Ocena brak

TORUŃ i jego związki z literaturą polską

Autor /pocahontas85 Dodano /01.04.2012

TORUŃ, miasto woj. nad Wisłą. Lokowany przez Krzyżaków 1233 na terenie dawnej osady pol., stanowił T. ważny ośrodek handlowy dzięki położeniu na skrzyżowaniu dróg lądowych. Od XIII w. należał do Hanzy. Rozwój gosp. miasta zahamowała częśc. pod koniec XIV w. konkurencja Gdańska i Krakowa oraz wojny Polski z Zakonem, samowola urzędników krzyżackich. Jedno z gł. miast Zw. Pruskiego, 1466 weszło w skład Rzplitej, obdarzone za aktywny udział w wojnie 13-letniej licznymi przywilejami i potwierdzeniem szerokich praw samorządowych. Pomyślna sytuacja gosp. sprzyjała rozwojowi kultury. T. uczestniczył w życiu umysłowym czasów renesansu i reformacji, potem w epoce oświecenia obok Gdańska wydatniej niż in. miasta Pomorza - dzięki przedsiębiorczości jego mieszkańców i zrozumieniu Rady Miejskiej i burmistrzów dla spraw kultury.

W pocz. XVI w. sekretarzem miejskim był zaprzyjaźniony z Kopernikiem humanista W. Korwin, a miasto od końca XV w. odwiedzali krzewiciele humanizmu - Kallimach, K. Celtis, E. Hessus. Doniosłe znaczenie dla rozwoju kultury miało uzyskanie od Zygmunta Augusta tolerancyjnego edyktu rei. (1558), otrzymanego w wyniku poparcia przez torunian ruchu reformacyjnego; jego reprezentantami byli wówczas m. in. Sz. Musaeus, F. Burchardi, B. Morgenstern oraz tłumacz Lutra, Jan Krakowczyk. W 1568 z połączenia dwóch dawnych szkół, mariackiej i świętojańskiej (prawdop. uczył się w niej ur. tu 1473 Kopernik), powstała szkoła protestancka. Pierwszy druk tor., Assertiones aliguot breves E. Glicznera, wyszedł 1569 z oficyny S. Worffschauffela zał. rok wcześniej, pracującej dla potrzeb Rady Miejskiej, szkoły i Kościoła. „Złoty wiek" T. przypadł na czasy Stefana Batorego i Zygmunta III, rządy burmistrza H. Strobanda, protektora pisarzy i uczonych, inicjatora przedsięwzięć kulturalnych. Jego staraniem przeprowadzono 1584 reformę szkoły, a 1594 przekształcono ją w —> Toruńskie Gimn. Akademickie, najlepiej organizacyjnie postawioną szkołę Pomorza. Podjęto także próbę założenia uniwersytetu (1595). Przy gimnazjum otwarto jednocześnie bibliotekę publ., złożoną ze zbiorów pofranciszkańskich, Rady Miejskiej i prywatnych darowizn. Od 1584 działał teatr szkolny, wystawiający sztuki Plauta, Terencjusza i profesorów gimn. - o tematyce antycznej i rei., później także ilustracje wydarzeń z życia dworu królewskiego. Dzięki poparciu Strobanda wydawano pismo pedag. „Institutio Literata" (3 roczniki 1586-88), stanowiące encyklopedię wiedzy o organizacji i prowadzeniu różnego typu szkół. Tłoczyła je początkowo oficyna M. Neringa (zał. 1581), z której wychodziły m. in. prace nauk., podręczniki, pierwsze druki tor. w języku pol.: W. Neothebela Raphaelahi i Acrostichis (oba wyd. 1581), a dla potrzeb różnowierców Nowy Testament (z Biblii brzeskiej), Postyllę J. Kalksteina, kancjonał (1587) P. Artomiusa. W 1587 zakład przeszedł w ręce A. Koteniusza i prowadzony przez niego do 1608 stał się podwaliną stałej drukarni miejskiej. Wychodziły stąd nast. tomy „Institutio Literata", dzieła rei., prace profesorów gimn., kalendarze, wzbierająca fala poezji okolicznościowej. T. zdobył w tym czasie przodujące miejsce w różnowierczej produkcji wydawn., wykonując nie tylko zamówienia miejscowe, ale także z Prus i Wielkopolski. W bogatym nurcie piśmiennictwa ref ormacyjnego (pod koniec wieku czynni byli na tym polu zwł. Artomius, K. Gesner i M. Trisner) do rzadkości należały zawzięte polemiki i ostre ataki na przeciwników, bowiem nie dopuszczało do nich tolerancyjne miasto. W 1595 odbył się gen. synod protest., w którym uczestniczyli m. in.: Artomius, Sz.T. i J. Turnowscy, Grzegorz z Żarnowca, A. Chrząstowski. Życie lit. i nauk. skupiało się gł. wokół gimnazjum. Zatrudnieni w nim miejscowi humaniści i przybysze z in. stron pisali wiersze okolicznościowe, wygłaszali mowy na uroczystościach szkolnych, tworzyli dzieła oryginalne lub adaptacje dla potrzeb teatru. Do najznakomitszych należał pochodzący ze Śląska poeta U. Schober, autor m. in. Poematum libri tres (1592), zbioru póświęconego gł. ludziom tego miasta, pierwszy bibliotekarz księgozbiorów gimn., teoretyk bibliotekoznawstwa, autor Descriptio Bibliothecae Scholae Thorunensio, red. „Institutio Literata". Przez jakiś czas jako sekretarz miejski działał tu związany poprzednio z gimn. gdańskim J. Rybiński, autor tomików poet. Hodoeporicorum liber I (1592) i Gęśli różnorymych księga I (1593). Na otwarcie gimn. akademickiego profesorowie wydali zbiór Orationes decem (1595), w którym wypowiedzieli się na temat nauczania w klasie przeduniwersyteckiej. Z myślą o potrzebach szkoły wydawano podręczniki i rozprawy, m. in. lekarza M. Pyrnesiusa, zwolennika teorii Kopernikańskiej, słownik Artomiusa Nomenclator (1591). Prace nauk. z medycyny i filozofii publikował F. Tidicaeus, gdańszczanin, niedawny prof. uniwersytetu w Lipsku. Znaczący był przekł. dzieła Daubmanna Kronika mistrzów pruskich dokonany 1582 przez eks-do-minikanina M. Murzyńskiego, zwł. zaś pierwsza edycja prawa chełmińskiego Das alte Cólmische Recht( 1584), G. Velmanna Differentiarum iuris civilis, libri lii (1584). W 1597 E. Gliczner rozpoczął druk kompendium hist. Chronicon rerum Poloniae. W dziedzinie historii i prawa błysnął M. Nizolius. Z teologów tor. na przełomie XVI i XVII w. powagą cieszył się hebraista z Królewca K. Graser (st.), autor uczonych komentarzy do Biblii — Ultima verba (1614), i in., oraz gdańszczanin J. Rhegius, organizator dysput szkolnych. Do wybitniejszych, ostatnich humanistów należał K. Graser (mł.), rektor gimn. 1611-30, autor podręcznika historii powsz. Isagoges historicae partes (1623) i dramatów dla przedstawień szkolnych. Świadectwem zainteresowań teorią retoryki był traktat W. Fabriciusa Disquisitio de formis styli variis (1619). W literaturze XVII-wiecznego T. dominowała okolicznościowa poezja łac., której produkcja dla mieszczaństwa upowszechniła się już od ok. 1580. Na tle szablonowych epicediów, epitalamiów i mów pochwalnych odbijały m. in. publikacje M. Bartholda Harmonia angelica i N. Niebylskiego (W. Dembołęcki?) Pobudka do dobrej myśli (1615). Z drukarni A. Ferbera (1609-21) wyszły M. Rybińskiego Psalmy Dawidowe (1617) i S. Dambrowskiego Postylla chrześcijańska (1621). Na czoło pisarzy rel. wysunął się J. Turnowski, autor publikacji antyjezuickich. m. in. Obrony prawdy listów z miasta T. (1614). Pewien udział w piśmiennictwie ówczesnym miało powstałe 1605 kolegium jezuickie. Związani z nim byli przejściowo m. in. pisarze-profesorowie M. Łaszcz, M. Hińcza oraz J. Wielewicki, historyk zakonu jezuickiego w Polsce, a w pocz. XVIII w. A. Temberski. W kolegium również działał teatr szkolny. Po wojnach szwedz. zniszczony i osłabiony gospodarczo T. przeżywał także zastój kulturalny. Od poł. stulecia ingerowała ostrzej cenzura miejska, rektorowi gimn. H. Schaeviusowi, idącemu z duchem czasu, kwestionowano zarzucenie wykładów z Arystotelesa. Nad podupadłym gimn. akademickim zaciążyła teologia. Do okresowych wzlotów szkoły przyczynili się zwł. E. Kónig, K. Hartknoch, J. Sartorius, M. Bóhm i P. Pater.

W XVIII w., mimo klęsk wojny północnej, zapanował w T. ożywczy ruch umysłowy, udokumentowany m. in. narodzinami czasopiśmiennictwa nauk., w czym miasto wyprzedziło in. ośrodki Polski. Osiągnięciem miejscowej historiografii była praca J.H. Zerneckego Thornische Chronik (1711). Na rozwój środowiska wpłynęła gł. działalność rektora gimn. P. Jaenichena, prorektora J.P. Schultza, współcz. im poety J. Zabiera, nauczycieli polskiego M.B. Rutticha i E. Oloffa. Jaenichen, postać epoki przejściowej, interesował się nowszą nauką eur., wydawał czasopismo „Meletemata Thorunensia" (1726—31). Bardziej czynny na tym polu był Schultz, badacz dziejów Polski, wydawca m. in. ,,Das gelahrte Preussen" (1722-24), „Preussischer Todes-Tempel" (1728-30) - pism nauk. poświęconych gł. zagadnieniom pol., oraz gazety informacyjnej „Neues der Welt" (1733-34). Zabler, przybysz z Węgier, zajmował się historią tutejszego gimn., światem lekarskim i kaznodziejami, wierszem spisując dzieje kultury toruńskiej.

W dziele popularyzacji języka pol. zasłużyli się zwł. Ruttich i Oloff, który wyrósł na monografistę kancjonalistyki polskiej. Do prekursorów oświecenia w T. należeli także burmistrz miasta S. Geret i G. Centner, erudyci, propagujący nowszą myśl filozoficzną. Geret wydawał stojące na wysokim poziomie „Thornische Wóchentliche Nachrichten" (1760-72 i pod nieco zmien. tytułami 1787-91 i 1792-95), które kilku profesorów gimn. zasilało artykułami z regionalnej historii. W 1752 powstało Toruńskie Tow. Uczone, jego organ, wyd. przez współzałożyciela Tow. - Centnera, „Thornische Nachrichten von gelehrten Sachen" (1764-66), należał do najlepszych pism nauk. okresu. Oficyna toruńska, zwł. za czasów J.L. Nicolaia (1708-44) i współpracującego z nim księgarza--nakładcy J.Ch. Lamera, prowadziła ożywioną działalność, tłocząt obok panegiryków i pism dewocyjnych cenne dzieła nauk. i literackie. Te pierwsze poczynania oświeceniowe zostały niebawem stłumione przez rozbiory.

T. w drugim rozbiorze Polski (1793) został zajęty przez Prusy; 1807 wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Przyznany przez kongres wiedeński Prusom, przybrał charakter ośrodka urzędniczo-wojskowego. W 1 poł. XIX w. przeżywał okres stagnacji gosp. i kult.; zlikwidowane 1817 Toruńskie Gimn. Akademickie zastąpiło gimn. pruskie. Opierająca się presji germanizacyjnej ludność pol. brała udział w akcjach konspiracyjnych i wydarzeniach polit. 1846, 1848 i 1863, w strajku szkolnym 1906/07. Miasto ożywione po 1860 (węzeł komunikacyjny) stało się w ciągu 2 poł. stulecia gł. ośrodkiem pol. życia polit. i kult. na Pomorzu. Do tutejszego gimn. uczęszczali: N. Sulerzyski (działacz polit. i pamiętnikarz), J. Prejs, K.F. Ney, S. Przybyszewski, S. Szuman. W 1884-1901 istniało tu tajne uczniowskie kółko filomackie (zw. później Tow. im. Tomasza Zana), krzewiące znajomość literatury polskiej. W 1901 odbył się w T. słynny proces filomatów pomorskich, wymierzony przeciwko 60 członkom tajnych organizacji uczniowskich.

Książki pol. wydawali początkowo drukarze-nakładcy niem., gł. E. Lambeck (1814-92), który tłoczył m. in. podręczniki do nauki języka pol. i utwory przeznaczone dla ludu. Jego nakładem wyszedł 1858 (z datą 1859) Pan Tadeusz jako pierwsze osobne wyd. w kraju (kolejne edycje - 1865 i 1878). Drukował on też utwory i kalendarze Prejsa, przejął niektóre nakłady A.A. Gąsiorowskiego i J.K. Sembrzyckiego. W 1848-49 Drukarnię Pol.-Lud. prowadził Prejs, wydając m. in. pismo „Biedaczek". Nową epokę rozpoczęła drukarnia zał. 1866 przez J. Buszczyńskiego. Wychodził z niej m. in. —>Przyjaciel", „Gryf", —> „Teka Pomorska" oraz —>Gazeta Tor." (1867-1921), czołowe pismo codz. Pomorza, szczególnie zasłużone w walce z germanizacją. Do jej redaktorów należeli: F.T. Rakowicz, W. Łebiński, I. Danielewski, H. Derdowski, J. Brej-ski. