Ocena brak

Tworzenie się listków zarodkowych

Autor /zuzanna Dodano /30.12.2011

Stadium blastuli kończy okres bruzdkowania zarodka; doprowadziło ono w tym okresie do rozdrobnienia cytoplazmy komórki jajowej między liczne komórki blastuli oraz do zróżnicowania tych komórek na dwie główne grupy: grupę komórek zewnętrznych stanowiących ścianę jej pęcherzyka, pokrywających również częściowo i węzeł zarodkowy, i na grupę komórek samego węzła. Grupa zewnętrzna nosi nazwę trofoblastu (trofe = odżywianie). Trofoblast stykać się będzie odtąd bezpośrednio z tkankami błony śluzowej macicy, z której będzie czerpać substancje odżywcze dla zarodka, pośrednicząc równocześnie w wymianie materii między nim a matką. Natomiast komórki zawarte w węźle zarodkowym utworzą później ciało zarodka, błony płodowe (owodnię i omocznię) oraz pęcherzyk żółtkowy. Część komórek węzła ulegnie rozsunięciu, wytwarzając początkowo drobne szczelinki, a następnie jamę, zwaną jamą owodni, która stopniowo wypełniać się będzie płynem (wodami płodowymi).

Powyższe zjawisko rozpoczyna nowy okres rozwoju zarodka, polegający na wyodrębnieniu z zespołu komórek węzła zarodkowego dwóch blaszkowatych warstw o charakterze nabłonkowym, zwanych listkami zarodkowymi. Proces ten nazywamy gastrulacją, odpowiednie zaś stadium rozwoju gastrulą. W pierwszej fazie gastrulacji komórki węzła zarodkowego zorganizowały się w dwa listki zarodkowe: 1) ektodermę, czyli listek zarodkowy zewnętrzny, 2) endo-dermę, czyli listek zarodkowy wewnętrzny. Te dwa listki zarodkowe utworzą dwuwarstwową owalną tarczę zarodkową.

Druga faza gastrulacji prowadzi do wytworzenia trzeciego listka zarodkowego, czyli mezodermy. Mezoderma powstaje w tym wczesnym okresie zarodkowym z dwóch źródeł: 1) z trofoblastu, z jego wewnętrznych komórek, i 2) tarczy zarodkowej. Trofoblast pokrywając całe jajo płodowe umożliwia mu wszczepienie się w błonę śluzową macicy. Proces ten nosi nazwę zagnieżdżania się jaja płodowTego. Trofoblast w miarę zagnieżdżania się w błonie śluzowej macicy rozrasta się jego zewnętrzne komórki dzieląc się, nie wytwarzają błon komórkowych tworząc zespółnię — syncytium. Natomiast komórki warstwy wewnętrznej trofoblastu zachowują wyraźne granice. Warstwa pierwsza nosi nazwę syncytiotrofoblastu. druga — cytotrofoblastu. Ten ostatni wyścieła ściany jamy jaja płodowego. Część jego komórek uwralnia się następnie ze swej warstwy macierzystej i przekształca się w gwiazdkowate i wrzecionowate komórki luźnej tkanki noszącej nazwę mezenchymy pierwotnej lub mezoder-my pozazarodkowej, układającej się pod cytotrofobla-stem (mesenchyma = niezróżnicowana zarodkowa tkanka łączna). Tkanka ta, rozrastając się na grubość, zacieśnia jamę jaja płodowego (tj. dawną jamę blastuli). Ta wysłana przez mezenchymę pierwotną jama nosi odtąd nazwę jamy pierwotnego pęcherzyka żółtkowego. Jej dno i ściany boczne pokryte są teraz przez spłaszczone komórki mezenchymy, sklepienie natomiast tworzy tarcza zarodkowa. Równocześnie z pojawieniem się pozazarodkowej mezodermy w ścianie pęcherzyka żółtkowego, nad tarczą zarodkową, a pod cytotrofoblastem, powstaje szczelina stanowiąca zawiązek jamy owodni. Ściana i strop tej jamy stanowią błonę owodni (amnion), a dno ektoder-ma tarczy zarodkowej . Leżąca pod ektodermą endodermalna warstwa tarczy rozrasta się następnie na boki i pokrywa wewnętrzną powierzchnię ścian pierwotnego pęcherzyka żółtkowego, przekształcając go w pęcherzyk żółtkowy ostateczny.

W tym okresie rozwoju trofoblast, który pokrywa całość jaja płodowego, tworzy wspólnie z przylegającą do niego od wewnątrz warstwą mezenchymy pierwotnej (pozazarodkowej) zawiązek błony płodowej, zwanej kosmówką (chor i on). Wewnątrz jaja płodowego między pęcherzykiem owodni i pęcherzykiem żółtkowym leży zawiązek ciała zarodka w postaci okrągłej tarczy zarodkowej. Przestrzeń między tymi tworami i błoną kosmówki zajmuje luźna siateczka mezenchymy pierwotnej. Wkrótce tkanka ta zagęszcza się na powierzchni kosmówki, pęcherzyka żółtkowego i owodni oraz łączy szerokim pasmem zarówno tylną krawędź tarczy zarodkowej, jak i część owodni z kosmówką. Jest to tzw. szypuła brzuszna. Reszta tej mezenchymy pierwotnej zanika, na skutek czego powstaje obszerna jama kosmówki, czyli pozazarodkowa jama ciała (celoma extraembryonale).

Dopiero w trzecim tygodniu życia zarodka na powierzchni wydłużonej, owalnej tarczy zarodkowej pojawiają się oznaki tworzenia się me-zodermy śródzarodkowej. Patrząc na tę tarczę od strony jamy owodni, dostrzeżemy na jednym jej końcu (przyszłym tylnym końcu tarczy) rynienkowate zagłębienie, wydłużające się ku środkowi tarczy zarodkowej. Jest to tzw. smuga pierwotna. Przedni koniec smugi zagłębia się, tworząc tzw. jamkę pierwotną, leżącą w obrębie zgrubienia zwanego węzłem Hensena, ten zaś z kolei przechodzi dalej ku przodowi w przedłużenie głowowe.

Podobne prace

Do góry