Ocena brak

Układy warstw skalnych

Autor /Sebek123 Dodano /28.05.2011

Spotykane obecnie układy skał w większości nie odpowiadają pierwotne­mu położeniu, które zostało zmodyfikowane przez różnorodne procesy geo­logiczne. Wzajemne ułożenie skał, w szczególności ich warstw, to tektonika.

Skały, szczególnie osadowe, ułożone są w warstwach. Warstwa to jed­nolity typ skały (osadu) ograniczony od góry i od dołu warstwami innych utworów. Dolną granicę warstwy stanowi spąg, górną - strop. Odległość między stropem i spągiem to miąższość warstwy.

Układ warstw skalnych jest obrazem dziejów geologicznych obszaru, na którym są położone. Jeśli nastąpiła zmiana pierwotnego układu i prze­mieszczenie warstw, mówimy o dyslokacji. Wyróżniamy dyslokacje ciągłe, gdy nie nastąpiło przerwanie ciągłości warstwy, i nieciągłe w przypadku przemieszczenia połączonego z przerwaniem ciągłości warstwy. Ze wzglę­du na układ warstw i różny stopień deformacji możemy wyróżnić obszary o budowie płytowej, zrębowej i fałdowej.

Budowa płytowa - warstwy skalne zachowały swoje pierwotne poziome ułożenie - skały najstarsze położone są najniżej, a ku górze występują skały coraz młodsze. W wyniku deformacji budowy płytowej powstaje:

monoklina - w której zgodnie ułożone warstwy skalne są łagodnie nachylone w jednym kierunku. Monoklina powstaje, gdy podnoszenie obszaru z jednej strony było silniejsze.

niecka - w której warstwy łagodnie zapadają się ku środkowi ob­szaru w wyniku nierównomiernego podnoszenia się terenu. Przy zniszczonej powierzchni na brzegach niecki odsłaniają się coraz starsze warstwy skalne.

platforma - składa się ze starszego fundamentu, często sfałdowanego, i leżących na nim płytowo, młodszych osadów (tzw. pokrywy platfor-mowej). Jeśli podłoże platformy tworzą stare utwory prekambryjskie, które dochodzą do powierzchni (brak pokrywy platformowej), mó­wimy o tarczy prekambryjskiej. W najnowszej literaturze platformy prekambryjskie nazywane sąkratonami.

Budowa zrębowa - warstwy skalne uległy przemieszczeniu a ich ciągłość została przerwana i części tej samej warstwy leżą na różnych poziomach. Dyslokacje powodujące taki układ warstw to uskoki, które zwykle występu­ją całymi seriami. Uskok to przesunięcie warstw skalnych wzdłuż pęknięcia, spowodowane bocznym naciskiem lub rozciąganiem. Jeśli przesunięcie nastą­piło w pionie, mamy do czynienia z uskokiem zrzutowym, a jeśli w poziomie - z uskokiem przesuwczym. Uskoki powstają na obszarach o sztywnym podłożu (np. platformach) i mogą doprowadzić do utworzenia:

zrębu tektonicznego - bloku odciętego ze wszystkich stron uskokami, wyniesionego względem sąsiednich obszarów,

rowu tektonicznego - obszaru odciętego dwoma podłużnymi usko­kami, obniżonego względem otaczającego terenu. Jeśli obsunięcie znajdujące się między uskokami jest dużych rozmiarów, mówimy o zapadlisku.

Poprzecinane uskokami warstwy skalne mogą leżeć ukośnie lub nasunąć się na inne wyżej położone warstwy. W efekcie warstwy starsze mogą leżeć na młodszych. System zrębów i rowów tektonicznych może doprowadzić do powstania gór zrębowych. Budowę zrębową mają m.in. Sudety, Wogezy, Ural, Harz.

Budowa fałdowa - tworzy się wówczas, gdy warstwy skalne ulegają nachyleniu i powyginaniu pod wpływem bocznego ciśnienia o kierunku po­ziomym, ale ich ciągłość nie zostaje przerwana. Powstające w ten sposób fałdy, czyli powyginane warstwy, składają się z części wypukłej nazwanej antykliną i części wklęsłej, czyli synkliny. Przez miejsce największego przegięcia warstw przechodzi oś fałdu. W zależności od ustawienia osi wy­różniamy:

fałd prosty (symetryczny) - którego skrzydła są symetryczne względem osi ustawionej prostopadle do podłoża,

fałd pochylony - w którym jedno skrzydło jest pochylone łagodnie, drugie stromo, a kąt nachylenia osi do podłoża jest dość znaczny,

fałd leżący - czyli fałd o skrzydłach i osi ułożonych poziomo do płaszczyzny podłoża.

Najbardziej skomplikowaną formą dyslokacji ciągłych jest płaszczowina, czyli ogromnych rozmiarów fałd leżący, oderwany od podłoża i przesunięty poziomo o kilka lub kilkadziesiąt kilometrów. Przesuwanie się płaszczowiny powoduje jej wtórne fałdowanie i liczne spękania.

Podobne prace

Do góry