Ocena brak

Tradycje administracji w Polsce

Autor /Chrystian99999 Dodano /11.01.2012

Monarchia patrymonialna (966 – 1320)

Jest to Polska wczesnośredniowieczna. Na tronie zasiada dziedziczny książę lub król. Wystepowały wśród możnych próby przeprowadzenia elekcji.

Państwo będące monarchią patrymonialną jest własnością panującego.

Administrację sprawował sam monarcha. Skupiał on w sobie pełnię władzy. Autorytet monarchy umacniała koronacja na króla. W tym okresie w Polsce było tylko 3 koronowanych monarchow: Bolesław Chrobry, Mieszko III i Bolesław Śmiały.

Już wtedy można mówić o ścieraniu się tendencji centralistycznej, której zwolennikiem był monarcha i decentralizacyjnej, za którą optowali możni. Istniała równiez koncepcja pośrednia – pryncypat. Było to rozbicie dzielnicowe ze wskazaniem princepsa. Przewodniczył on w zjazdach, sprawował dowódctwo w czasie wojny i prowadził politykę zagraniczną. Nie było to jednak korzystne, poniewaz prowadziło do trwałego rozpadu państwa.

Aparat urzędniczy dzielił się na:

  • urzedników monarchy

  • urzędników lokalnych

Najwyższym urzędnikiem monarchy był komes pałacowy zwany wojewodą. Ważnymi urzenikami byli też kanclerz i skarbnik. Inni urzędnicy monarchy to:

  • cześnik

  • stolnik

  • łowczy

  • koniuszy

Urzędnicy lokalni działali w prowincjach (Kraków, Gniezno, Sandomierz, Mazowsze, Śląsk, Kujawy, Łęczycko-Sieradzka). Na czele prowincji stali namiestnicy. Prowincje dzieliły się na okręgi grodowe. Zarządcą grodu był kasztelan. Miał on uprawnienia administracyjne, sądowe i fiskalne. Był także dowódcą wojskowym. Niższymi urzednikami na poziomie okręgu grodowego byli:

  • chorąży

  • wojski

  • sędzia grodowy

  • włodarz

Państwo publiczno-prawne (1320 – 1764)

To również był okres monarchii, który możemy podzielić na 3 podokresy:

a) monarchia stanowa (1320 – 1454) – do przywilejów nieszawskich

b) Rzeczpospolita szlachecka (1454 – 1652) – do liberum veto

c) oligarchia magnacka (1652 – 1764) – do Sejmu Konwokacyjnego

W 1320 roku królem Polski został Władysław Łokietek. Nastąpiło odrodzenie państwa i odrzucenie koncepcji monarchii patrymonialnej. Od tego momentu mówimy o Koronie Królestwa Polskiego – korona jest związana z państwem a nie z władcą. Przewodzi czynni publiczno-prawny a nie prywatny. Rada Królewska została przekształcona w dwuizbowy Sejm. To oznacza, że ten organ przejmuje część uprawnień monarchy. Po przyjęciu jednomyślności i liberum veto nastapił paraliż. Jeżeli chodzi o ówczesną administrację wyrożniamy urzędy centralne oraz urzędy lokalne i ziemskie. Urzędy centralne mieściły się w Krakowie. Urzędnicy krakowscy otrzymali rangę dygnitarzy działających w imieniu króla. Do urzednikow tych należeli:

  • kanclerz

  • podkanclerz

  • podskarbi koronny i nadworny

  • marszałek wielki koronny i nadworny

Analogiczne urzędy były na Litwie.

Kanclerz kierował kancelarią zdominowaną przez duchownych. Do jej zadań należały:

  • korespondencja dyplomatyczna

  • przywileje królewskie

Podskarbi koronny zajmował się:

  • mennicą

  • skarbcem koronnym (wraz z insygniami i dokumentami)

Podskarbi nadworny troszczył się o potrzeby dworu królewskiego.

Marszałek Wielki Koronny był zarządcą dworu. Do jego obowiązków należało:

  • bezpieczeństwo dworu

  • bezpieczeństwo obrad parlamentu

  • pełnienie funkcji mistrza ceremonii

Jego zastępcą był Marszałek Nadworny.

Hetman Wielki Koronny i Hetman Wielki Litewski zajmowali się administracją wojskową, dowodzili wojskiem i prowadzili dyplomacje na południe i wschód. Ich zastępcami byli hetmani polni.

Urzędy lokalne i ziemskie znajdowały się w województwach. To właśnie z tego okresu pochodzi ta nazwa. Urzędnikami w województwie kierował wojewoda organem terenowym administracji królewskiej był starosta. Ludzie pełniący te dwa stanowiska byli praktycznie poza prawem. Z czasem pojawił się obok starosty ziemskiego urząd starosty grodzkiego. Do jego zadań należała budowa zamków, nadzór nad królewszczyznami i bezpieczeństwo na danym terytorium.

W tym czasie pojawiły się też pierwsze polskie samorządy – rady miejskie w miastach królewskich złożone z rajców i mające uprawnienia administracyjne, sądowe i uchwałodawcze. Ze składu rady powoływano burmistrzów pełniących rolę przewodniczących rady.

Polska reform (1764 – 1795)

W okresie tym próbowano przekształcić Polskę w monarchię konstytucyjną.

