Ocena brak

UNIWERSYTET WILEŃSKI

Autor /MamaMia Dodano /03.04.2012

UNIWERSYTET WILEŃSKI, uczelnia powst. 1578 w wyniku przekształcenia w Akademię kolegium jezuickiego (zał. 1570) aktem fundacyjnym Stefana Batorego; przywilej król. potwierdził 1579 papież Grzegorz XIII. Akademia otrzymała równe prawa z Akad. Krakowską. Składała się (do 1780) z 3 wydziałów: teol., filoz. i sztuk wyzwolonych (od 1644 łącznie sztuk wyzwolonych i prawa kanonicznego); krótko istniał wydział prawny, utworzony 1645 dzięki fundacji K.L. Sapiehy. O charakterze studiów decydowało jej położenie na styku różnych kultur. Rozbudowano studia humanist. (zwł. latynistyczne), teologię polemiczną i pozytywną, do programu włączono nauczanie języka ros., uwzględniono języki litew. i pol. (używany w nauczaniu katechizmu, komentowaniu Pisma św. i w imprezach szkolnych). Uczelnia rozwijała się pomyślnie do poł. XVII w.; rozkwit jej 1640-55 związany był z przystosowaniem programu do potrzeb społeczności świeckiej. Wybitnymi przedstawicielami nauk humanist. w XVI-XVII w. byli - rektor kolegium i organizator Akademii S. Warszewicki, rektorzy Akad.: P. Skarga, J. Wujek, W. i K. Wijuk Kojałowiczowie; do wykładowców należeli w końcu XVI w.: M. Bembus, S. Grodzicki, K. Pętkowski, M. Śmiglecki, w XVII w. M. Łęczycki, M.K. Sarbiewski. Wypadki wojenne 1655 spowodowały rozproszenie Akademii do 1661, a wojny i pożary w 1 poł. XVIII w. osłabiły znacznie jej działalność. Stopniowe odradzanie się U. W. rozpoczęło się w 2 poł. XVIII w. Reformy przeprowadzane za rektoratu M. Poczobuta- Odlanickiego (1780-99) z ramienia KEN przyniosły gruntowną zmianę struktury i unowocześnienie programu w duchu oświeceniowego empiryzmu i utylita-ryzmu społecznego. Powstała uczelnia świecka z pol. językiem wykładowym, p.n. Szkoła Główna Księstwa Litewskiego (1781-97), będąca ośrodkiem kształcenia nauczycieli szkół średnich. Sprawowała władzę nad szkolnictwem Litwy, bezpośrednio nad szkołami wydziałowymi (utworzono wydziały: litew., nowogródzki, żmudzki, poleski). Posiadała 2 wydziały (kolegia) - fizyczny i moralny. Ponownie zreorganizowana po III rozbiorze, czynna p.n. Szkoła Gł. Wileńska (1797-1803), została, dzięki staraniom J.N. Kossakowskiego, poddana zwierzchnictwu Komisji Edukacyjnej Litew., której założenia realizował rektor H. Stroynowski; pozbawiona nadzoru nad szkołami, posiadała 4 wydziały, m.in. moralny, obejmujący obok prawa cywilnego i kanonicznego, teologii, historii -literaturę. W 1803 uczelnia została przemianowana na Cesarski U.W. i podniesiona do rangi kuratorium, organizującego i dozorującego szkolnictwo w utworzonym Wil. Okręgu Naukowym. Starania i wpływy pierwszego kuratora, A. J. Czartoryskiego (1803-24), autonomia administracyjna i sądownicza uniwersytetu sprzyjały sukcesom nauk. i dydakt.; uczelnia stała się centrum życia kult. Litwy, zwł. Wilna, zdobywając autorytet w społeczeństwie, jakiego nie posiadał żaden inny współcz. uniwersytet. Zakres jej wpływów obejmował wydawanie czasopism („Gazeta Wil.", „Dziennik Wil.", „Gazeta Literacka Wil.", „Tygodnik Wil."), towarzystwa, m.in. dobroczynne, masonerię (zwł. jej zreformowaną grupę). W życiu społ. wyjątkową rolę odegrał adiunkt biblioteki, później sekretarz U.W. - K. Kontrym. Grono profesorskie dzięki staraniom Czartoryskiego zasilili obcokrajowcy, m.in. język i literaturę wł. wykładał L.A. Cappelli, ang. - J. Saunders, wkrótce zastąpili ich wychowankowie uniwersytetu, popierani przez Jana Śniadeckiego, rektora 1807-15. Do wybitnych profesorów należeli S.B. Jundziłł, przyrodnik, i Jędrzej Śniadecki, chemik i lekarz. Tu dzięki działalności G.E. Groddecka, narodziła się nauk. filologia klas. oraz zainteresowanie antykiem. W dziejach uczelni zapisali się filozofowie B. Dobszewicz oraz J. Gołuchowski, historycy: T. Hussarzewski, I. Daniłowicz, J. Lelewel, I. Onacewicz, filologowie -D. Pilchowski, M. Bobrowski. Pocz. XIX w. był też okresem ożywionego ruchu studenckiego, formowania się tajnych stowarzyszeń nauk.-patriot. (—> filomaci). Z kręgu filomackiego wyszli poeci: A. Mickiewicz, J. Czeczot, T. Zan, i uczeni: J. Jeżowski, J. Kowalewski, M. Malinowski; w l. późniejszych studiowali na U.W. J. Słowacki i L. Spitznagel, J.I. Kraszewski. Represje zapoczątkowane procesem filaretów 1823-24, stosowane przez N. Nowosilcowa (kuratora od 1824), doprowadziły do upadku uniwersytetu. Przed wybuchem powstania 1831 lektorem języka i literatury niem. był W. Pol. Po powstaniu listopadowym uczelnia została ukazem carskim zamknięta (1832); z wydziału medycznego powstała Akad. Medyko-Chirurgiczna (przetrwała do 1842), w której wykładali m.in. Jundziłł i Jędrzej Śniadecki, a także profesorowie warsz., m.in. T. Chałubiński; wydział teol. przekształcono w Akad. Duchowną (1842 przeniesiona do Petersburga), jej rektorem był 1833-38 A. Osiński, wykładali tu m.in. filologowie J.S. Hryniewicz, A. Dowgird, a do przedmiotów nauczania należały nie objęte programem m.in. historia, literatura pol., łac. i francuska.

 W odbudowanym państwie pol. uczelnia została reaktywowana i działała 1919-39 p.n. Uniw. Stefana Batorego w Wilnie (USB); miała 6 wydziałów. Wykłady z zakresu historii prowadzili m.in.: L. Kolankowski, S. Kościałkowski, H. Łowmiański, K. Moszyński, S. Zajączkowski, z zakresu filozofii -T. Czeżowski, H. Elzenberg, z pedagogiki - L. Chmaj. Znajomość teatru antycznego szerzyły wykłady S. Srebrnego. Wilno jako ośrodek lingwistyczny uzyskało wysoką rangę gł. dzięki długoletniej profesurze J. Otrębskiego (1921—45); do grona językoznawców należeli też: O. Chomiński, W. Taszycki (1928-29), oraz H. Turska i J. Trypućko. W 1925-35 wśród młodzieży studenckiej czynnych było wiele organizacji postępowych (—> Wilno). W 1939 po objęciu Wilna przez władze radz. uczelnia wznowiła działalność jako uniw. litewski. Zamknięty 1943-44 przez niem. okupanta, po wyzwoleniu U.W. stał się czołową uczelnią Litwy radzieckiej, otrzymując 1955 nazwę Uniw. im. V. Kapsukasa.

W okresie okupacji niem. wykładowcy pol. prowadzili konspiracyjną działalność dydakt., po wyzwoleniu przenieśli się na in. uczelnie, zasilając głównie —> Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.

J. BIELIŃSKI U. W. (1579-1831), t.1-3, Kr. 1899-1900; L. JANOWSKI Wszechnica Wileńska 1578-1842, Wil. 1921; Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, t. 1-3, Wr 1970-77; L. PIECHNIK Początki Akademii Wileńskiej (1569-1600),Nasza Przeszłość" 1973 t. 40; D. BEAUVOIS Lumieres et societe en Europe de l'Est: l'universite de Vilna et les ecoles polonaises de l'empire russe 1803—1832, Lille-Paris 1977; Studia z dziejów U.W. 1579-1979, red. K. Mrozowska, Kr. 1979; M. KOSMAN U.W. 1579-1979, Wr. 1981 NdW.

