Ocena brak

Typologia kamiennych narzędzi paleolitu i mezolitu - Zasady klasyfikacji typologicznej

Autor /KolesHaHa Dodano /07.08.2013

Dotychczas omówiliśmy techniki produkcji pólsurowca (odlupków, wiórów) i niektórych narzędzi (narzędzia rdzeniowe), a także podaliśmy klasyfikację końcowych produktów tych procesów oraz powstających w ich trakcie odpadków (debitażu). Obecnie przejdziemy do kolejnych etapów przeróbki tych produktów (a wyjątkowo także surowiaków, tj. nieobrobionych brylsurowca) na narzędzia retuszowane, tj. odłupki i wióry, których kształt ulega zmodyfikowaniu przez retusz. Pod pojęciem retuszu rozumiemy jedno lub więcej odbić dokonanych w celu przygotowania części pracującej narzędzia (np. zaostrzenia lub wzmocnienia krawędzi, zaokrąglenia lub uwypuklenia ostrza i in.) lub też takiego uformowania innych części narzędzia, które sprzyjałoby jego umieszczeniu w oprawie lub ułatwiało trzymanie w ręce (w przypadku narzędzi nieoprawianych).

Klasyfikacja narzędzi retuszowanych (zwana też typologią) stanowi jedną z podstawowych czynności w badaniach nad narzędziami kamiennymi. Klasyfikacja ta jest oparta wyłącznie na kryteriach morfologicznych, tj. na kształcie tych narzędzi. Biorąc jednak pod uwagę nieskończoną ilość cech, które można wyróżnić opisując wyroby kamienne, musimy stosować ich intencjonalny dobór, preferując cechy, które mają charakter technologiczny, to znaczy są związane ze sposobem wytworzenia narzędzia lub z celową selekcją półsurowca. Do takich cech należy przede wszystkim sposób retuszowania, położenie krawędzi retuszowanych w stosunku do osi (kierunku odbicia) wióra łub odłupka, położenie retuszu w stosunku do stron odłupka (retusz dorsalny, wentralny lub zwrotny), kąt i zasięg retuszu, a także typ półsurowca (odłupka lub wióra) i jego cechy metryczne (podlegające lub nie modyfikacji w trakcie retuszowania).

Do klasyfikacji narzędzi retuszowanych próbowano też włączać inne kryteria, np. funkcjonalne. Widoczne to jesfw odziedziczonej z XIX w. nomenklaturze typów narzędzi kamiennych (np. drapacze, rylce, przekłuwacze); badania śladów użytkowania wskazują, że rzeczywiste funkcje, spełniane przez te narzędzia tylko rzadko (a nieraz zupełnie wyjątkowo), pokrywały się z ich XIX-wieczną terminologią.

Próbowano też do klasyfikacji narzędzi retuszowanych wprowadzać kryteria chronologiczno-przestrzenne (np. innym terminem oznacza się ostrze tylcowe występujące w starszej fazie górnego paleolitu, tzw. ostrze szatelperońskie, a inaczej podobne ostrze ze schyłku paleolitu, tzw. ostrze azylskie). Wydaje się, że stanowisko takie jest niesłuszne; klasyfikacja powinna być jedna, oparta wyłącznie na kryteriach morfologicznych, dobieranych pod kątem widzenia procesu produkcji narzędzi. Do jedynych wyjątków można zaliczyć występujące na pograniczu okresów rdzenie lub formy rdzeniowe i narzędzia retuszowane; wówczas różny kontekst technologiczny może uzasadniać odmienne zaklasyfikowanie podobnych wytworów.

Zastosowanie kryteriów morfologiczno-technicznych pozwala na grupowanie zabytków charakteryzujących się podobnymi cechami lub grupami cech. Można wyróżnić klasyfikacje narzędzi oparte na obecności lub braku jednej cechy (tzw. klasyfikacje monotetyczne) oraz klasyfikacje oparte na większej ilości cech. Odległość taksonomiczną między narzędziami (tj. ich podobieństwo) wyznacza ilość cech wspólnych; im więcej tych cech, narzędzia są bardziej podobne, należąc do tych samych taksonów, tj. jednostek taksonomicznych; im tych cech mniej, narzędzia różnią się między sobą, co pozwala na ich zaliczenie do różnych taksonów. Klasyfikacje takie określamy mianem klasyfikacji polite-tycznych. Pozwalają one na budowanie zhierarchizowanych systemów taksonomicznych, w których danemu poziomowi podobieństwa (tj. określonej ilości cech wspólnych dla danych populacji narzędzi) odpowiada dany poziom jednostki taksonomicznej (np. grupa typów, typ, podtyp, odmiana).

