Ocena brak

Tożsamość zawodowa psychologa - Stadia rozwoju moralnego a tożsamość zawodowa psychologa

Autor /Micky Dodano /01.07.2011

Jakość” tożsamości osobistej to ważny wyznacznik tego, czy działania psychologa będą etyczne, a dokładniej: czy i jak mogą być etyczne, bo na takim, a nie innym poziomie rozwoju moralnego psycholog się znajduje, nie od razu jest on bowiem gotów do postępowania na poziomie postkonwencjonalnym, mówiąc językiem L. Kohlberga. Nie jest gotów, bo jako człowiek jeszcze na tym poziomie nie funkcjonuje osobiście (niektóre osoby nigdy tego poziomu nie osiągają), ale też nie jest gotów, bo szczególnie rozpoczynanie kariery zawodowej jest zadaniem trudnym, często uniemożliwiającym od razu takie postkonwencjonalne – tj. poprzez kierowanie się uniwersalnymi zasadami etycznymi - funkcjonowanie. Oczywiście, najbardziej korzystną sytuacją jest ta, gdy psycholog w swym rozwoju osobistym przeszedł już kolejne poziomy rozwoju moralnego i we wczesną dorosłość wkracza nie tylko z dojrzałą tożsamością indywidualną, ale gotów jest też do funkcjonowania postkonwencjonalnego (por. Jasńska-Kania, 1983). Jest to podstawa do szybkiego osiągnięcia takiego samego poziomu funkcjonowania postkonwencjonalnego także w różnych dziedzinach jego aktywności zawodowej.

R. Kwaśnica (1994) wykorzystał trzy stadia rozwoju moralnego, przedstawione w teorii L. Kohlberga do opisu logiki rozwoju zawodowego nauczycieli. Jak sądzimy, opis ten można zastosować również do przedstawienia rozwoju zawodowego psychologów (patrz Tab. 3.).

Pierwsze stadium rozwoju zawodowego to – za Kwaśnicą (op. cit., s. 27-28) - stadium przedkonwencjonalne czyli wchodzenie w rolę zawodową. Młody człowiek - absolwent psychologii - rozpoczynając po studiach pracę zawodową próbuje poradzić sobie z trudnościami, na jakie napotyka w momencie startu zawodowego poprzez kopiowanie, naśladowanie tych wzorów zachowań, które uważane są za typowe w środowisku psychologów. Naśladowanie dotyczy stosowanych procedur postępowania, narzędzi diagnostycznych, nawet sposobu ubierania się na zajęcia warsztatowe czy treningowe, sposobu mówienia, używanej w rozmowach argumentacji, stylu bycia podczas treningów itp. Są to takie zachowania, które przede wszystkim nie narażają go na negatywne oceny przełożonych i kolegów. Wybierając takie a nie inne sposoby zachowania nie jest w pełni świadomy ich sensu ani racji, które je uzasadniają. Odtwarza jedynie pewną konwencję przyjętą w danym środowisku nie w pełni będąc jej świadomym.

To, jakie będą jego zachowania będzie zależało jednak nie tylko od tego, jakie są najczęściej nagradzane w jego środowisku, ale także od tego, z jakimi wzorcami się spotka, kto i w czym jest dla niego „przykładem”, wzorcem do naśladowania. Większość zawodów wymaga przejścia przez wstępny okres „przyuczania się” do zawodu – okres nowicjatu, który może trwać od kilku tygodni do kilku lat. Okres nowicjatu to nie tylko zdobycie potrzebnych informacji dotyczących danej pracy, ale to także socjalizacja w miejscu pracy. Jest to etap związany z nabywaniem określonych umiejętności technicznych, opanowywaniem pożądanych zachowań interpersonalnych, zdobywaniem orientacji co do specyficznych wymagań i czynników ryzyka . Wczesna dorosłość zatem to eksperymentalna, treningowa faza w pracy. Rozwój polega tu przede wszystkim na poszerzaniu świadomości istnienia alternatyw i możliwości wyboru odpowiedniej dla siebie drogi.

Kolejne stadium to stadium konwencjonalne – pełna adaptacja w roli zawodowej (Kwaśnica, op. cit., s. 28-29). Osoba w tej fazie rozwoju zawodowego zna i rozumie konwencjonalne zasady postępowania w swojej roli zawodowej. Jest również świadoma ich uzasadnień, ale te uzasadnienia nie pochodzą od niej lecz są przejęte od otoczenia. Zauważa i rozumie różnorodne ograniczenia, jakim podlega wypełnianie roli zawodowej w danej instytucji. Jest to faza sprawnego posługiwania się wiedzą i umiejętnościami składającymi się na daną rolę zawodową, ale w sposób odtwórczy i mało krytyczny. Konwencją, która kieruje postępowaniem psychologa w tej fazie rozwoju zawodowego jest przepis roli zawodowej utrwalony w tradycji tego zawodu w ogólności, a tradycji danej placówki, w której pracuje w szczególności. Jeśli wprowadza jakąś zmianę swojego zachowania to są to tylko ulepszenia, zmiany środków działania, które mieszczą się w obowiązującej konwencji. Reguły pełnienia danej roli, sens tej roli, cele działania psychologa, jego powinności są akceptowane bez poddawania ich głębszej refleksji, bardzo rzadko zdarza się tutaj kwestionowanie ich zasadności (patrz Tab. 3.).

Dopiero stadium kolejne, czyli postkonwencjonalne jest fazą twórczego przekraczania roli zawodowej (Kwaśnica, op. cit., s. 29). Kluczową rolę gra tutaj refleksja nad własną rolą zawodową, badanie jej uzasadnień i źródeł, ale także poszukiwanie własnych uzasadnień. Jednostka zaczyna coraz odważniej w sposób twórczy, a już nie tylko odtwórczy wykorzystywać posiadaną wiedzę i umiejętności. Powoli wyzwala się z narzuconej w fazie I (przedkonwencjonalnej) oraz przyjętej i zaakceptowanej przez siebie w fazie II (konwencjonalnej) konwencji, jeśli tylko zostanie uznana ona przez nią za ograniczającą jej poczynania. Innowacyjność i twórczość nie dotyczą już tylko procedur postępowania, jak to było w fazie poprzedniej. Są teraz możliwe głębsze zmiany stylu funkcjonowania zawodowego, dzięki własnemu zdefiniowaniu roli zawodowej, odkryciu jej głębokiego sensu, co wiąże się z przekroczeniem jedynie powierzchownych przepisów roli zawodowej. Jest to też faza, w której zaczynają się wokół jednostki gromadzić inni ludzie, część z nich zostaje jej uczniami, buduje razem z nimi swój własny zespół.

Źródłem uzasadnień może być tutaj tylko dojrzała tożsamość, która pozwala na wyprowadzenie sensu powinności zawodowych z rozumienia własnej osoby jako integralnej, nie podzielonej na części. Na poziomie dojrzałej tożsamości dokonuje się więc zrównanie powinności zawodowych ze zobowiązaniami moralnymi, które ma się - na mocy własnego świadomego wyboru - jako osoba względem i samego siebie i innych ludzi.

Podobne prace

Do góry