uczyć, ale najważniejsze jest, aby w toku studiów wszystkie zajęcia były w sposób spójny przesiąknięte aspektami etycznymi. Można przypuszczać, że tym samym da się studenta psychologii i wykładowców w procesie kształcenia interakcyjnego uwrażliwić na standardy etyczne zawodu, problemy związane z etyką i pokazać dylematy, które trzeba rozwiązywać.

W czasach, gdy społeczeństwa i kultury przeżywają kryzys wartości, standardy etyki, w tym także etyki zawodowej, są szczególnie ważne - stając się kategorią wystającą (salient). Tym też można tłumaczyć, że wraz z roz­wojem kampanii nastawionej na jakość kształcenia i w związku z pracami nad uchwaleniem ustawy zawodowej podjęto na nowo problemy etyki zawo­dowej psychologa i rozważa się możliwości przygotowania studentów w tym zakresie. W najnowszym, akademickim podręczniku psychologii pod redakcją Jana Strelaua nie tylko napisano dwa rozdziały na temat etyki w psychologii, ale zamieszczono też w charakterze odrębnego rozdziału tekst Kodeksu etycznego psychologa. Także dostępne podręczniki psychologii podejmują tę tematykę.

Z wiedzą o standardach etycznych można postępować dwojako. Sądzę, że w aktualnej sytuacji sankcji zawodowych każdy absolwent powinien oczywiś­cie przyswoić sobie kodeks etyczny, znać najważniejsze jego regulacje na pamięć i to w taki sposób, że obudzony w środku nocy odtworzy je. Taki typ śladów w pamięci trwałej zabezpiecza stałą gotowość tej wiedzy. Problem polega jednak na tym, że chodzi o pełne przyswojenie i dlatego trzeba te ślady pamięciowe często „poruszać", jednakże tak, aby nie wywołać przesy­cenia tematyką.

Taką rolę w dyskusji na studiach może pełnić, między innymi, tekst cytowanej już pracy, w którym rozważane są poglądy dotyczące kodeksów etycznych w powiązaniu z tematem etycznych kryzysów ponowoczesności. Sprawy te konkretyzuje Toeplitz, określając miejsce etyki w kształ­ceniu psychologów. Jej zdaniem w kształceniu podstawowym można i powinno się wyrabiać wrażliwość etyczną studentów. Zajęcia poświęcone tym zagadnie­niom mogą służyć nabyciu umiejętności: a) rozpoznawania etycznej strony problemu, którym się zajmujemy, b) formułowania alternatywnych rozwiązań danego problemu etycznego, c) antycypowania etycznych konsekwencji planowa­nych czynności. Zachowania związane z etyką zawodową można oczywiście także modelować w toku nauczania, zwracając np. uwagę na przestrzeganie tajemnicy danych osobistych klientów/pacjentów w prezentowa­nych przykładach, odpowiednio organizując grupy treningu interpersonalnego, zgodnie ze standardami etycznymi itp. Nie możemy w tym miejscu analizować dokładnie paragrafów kodeksu etycznego, chciałabym jednak zwrócić uwagę na te aspekty, które - jak sądzę - są często naruszane i trudne do spełnienia.

Do szczególnie ważnych należy problem tajemnicy zawodowej i tajemnicy intymnych treści. W ustawie mówi się na samym wstępie, że zawód psychologa jest zawodem zaufania społecznego, co oznacza nie tylko jego wagę, ale też to, że informacje dotyczące osób, którymi dysponuje psycholog, objęte są obowiązkiem tajemnicy zawodowej. Naruszenie tego standardu może być podstawą skargi poszkodowanego lub czynności dyscyplinarnych. Ta sprawa, choć bardzo bolesna, nie była przez klientów podejmowana, teraz jednak mogą oni dochodzić swoich praw. Nie jest to więc -jak się czasem psychologom wydaje - sprawa mniejszej wagi. Można zresztą przez naruszenie tej zasady stracić zaufanie pacjenta.

Inny problem jest związany z tym, iż profesjonalne czynności psychologa określa się jako zachowania prospołeczne, nastawione na dobro ludzi lub społeczności, czyli na dobra poza osobiste. Czy z tego wynika, że w moty­wacji zawodowej cele ekonomiczne (zarabiania na życie za pomocą prywatnej praktyki), indywidualne cele rozwoju zawodowego i własnej satysfakcji nie powinny występować? Otóż tak nie jest, gdyż właśnie z autotelicznej działal­ności pomocnej, która zachodzi wówczas, gdy działamy zgodnie z własnymi, odpowiednio uwewnętrznionymi normami etyki, możemy czerpać wiele osobistej satysfakcji. Dylematy powstają wtedy, gdy musimy rozważać w sytuacjach zagrożenia koszty, jakie poniesiemy z powodu działań zawo­dowych o charakterze zachowań altruistycznych.

Kodeks etyczny psychologa reguluje za pomocą zasad ogólnych:

• powinności wykonywania zawodu - bezwarunkowe nastawienie na udzie­lanie pomocy, powstrzymanie się od czynności zawodowych, gdy prze­kraczają one kompetencje i stan zdrowia psychologa;

• powinności względem zawodu, dbanie o jego prestiż, o własny rozwój zawodowy i właściwe relacje między psychologami, co obejmuje także wrażliwość na fakty naruszania zasad etyki.

Przygotowując się do zawodu psychologa, trzeba mieć świadomość, że psycholog - tak jak lekarz - bierze odpowiedzialność za konsekwencje swojej praktyki diagnostycznej i terapeutycznej w odniesieniu do drugiego człowie­ka. Dlatego przystępując do pracy uzgadnia cele i sposób postępowania z klientem, czyli ustala kontrakt. Psycholog powinien być szczególnie uwrażliwiony na prawa osoby małoletniej i działać zgodnie z jej dobrem, nigdy pod presją dorosłych. Obowiązany jest do udzielania informacji o metodach i uzyskanych wynikach, co omówiono szczegółowo przy prob­lemach diagnozy. Przestrzega tajemnicy zawodowej i dba o to, aby materiały z danymi klienta były właściwie zabezpieczone lub gdy trzeba niszczone, a asystentów i współpracowników zobowiązuje do przestrzegania tajemnicy tych danych. Zachowuje bezstronność w sytuacjach konfliktu. Jako terapeuta jest świadomy niebezpieczeństw wynikających z tej roli i dlatego obowiąz­kowo poddaje się konsultacji lub superwizji. Podejmuje zadania terapeutyczne lub stosuje specjalistyczne formy interwencji tylko wówczas, gdy posiada odpowiednie przygotowanie i kompetencje poświadczone w postaci licencji i certyfikatów.

(2) Problemy osobistego przygotowania do roli zawodowej. W zawodzie psychologa głównym narzędziem pracy jest własna osobowość, poziom przygotowania umysłu, ukształtowania wartości i norm (o czym pisałam), a także poziom rozwoju emocjonalnego, rozwoju samoświadomości i po­czucia tożsamości. Jest to niezwykle ważny element przygotowania do roli zawodowej. Niektórzy specjaliści, bardzo doświadczeni i uznani praktycy twierdzą, że jest to problem osobistego dojrzewania w toku wykonywania czynności zawodowych i radzenia sobie z wymaganiami życia. W związku z tym, że jest to proces właściwie nie kończący się oraz długi, warto zadbać o jego początek możliwie wcześnie. Temu właśnie służą w toku studiów zajęcia treningowe (warsztatowe), podczas których studenci poznają w gru­pach treningu interpersonalnego (treningu wrażliwości) tak własne mocne strony, jak i swoje ograniczenia. Mogą także poznać te mechanizmy, które będą im prawdopodobnie utrudniać wykonywanie zawodu, zwłaszcza pracy terapeutycznej i interwencji kryzysowej, czy też pracy w opiece paliatywnej, gdzie jak pisze Swirydowicz potrzebny jest własny stosunek do śmierci i śmiertelności człowieka. Na samym starcie można też odkryć ten typ motywacji, który jest niekorzystny (chęć dominacji, poprawiania własnej samooceny w relacji zawodowej, brak empatii i nadmiar egocentryzmu oraz skutki wczesnych traum rozwojowych itp.).

(3) Problemy wypalenia zawodowego psychologów. Warto też infor­mować psychologów o tym, że „pomaganie męczy" i pewien układ warun­ków, wymagań i cech osobistych psychologa może stanowić ryzyko wypalenia zawodowego.

Istnieje już w tym zakresie, także w polskim piśmiennictwie, spora litera­tura. Odsyłając do tej fachowej literatury zasygnalizujemy jedynie tytułem wprowadzenia, że wypalenie dotyka także psychologów, choć badań nad tą grupą zawodową jest stosun­kowo mało. Wypalenie pojawia się wskutek stresu pracy polegającej na usługach społecznych, tj. zaangażowaniu emocjonalnym w problemy innych ludzi, w toku leczenia, terapii, wychowywania i pomagania. Objawia się wyczerpaniem emocjonalnym, dystansowaniem się (depresonalizowaniem osób) i obniżeniem satysfakcji zawodowej. Momentem spustowym wypalania się jest powtarzające się doświadczenie obniżonej zaradności zawodowej w sytuacji stresu. Czynnikami ryzyka są: rodzaj zadań zawodowych (poziom ich uciążliwości), trudne warunki pracy, stres makrospołeczny (niski prestiż zawodu, niskie płace) i niekorzystne właściwości osobowościowe. Do cech zwiększających ryzyko wypalenia należy brak kompetencji zawodowych, zwłaszcza radzenia sobie z trudnościami, brak oparcia w grupie zawodowej i egocentryczna motywacja. Sądzimy, że w pracy psychologa terapeuty ważną rolę mogą odgrywać kompetencje regulowania relacji z pacjentem. Te kompetencje są prawdopodobnie uwarunkowane osobistym rozwojem psy­chologa i tym, w jaki sposób udało mu się rozwiązać kryzys ufności i auto­nomii, a potem kryzys własnej tożsamości. Właściwy poziom integracji Ja umożliwia bowiem plastyczność w regulowaniu relacji w wymiarze bliskość-dystans. Tymczasem znane są bardziej powierzchowne sposoby radzenia sobie ze stresem zawodowym i objawami wypalenia, które wykorzystuje się w pracy grupowej, aby zapo­biegać lub usuwać objawy wypalania się w pracy. W tym celu proponuje się:

• przeciwdziałanie środowiskowym czynnikom ryzyka, czyli stresorom za­wodowym;

• zwiększenie samoświadomości zawodowej i celów zawodowych oraz stabilnego poczucia sensu własnej pracy;

kształcenie kompetencji zawodowych i zaradczych.

Zaleca się także rozwój własnych sposobów na regenerację psychofizyczną, bezpieczną dekompresję (czyli wyjście z akcji zawodowych), aby nie prze­nosić trudnych problemów zawodowych do życia rodzinnego, robienia tych samych rzeczy nieco inaczej, traktowania spraw klientów mniej osobiście itp. Bardziej zaawansowane formy pomocy osobom wypalającym się w pracy, w których sięga się do osobowościowych przyczyn niepowodzenia i wypale­nia zawodowego, należy uwzględnić w superwizji. Fengler proponuje, aby przy zagrożeniu wypaleniem sięgnąć do: (a) higieny psychicznej, (b) poprawy strategii radzenia sobie, (c) oparcia społecznego, (d) superwizji i (e) interwencji w system społeczny zawodu i warunki pracy.

Podobne prace

Do góry