W klasyfikacjach monotetycznych można także wprowadzić hierarchię jednostek taksonomicznych, ale wówczas określonemu poziomowi jednostki odpowiada jedno apriorycznie wyznaczone kryterium. Hierarchia cech (kryteriów) staje się więc przedmiotem intuicyjnej oceny badacza, co było przedmiotem wielu uwag krytycznych podnoszonych w odniesieniu do tradycyjnych klasyfikacji monotetycznych. 

Można wyróżnić dwie podstawowe tendencje zmierzające do budowania nowych systemów taksonomicznych: tzw. typologię analityczną G. Laplace'a (19651 i analizę atrybutów, wprowadzoną przez J. Sacketta (1966) i H. L. Moviusa i in. (1968) stosowaną dziś przez wielu badaczy.

Typologia analityczna miała na celu uniknięcie arbitralnego doboru cech analizowanego narzędzia i intuicyjnej hierarchizacji tych cech. Zamiast więc monotetycznej definicji narzędzia, opartej na dyskryminującym znaczeniu jednej cechy, jest stosowany opis oparty na pewnej ilości zakodowanych cech, np. G4 (G6) R2 bil. (P3), co oznacza: grattoir frontal court a retouche bilaterale simple profonde continue directe, tendant au grattoir a museau ogival, oppose a une pointę a epaulement double proximale sur lame (w tłumaczeniu: drapacz końcowy krótki z retuszem obu boków zwykłym, ciągłym, dorsalnym zbliżony do drapacza pyskowato-ostrołukowego, zdwojony z ostrzem „z ramiączkiem” na wiórze). Pozwala to lepiej wyrazić skomplikowany charakter niektórych narzędzi, choć nie ułatwia praktyki badawczej, a szczególnie porównań pomiędzy zespołami narzędzi.

Tendencję zmierzającą do obiektywizacji studiów taksonomicznych wyraża też tzw. metoda analizy atrybutów, pozwalająca na rozbudowanie klasyfikacji politetycznych, opartych na korelowaniu maksymalnej ilości cech zarówno jakościowych, jak i ilościowych (mierzalnych). Klasyfikacje takie są obecnie ułatwione dzięki zastosowaniu różnych metod statystycznych, pozwalających oceniać podobieństwa i różnice zachodzące pomiędzy narzędziami; zastosowanie maszyn liczących ułatwiło te operacje, pozwalając na wprowadzenie wielkiej ilości kryteriów klasyfikacji i na badanie dużych populacji wytworów.

Pierwszym etapem klasyfikacji politetycznych, opartych na analizie atrybutów, są macierze wyjściowe asymetryczne uwzględniające artefakty (i) i ich cechy (;). Macierze te różnią się sposobem prezentacji cech: mogą one być sprowadzone do braku lub obecności danej cechy (jest - 1, nie ma - 0) lub też jej stanu (np. retusz zwrotny, zwykły lub wentralny—zawsze występuje tylko jeden stan danej cechy). Cechy metryczne mogą być przedstawiane w postaci cyfr bezwzględnych (np. długość w mm, kąt retuszu w stopniach), ewentualnie przedziałów metrycznych (np. długość < 1 cm, 1 — 2 cm, 3 — 4 cm, 5 — 6 cm etc.), które są równoważnikami stanu danej cechy, wchodząc do macierzy cech jakościowych.

Przekształcenie macierzy wyjściowych ixj (przedmioty x cechy) w macierze symetryczne ixi (przedmioty x przedmioty), w których na przecięciu kolumn i rzędów występuje współczynnik określający odległość taksonomiczną (podobieństwa) każdej pary przedmiotów, następuje poprzez zastosowanie jednego z algorytmów klasyfikacji. 

Macierze symetryczne i xj (przedmioty x przedmioty) są podstawą dla konstrukcji dendrogramów i dendrytów obrazujących odległości pomiędzy poszczególnymi wytworami, a więc pozwalającymi na ich grupowanie (clustery-zację). W konstrukcji tych macierzy i grupowaniu wyrobów w postaci graficznej są stosowane różne metody wchodzące w zakres tzw. taksonomii numerycznej, których nie będziemy tutaj opisywać odsyłając zainteresowanego czytelnika do prac A. Spauldinga (1953), J. E. Dorana i F. R. Flodsona (1966) oraz R. R. Sokala i P. H. A. Sneatha (1963).

Rozwój klasyfikacji narzędzi umożliwiło zastosowanie analizy faktorowej, której zasady różnią się od taksonomii numerycznej. Podstawą jest także macierz wyjściowa ix;, która pozwala na konstrukcję przestrzeni /-wymiarowej, w której położenie przedmiotów jest określone przez ich cechy lub przestrzeni /-wymiarowej, w której położenie poszczególnych cech zależy od ich obecności lub braku w poszczególnych przedmiotach. W przestrzeniach ponad dwuwymiarowych nie jest możliwe przedstawianie obiektów w postaci konstelacji punktów, dlatego też dokonuje się projekcji punktów (reprezentujących obiekty) z hiperprzestrzeni i- lub J-wymiarowej do przestrzeni o najmniejszej liczbie wymiarów, dążąc do uzyskania najlepszego obrazu struktury przestrzennej punktów wyjściowych. Tc przestrzenie są określane przez osie faktorowe (osie inercji), wokół których grupują się obłoki punktów. Inaczej mówiąc, wspomniane osie faktorowe odpowiadają głównym kierunkom rozciągnięcia punktów reprezentujących poszczególne przedmioty; są to osie ortogonalne przecinające się w punkcie ciężkości obłoków utworzonych przez te punkty. Najczęściej wystarcza projekcja w obrębie dwu pierwszych osi faktorowych. Zaletą analizy faktorowej jest możliwość jednoczesnej projekcji na osie faktorowe zarówno obiektów, jak i ich cech. co wskazuje bezpośrednio na cechy będące przyczyną grupowania się obiektów.

Analiza Faktorowa pozwala na kontrolę grupowania prowadzonego w oparciu o metody taksonomii numerycznej: zwartym „obłokom” utworzonym przez punkty reprezentujące obiekty na projekcji powinny odpowiadać zwarte ffelustery obiektów wyznaczone na dendrogramach.

Wskazane tutaj metody nie były dotychczas stosowane dla całości narzędzi | retuszowanych: próbowano metodami tymi weryfikować istotność wydzielania intuicyjnego niektórych jednostek taksonomicznych. 

Przykładowo możemy wymienić analizę rylców ty.pu Noailles ś przez F. Djindjana (1977), drapaczy krótkich wiórowych przez A. Biettiego ; (1982),drapaczy oryniackich przez J. Sacketta (1966), ostrzy Laugerie Basse przez F. Bordesa i R. Deffarge’a (1973), ostrzy azylskich przez P. Boutina, B. Tallura i A. Cholleta (1977), zbrojników mezolitycznych przez E. Vignerona (1979) i J. Hinout (1984). Analizy te były też stosowane do narzędzi rdzeniowych, np. pięściaków aszelskich pi'zez L. Barrala i S. Simone (1976), pięściaków i i narzędzi otoczak owych przez F. Djindjana i E. de Croiseta (1976) oraz rozłupców przez D. Cahena i P. Martina (1979). a także prądników przez K. Sobczyka (1975).

Rezultaty przeprowadzonych analiz przeważnie potwierdzają intuicyjną definicję typów, niekiedy jedynie przynosząc bardziej precyzyjny podział danej grupy narzędzi (np. ostrza Laugerie Basse) lub pozwalają na ustalenie najbardziej istotnych statystycznie cech danej populacji (np. odkrycie determinującego charakteru szerokości negatywu rylcowego dla rylców typu Noailles).

Brak jest istotnych analiz globalnych dotyczących większych populacji narzędzi należących do jednej lub kilku grup typologicznych. Próby czynione w tym kierunku są nieliczne (np. opracowanie A. Montet-White, 1969, materiałów z nawisu Malpas w dep. Dordogne) i dotyczą stanowisk o niewielkich seriach artefaktów.

