Ocena brak

UNIWERSALIA

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

Ogół może wystąpić w języku (jako nazwa ogólna), w świadomości (jako pojęcie ogólne) i w sferze transcendentnej względem języka i świadomości poznającej (jako przedmiot ogólny, czyli idea). Nazwa ogólna to wyrażenie, które na mocy swego znaczenia (w danym języku) nadaje się na nazwę dla wielu przedmiotów, które ma więcej niŜ jeden desygnat. Nazwami ogólnymi są wyrażenia: człowiek, zwierzę rozumne, figura geometryczna, trójkąt, chimera. Pojęcie ogólne to przedstawienie myślowe (nieoglądowe), które odnieść moŜna do więcej niŜ jednego przedmiotu; to treść myślowa aktu lub akt rozumienia czy stosowania (ze zrozumieniem) nazwy ogólnej.

Pojęciem ogólnym bywa też nazywane znaczenie nazwy ogólnej (w danym języku), przedmiot ogólny to obiektywnie (tzn. niezaleŜnie od świadomości i języka) istniejący ogół, to (po platońsku rozumiana) idea człowieka jako takiego, trójkąta w ogóle. Pojęcia powstają spontanicznie lub są wytworem świadomie podejmowanych operacji. Proces tworzenia pojęć najczęściej nazywa się abstrakcją. Istnieją róŜne koncepcje natury abstrakcji, jej odmian. Od czasów Arystotelesa datuje się pogląd o trzech zasadniczych typach czy stopniach abstrakcji (mianowicie: fizycznej, matematycznej, metafizycznej), przez wielu współczesnych tomistów zarzucony. A b s t r a k c j a - najogólniej określając - to czynność myślowa polegająca na pomijaniu w przedmiocie tego, co jednostkowe, róŜnicujące, zmienne, nieistotne, a wydobywaniu tego, co ogólne, wspólne, powtarzające się (stałe), istotne; rezultatem abstrakcji jest abstrakt: pojęcie jako wytwór, jako układ ogólnych treści, struktura myślowa powołana przez intencję formułującej ją świadomości. OdróŜnia się abstrakcję uogólniającą (generalizującą) i abstrakcję izolującą. Przeciwstawia się uniwersalia i t r a n s c e n d e n t a l i a .

Pierwsze to pojęcia dotyczące jakiejś kategorii przedmiotów, odnoszące się do swych desyg-natów jednoznacznie, drugie to pojęcia ponadkategorialne (powszechnobytowe), dające się orzekać o swych desygnatach jedynie analogicznie. Te ostatnie odgrywają istotną rolę w metafizyce typu perypatetyckiego (np. w metafizyce  tomistycznej), a wchodzącą w grę analogię charakteryzuje się w niej jako analogię proporcjonalności właściwej. Transcendentalia (takie jak „byt", „jedność", „coś") tworzy się - według tomizmu egzystencjalnego - nie na drodze abstrakcji (czyli intelektualnego wyodrębnienia jednych treści, a pominięcia innych, w oderwaniu od faktycznego istnienia przedmiotów), lecz na drodze separacji (intelektualne oddzielenie - wychodząc od odpowiednich sądów - tego, co transcendentalne, od tego, co kategorialne w bycie)91. Spośród nietomistów swoistość transcendentaliów uwzględnia równieŜ T. CzeŜowski.

Jego zdaniem oprócz przedstawialnych treści (cech) przedmiotom przysługują „sposoby bycia", takie jak istnienie, konieczność, możliwość, piękno czy dobro. MoŜna je stwierdzić (w odpowiedniego typu zdaniach), nie moŜna natomiast przedstawić sobie. Wprawdzie terminy dotyczące tych cech traktowane są jako nazwy, jednakŜe właściwie są to funktory zdaniotwórcze od argumentów zdaniowych. Na przykład zdanie „Jan istnieje" moŜna przeformułować na „prawdą jest, Ŝe coś jest Janem", zdanie „Jan jest dobry" moŜna przeformułować na zdanie „dobrze jest,  Ŝe coś jest Janem", nie moŜna jednak takiej operacji dokonać na zdaniu „Jan jest wysoki". Transcendentalia w róŜnych operacjach logicznych zachowują się inaczej niŜ pojęcia innego typu92.

Podobne prace

Do góry