Ocena brak

Triumf wolnej myśli w epoce polskiego oświecenia

Autor /gagatek Dodano /09.02.2011

4. Triumf wolnej myśli w epoce polskiego oświecenia

1. Cechy oświecenia jako ogólnoeuropejskiej formacji kulturowej

a) racjonalizm - kult rozumu, uznanie go za jedyne narzędzie poznania świata, próba podporządkowania wszystkich dziedzin życia kontroli rozumu;

b) empiryzm - kierunek filozoficzny, zwolennicy którego kładli nacisk na rolę doświadczenia w procesie poznawania świata;

 c) krytycyzm wynikał z racjonalizmu, polegał na kwestionowaniu tradycyjnych, utrwalonych przekonań i wartości;

d) deizm - pogląd, według którego uznawano istnienie Boga, Stwórcy świata, oraz znaczenie nakazów moralnych płynących z religii, ale odrzucano objawienie i wyznaniowe formy religii;

e) teizm - odrzucenie istnienia Boga;

f) utylitaryzm - podporządkowanie sztuki celom użytkowym, oświecaniu, wychowaniu ludzi.

2. Odrębność polskiego oświecenia związana z odmiennością warunków polityczno-społecznych

a) w Polsce nie jest to ideologia mieszczaństwa, a program postępowej szlachty, należy też pamiętać, że większość pisarzy i publicystów to księża;

b) celem działaczy oświecenia nie jest obalenie ustroju feudalnego i monarchii a ich umocnienie; c) nie chodzi o wprowadzenie demokracji parlamentarnej, a zreformowanie parlamentaryzmu polskiego i rozszerzenie go na inne stany; d) hasłu wolności przeciwstawia się jej ograniczenie;

e) celem nadrzędnym staje się walka o naprawę Rzeczypospolitej, zagrożonej utratą niepodległości; f) środkami wiodącymi do celu są: reforma oświaty, rozwój kulturalny kraju, atakowanie przejawów sarmatyzmu i cudzoziemszczyzny.

1. Czy rzeczywiście „triumf wolnej myśli", jeśli zamierzenia oświeconych działaczy epoki nie powiodły się?

a) mimo wysiłków reformatorów doszło do rozbiorów; b) uchwalona konstytucja nie weszła w życie; c) konfederacja targowicka była sprzeciwem wobec reform, a więc znacznego odłamu społeczeństwa nie udało się oświecić, wychować, przekonać; d) mimo nawoływań reformatorów w Konstytucji 3 maja, nie udało się rozszerzyć praw obywatelskich na wszystkie stany; e) kultura oświecenia była dziełem garstki oświeconych zapaleńców, skupionych w środowisku warszawskim, o niewielkim oddziaływaniu na społeczeństwo.

2. A jednak „triumf wolnej myśli", bo podjęto szereg działań instytucjonalnych, by podnieść kraj z ciemnoty i zacofania, by oświecić społeczeństwo:

a) reforma oświaty: Collegium Nobilium, Szkoła Rycerska, Komisja Edukacji Narodowej; b) powstanie pierwszej w Europie biblioteki publicznej ze zbiorów braci Załuskich; c) wysiłki zmierzające do oczyszczenia języka, by stał się sprawnym narzędziem komunikacji: S. Konarski O poprawie wad wymowy, F. Bohomolec Rozmowa Kochanowskiego, Twardowskiego i Makarońskiego o polskim języku, d) rozwój czasopiśmiennictwa: „Monitor", „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne"; e) powstanie Teatru Narodowego, którego artyści także brali udział w propagowaniu reform; f) mecenat królewski ukierunkowujący uczonych i artystów.

3. Literatura na usługach obozu reform pisarze ofiarowują swe pióra, by zwalczać przejawy sarmackiego zacofania, ciemnoty oraz powierzchownego przejmowania obcych wzorów (utylitaryzm literatury):

a) wybór gatunków literackich, za pomocą których można „bawiąc uczyć"; bajka, satyra, poemat heroikomiczny, komedia, powieść dydaktyczna;

b) moralizatorski charakter bajek I. Krasickiego polega na ukazywaniu pod postaciami zwierząt (alegoria) wielu uniwersalnych ogólnoludzkich wad i piętnowaniu ich w puentach (np. w bajce Szczur i kot poeta ośmiesza ludzką skłonność do wysłuchiwania pochlebstw dalekich od prawdy), w ten sposób bajka współgrała z racjonalistycznym i krytycznym nastawieniem większości pisarzy i służyła programowi reform;

c) w satyrach pisarze krytykują w sposób bardziej bezpośredni i konkretny wady Sarmatów (I. Krasicki Pijaństwo), cudzoziemszczyznę (I. Krasicki Żona modna), zacofanie i ograniczone horyzonty umysłowe szlachty (A. Naruszewicz Chudy literat), ze psucie obyczajów, niemoralność, odrzucenie narodowych tradycji (I. Krasicki Świat zepsuty).

d) w poemacie heroikomicznym (I. Krasicki Monachomachia) artysta posługuje się parodią, ironią, uderza w Sarmatów w sutannach, w głupich, nadętych, zacofanych, rozleniwionych zakonników;

e) powieść dydaktyczna I. Krasickiego Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki zawiera portret idealnego, postępowego szlachcica, mającego być wzorem do naśladowania; jego przemiana z Sarmaty, a następnie modnego fircyka, w oświeconego gospodarza też miała być pouczająca i zachęcać do pójścia w jego ślady; f) komedia polityczna J. U. Niemcewicza Powrót posła ma wyraźnie charakter propagandowy - autor potępia konserwatystów, a chwali zwolenników reform.

4. Rozwój publicystyki wybitni działacze, uczeni doskonale władający piórem, przekonują do reform S. Konarski O skutecznym rad sposobie^ S. Staszic Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego i Przestrogi dla Polski, H. Kołłątaj Do Stanisława Mała-chowskiego (...) Anonima listów kilka.

Największą zdobyczą oświecenia jest przekonanie ludzi tej epoki o sile i możliwościach poznawczych rozumu, o roli i randze oświaty oraz nauki. Już w XVII w. racjonaliści głosili kult rozumu, Kartezjusz stwierdził: „Myślę, więc jestem ", a Pascal przyznał, że człowiek jest trzcina", ale „trzcina myślącą " i to jest dowodem jego wielkości i źródłem godności. Immanuel Kant uznał, iż oświecenie to ,, wyjście człowieka z niepełnoletniości". Uzasadniał to w ten sposób, że człowiek niepełnoletni nie umie posługiwać się swym rozumem, gdy zaś zdobędzie się na to, by oceniać i sądzić, korzystać z daru rozumu, dorasta. Wzywał więc filozof: Sapere aude!'\ miej odwagę być mądrym, posługiwać się rozumem. By korzystać z posiadanego rozumu, trzeba być wolnym - to warunek konieczny, dlatego ważnym hasłem epoki jest żądanie wolności.

Działacze polskiego oświecenia są odważni, bo chociaż nieliczni - występują przeciw tak znaczącej grupie społecznej jaką jest szlachta, jej przyzwyczajeniom, nawykom, obyczajom. Zwalczają ksenofobię szlachecką, przekonanie o wyższości sarmac-kiej kultury i form ustrojowych Rzeczypospolitej. Występują przeciw wolnej elekcji, liberum veto, bronią mieszczan i chłopów. To na pewno wymagało odwagi. Krasicki był biskupem, a odważył się zaatakować głupotę i zepsucie zakonników. Wolna myśl, krytyczny rozum dyktowały im ostre nieraz słowa. Cel był wielki - reforma państwa, podniesienie poziomu Polski do rodziny oświeconych narodów. Czy się udało? Tak! Nie udało się uratować niepodległości, ale dla kultury polskiej działacze oświecenia zrobili wiele. Odrodziła się świadomość narodowa, w nowoczesnych szkołach wychowano pokolenie oświeconych obywateli, nauka, teatr, czasopiśmiennictwo, publicystyka, literatura rozwijały się nadal mimo zaborów. Działania tych, co odważyli się być mądrzy, zaowocowały wielką przemianą narodu, który przestał być już tylko narodem szlacheckim, świadomość narodowa zaczęła się budzić i w innych stanach. Rozwój kultury polskiej w okresie oświecenia umożliwił jej przetrwanie stu dwudziestu lat politycznej niewoli.

 

Podobne prace

Do góry