Polonistyka nie stanowiła do XIX w. odrębnego kierunku studiów U.W. Tradycje jej jednak sięgają pierwszych lat istnienia uczelni, wiążą się z działalnością pisarzy-polemistów J. Wujka i P. Skargi, z wykładami poetyki i retoryki M. Łaszcza, J. Chądzyńskiego, M.K. Sarbiewskiego (1627-35) i A. Naruszewicza (1753-56), a także F.N. Gdańskiego (od 1787 wiceprof. wymowy i poezji). W Cesarskim U.W. wydział literatury i sztuk wyzwolonych obejmował 5 katedr: wymowy i poezji, języka i literatury starogrec., języka i literatury łac., rysunku i malarstwa, oraz kursy języków nowożytnych. Katedrę wymowy i poezji uzyskał drogą rozprawy konkursowej E. Słowacki (1811-14), jego następcą był L. Borowski (1814-31), który kontynuował działalność dydakt. w Akademii Duchownej (1832—42); opierając się na klas. metodach badawczych otworzyli oni drogę nowym doświadczeniom i problemom.

Właściwe studia polonist. rozpoczęły się w reaktywowanym 1919 USB. Profesorowie historii literatury pol. rekrutowali się zrazu z wychowanków uczelni krak. i lwow.: J. Kallenbach (1919-20), S. Pigoń (1921-31), K. Kolbuszewski (1922-33). Honorowym prof. był do śmierci W. Mickiewicz. W pierwszym dziesięcioleciu przeważała problematyka hist.-filol., skupiona na epoce romantyzmu, o czym zdecydowała osobowość nauk. Pigonia. Badania źródłowe nad piśmiennictwem reformacyjnym i poezją konfederacji barskiej prowadził Kolbuszewski. W 1929 podjął wykłady S. Cywiński, wzbudzając zainteresowanie Norwidem.

Nową erę w wil. badaniach lit. przyniosła profesura M. Kridla (1932-39). Jego metoda zw. estetyczną, a później integralną, dojrzewała na seminariach w dyskusji o nowych kierunkach metodol. i próbach analizy immanentnej dzieła. Uczestników tych seminariów nazwano „szkołą Kridla". Pierwszą jej manifestacją w druku były prace studenckie, opubl. w czasopiśmie wyd. przez Zrzeszenie Kół Nauk. USB, „Alma Mater Vilnensis" (1935). Szerszy zasięg zapewniła środowisku seria Z Zagadnień Poetyki, w której ukazał się Wstęp do badań nad dziełem literackim (1936) Kridla. Wykłady z zakresu literatury staropol. oraz literatury powsz. prowadzili M. Zdziechowski (1919-32), nast. K. Górski (1934-39), który uczył także analizy lit., opartej na bazie lingwistycznej. Wychowankami uczelni byli późniejsi historycy literatury, którzy tu rozpoczynali drogę naukową, m.in.: W. Achremowiczowa, J. Bujnowski, Z. Folejewski, M.R. Mayenowa, M. Rzeuska, I. Sławińska, H. Turska, J. Trypućko, Cz. Zgorzelski. Ważną rolę odegrało Koło Polonistów (zał. 1922), działające w licznych sekcjach; z Sekcji Twórczości Oryginalnej (STO) wyrośli poeci —> Żagarów. Prace polonistów ukazywały się w wydawnictwach: „Alma Mater Vilnensis", Biblioteka A.M.V., Biblioteka Prac Polonistycznych; opublikowano też tomiki poezji. W konspiracyjnym nauczaniu czynni byli m.in. Górski, Srebrny, Mayenowa, Otrębski, Sławińska.

 

M. KRIDL Boje Wilna i Warszawy o nową naukę o literaturze, „Pam. Lit." 1957 z. 2.

Podobne prace

Do góry