Akty naprawy administracji:

  • Konstytucja 3 maja

  • powstanie Komisji Wielkich dla Korony i Litwy (protoplasta rządu)

  • powstanie Komisji Skarbowych dla Korony i Litwy (protoplasta ministerstw finansów, gospodarki i infrastruktury)

  • powstanie Komisji Wojskowych dla Korony i Litwy (protoplasta ministerstwa obrony)

Wtedy tez po raz pierwszy uchwalono budżet państwa.

W 1783 powołano Komisję Edukacji Narodowej – pierwsz ministerstwo oświaty na świecie. KEN stworzył system edukacji składający się z 2 szkół głównych, około 100 średnich i całej sieci parafialnych. Skodyfikowano przepisy oswiatowe i dążono do wprowadzenia powszechności edukacji.

Powstał pierwszy w Polsce kolegialny rządRada Nieustająca. Składał się z 36 członków desygnowanych przez Izbę Poselską i Senat i dzielił się na 5 departamentów (Interesów Cudzoziemskich, Policji czyli Dobrego Porządku, Wojskowy, Skarbu i Sprawiedliwości). Decyzje miały być podejmowane większością głosów a nie jednomyślnie.

W 1789 Sejm 4-letni znosi Radę. Powstaje nowy organ – Straż Praw. Jej struktura i kompetencje są podobne do Rady Nieustającej.

Administracja lokalna w okresie reform:

Od 1765 powoływano Komisje Dobrego Porządku w miastach królewskich. Uporządkowaly one finanse i ustroje lokalne.

W 1791 uchwalono Ustawę o Miastach Wolnych. Zrównała ona mieszczan ze szlachtą, wprowadziła instytucję Zgromadzenia Uchwalającego w miastach.

W czasie insurekcji Kościuszko wydał Uniwersał Potocki. Ustanawiał on dozorców – organ administracji państwowej na wsi. Dozorcą mógł zostac każdy kto umiał czytać, pisac i liczyć. Mieli dbać o rolnictwo, gospodarkę leśną i edukację na wsi.

II Rzeczpospolita (1918 – 1939)

W tym czasie kształt administracji regulowały 3 dokumenty:

Mała Konstytucja:

Władza wykonawcza przypadła Naczelnikowi Państwa, który wykonywał uchwały Sejmu i powoływał w porozumieniu z Sejmem rząd. Naczelnik odpowiedzialny był przed Sejmem. 1 lipca 1920 przegłosowano ustawę o Radzie Obrony Państwa. Zastępowała ona rząd i miala podejmować szybkie decyzje. Przewodniczył jej Naczelnik Państwa.

Konstytucja Marcowa:

Czyniła Polskę państwem liberalnym. Interes jednostki przeważał nad interesem państwowym. Władzę wykonawczą sprawowal Prezydent i Rząd.

Prezydent wybierany był przez Zgromadzenie Narodowe na 7-letnią kadencję. Mianował on i odwoływał Radę Ministrów. Obsadzał na wniosek Rady Ministrów wyższe urzędy cywilne i wojskowe. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych. W razie wojny mianował Naczelnego Wodza Sił Zbrojnych Państwa.

Administrację rządową w terenie reprezentowali wojewoda i starosta.

Teoretycznie obowiązywał podział na województwa, powiaty i gminy. W praktyce zorganizowane były tylko województwa Pomorskie, Śląskie i Wielkopolskie.

23 marca 1933 roku uchwalono Ustawę Scaleniową. Zgodnie z jej postanowieniami:

  • wprowadzono podział na 16 województw i miasto stołeczne Warszawa

  • wydzielono 264 powiaty

  • wydzielono 611 gmin miejskich i 3195 gmin wiejskich

  • gminy wiejskie dzieliły się na zbiorowe i jednostkowe

  • gminy zbiorowe dzieliły się na gromady, organem uchwałodawczym gromady była rada gromadzka lub zebranie gromadzkie a wykonawczym sołtys z podsołtysem

  • na poziomie gminy organem uchwałodawczym była rada gminy licząca 12-20 członków i wybierana na 5 lat w wyborach pośrednich

  • egzekutyw na poziomie gminy stanowił zarząd z wójtem i podwójtem

  • wójt musiał być zaakceptowany przez starostę

  • zakres zadań gminy zbliżony do obecnego

  • gminy miejskie liczyły ponad 3 000 mieszkańców a miasta wydzielone powyżej 25 000

  • w gminach miejskich egzekutywę stanowił zarząd miejski a władzę uchwałodawczą rada miejska z burmistrzem lub prezydentem miasta na czele

Ustrój Warszawy regulowała oddzielna ustawa z 16 sierpnia 1938. Zgodnie z nią w Warszawie oprócz rady miejskiej istniały rady dzielnicowe. Egzekutywę stanowił prezydent, 5 viceprezydentow i 8 ławników. Władze Warszawy w praktyce nie pochodziły z wyboru a z nominacji rządowej.

W powiecie władzę ustawodawczą stanowiła rada powiatu wybierana pośrednio – przez rady gmin. Ogromną rolę w powiecie odgrywał starosta będący organem administracji zespolonej w terenie. Jego wybór musiał być zatwierdzony przez wojewodę.

Podobne prace

Do góry