Ocena brak

UCHO

Autor /Konradyn Dodano /20.04.2012

(l.mn. uszy) Narząd słuchu; (l.mn. ucha, rzadziej uszy) uchwyt półokrągły a. prostokątny, przytwierdzony do przedmiotu. Aż uszy więdną (puchną, bolą) od słuchania (wrzasków; gadania; trywialnych, niewybrednych żartów itp.). Ciągnąć za uszy czynić coś za wszelką (za każdą) cenę, wbrew możliwościom; por. niżej Pociągnąć za ucho. Długie uszy mieć podsłuchiwać; mieć szpiegów, donosicieli.

Jak w uchu bardzo zacisznie, ciepło. Kłaść (tulić) uszy (po sobie) o przestraszonym zwierzęciu; przen. o człowieku, który spotulniał, spokorniał, stchórzył, jest uległy, posłuszny. Kto ma uszy ku słuchaniu, niechaj słucha, łac. qui habet aures audiendi, audiat, z Wulgaty, Ew. wg Mat., 11, 15. Ma dobrze za uszami ma rozum, spryt, pomyślunek. Nakłonić (nachylić) ucha czemuś a. komuś słuchać chętnie czegoś a. kogoś.

Nastawić ucha słuchać pilnie, uważnie. Wg pradawnego zwyczaju, wspomnianego przez Plauta, osoba obecna przy wydarzeniu i chcąca wystąpić jako jego świadek, nastawiała ucha, pozwalając stronie uważającej się za poszkodowaną (i chcącej się procesować) dotknąć płatka swego ucha; por. Satyry, 1,9, 76, Horacego.

Ośle uszy symbol głupoty, tępoty, bezmyślności, nieuctwa, zob. Midas (i Apollo); por. niżej Uszy Issachara; zagięte, zawinięte rogi kartek książki, skutek braku kultury obchodzenia się z książką, braku szacunku dla niej. Pociągnąć za ucho, łac. aurem vellere, udzielić napomnienia w sposób przyjazny; dawny zwyczaj, szczególnie często stosowany przez Napoleona I. Póty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie przysł.

Przekłuć ucho szydłem. Wg Biblii, Ex., 21, 1-6, kupiony niewolnik Hebrajczyk ma służyć panu 6 lat, a siódmego ma odejść wolny z żoną, dziećmi i odzieniem; jeśliby jednak nie chciał pójść, pan przekole jego ucho szydłem; będzie wtedy jego niewolnikiem do śmierci. Psi (psy) mu za uchem wyją martwi się czymś, gryzie, denerwuje; miota nim (dręczy go, trawi) niepokój. Puścić uszy na targ (po domach) podsłuchiwać; przysłuchiwać się, zasięgać wieści.

Słuchąj uchem, a nie brzuchem przysł. Strzyc uszami o zwierzęciu - poruszać nastawionymi uszami, aby lepiej słyszeć; o człowieku - natężać słuch, łowić uchem (szepty), podsłuchiwać.

Ściany mąją uszy zob. Ściana. Świerzbi mnie ucho ktoś mnie wspomina a. obmawia. Świerzbienie ucha uważano od starożytności za taką oznakę. Wg Plauta i Pliniusza, gdy prawe ucho piecze - ludzie chwalą jego właściciela, gdy leweobmawiają go.

Ucho Dionizjosa urządzenie podsłuchowe. Dionizjos (zob.) Starszy, tyran Syrakuz, słynący z podejrzliwości, kazał (wg anegdoty) wydrążyć w pieczarze niszę akustyczną, by móc podsłuchiwać osobiście rozmowy więźniów pracujących w kamieniołomach.

Ucho igielne zob. Wielbłąd (Łatwiej jest...). Ucho od śledzia (zobaczyć; dostać) zupełnie nic (nie zobaczyć; nie dostać). Ucho próbuje słów jak podniebienie pokarmu z Biblii, Hiob, 34, 3. Uczciwszy uszy przest. z przeproszeniem; zwrot wtrącony dla przeproszenia za ostre a. nieprzyzwoite słowo, jakiego się użyje.

Uszy beockie zob. Beocja. Uszy Issachara ośle uszy. Aluzja do biblijnego porównania Issachara, syna Jakuba, do „silnego osła", co na Wschodzie, gdzie zwierzę jest b. pożyteczne, nie uwłacza; Gen., 49, 14.

Uszy polizane przez węża zob. Wąż (Mieć...). Użyczać (dawać) ucha słuchać chętnie, życzliwie; ulegać czyimś namowom, podszeptom. Początek słynnej przemowy Antoniusza nad ciałem Cezara w tragedii Szekspira Juliusz Cezar, 3,2,78: „Friends, Romans, countrymen, lend me your ears" ang., 'Przyjaciele, Rzymianie, rodacy, użyczcie mi waszych uszu*.

Wylewa się (coś komuś) uszami komuś przejadło się, zbrzydło, obmierzło, znudziło się, uprzykrzyło słuchanie czegoś nieustannie powtarzanego.

O tym-że dumać na paryskim bruku,

Przynosząc z miasta uszy pełne stuku

Przeklęstw i kłamstwa, niewczesnych zamiarów,

Za późnych żalów, potępieńczych swarów!

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz. Epilog, 1-4.

Głupie ucho, co tylko mowy ludzkiej słucha,

głupi język, co tylko słowa z siebie prószy.

K. Tetmajer, Dawne godziny w Tatrach, 3, 7-8.

Podobne prace

Do góry