Tak więc pomimo rozwoju metod taksonomicznych stosunkowo niewielki jest postęp w budowaniu nowych, bardziej obiektywnych systemów klasyfikacji narzędzi retuszowanych. W dodatku rozwój badań nad narzędziami kamiennymi wskazuje, że typ narzędzia retuszowanego, definiowany przez slale powtarzające się korelacje atrybutów, ma także charakter dynamiczny.

Narzędzia ulegały transformacji skutkiem napraw, ponawiania retuszu, a także zużycia w trakcie pracy. Znane są liczne przypadki odnawiania odbić rylcowych powodujące przekształcanie rylców (często w odmienne typy), wykonywania rylców na innych narzędziach (np. ostrzach liściowatych), ponownego retuszowania krawędzi zużytych w czasie pracy (odnawianie drapisk na drapaczach, transformacja wiórowców w zdławce, i in.). Wszystkie te procesy są potwierdzone licznymi składankami. Pod tym względem szczególnie wymowne są materiały ze stanowiska tjongerskiego Meer w Belgii, które dostarczyło całych serii składanek potwierdzających transformacje rylców, drapaczy i przekłuwaczy.

Na szczególną uwagę zasługują studia nad transformacją zgrzebeł w trakcie ich użytkowania, przeprowadzone przez H. Dibble (1985) na przykładzie materiałów z groty Bisitun w Iranie. Autor ten stwierdził, że występowanie takich zgrzebeł jak zwykłe lateralne, podwójne lateralne i zbieżne (convergeant) jest wynikiem postępującej redukcji i transformacji. Wymienione typy zgrzebeł mogą więc nie odzwierciedlać określonych kategorii funkcjonalnych lub stylistycznych, lecz stanowić kolejne etapy transformacji związanych z redukcją okazów w miarę ich użytkowania i napraw. Hipoteza ta wymaga oczywiście dalszych badań -wskazuje jednak na możliwość, że i w innych grupach narzędzi mogą występować podobne przykłady transformacji typów w miarę użytkowania i napraw. Dane etnologiczne (badania J. Galaghera, 1977, nad współczesnymi społeczeństwami Etiopii użytkującymi narzędzia obsydianowe) wskazują też na możliwość powstawania niektórych typów narzędzi, m.in. zgrzebeł, w trakcie użytkowania nieretuszowanych odłupków.

Wszystkie podane tutaj zastrzeżenia zmierzają do uzasadnienia bardziej pragmatycznego traktowania klasyfikacji typologicznej. Prawdopodobnie nigdy nie uda nam się w pełni poznać intencji wytwórców narzędzi kamiennych ani skorelować ich kształtu z wykonywanymi funkcjami. Musimy więc pogodzić się z faktem, że „typologia nie powinna być przedmiotem badań sama w sobie, ale środkiem w badaniach nad przemysłami kamiennymi” (F. Bordes 1965).

Wyróżnione i opisane przez nas w następnych rozdziałach typy narzędzi retuszowanych (i inne jednostki taksonomiczne wyższego lub niższego rzędu) grupują więc przedmioty charakteryzujące się powtarzającymi korelacjami intencjonalnych cech. Narzędzia te nie musiały być wykonywane dla tych samych funkcji, ponieważ zachowane ślady użytkowania wskazują na znaczną różnorodność funkcji, jakie spełniały narzędzia o tej samej formie. Nasze jednostki klasyfikacji typologicznej grupują więc wytwory zbliżone pod względem sposobu wykonania, wyrażające pokrewieństwo tradycji technologicznej i stylistycznej.

Analiza taksonomiczna narzędzi retuszowanych jest więc przejawem tylko jednego z aspektów badan nad przemysłami kamiennymi, a mianowicie techni-czno-stylistycznego. Ten aspekt musi być korelowany z innymi badaniami, przede wszystkim dotyczącymi funkcji tych narzędzi. Dopiero wieloaspektowa analiza zespołów może prowadzić do lepszego poznania ich miejsca w kulturze i życiu ludności pradziejowej.

Podobne prace

Do góry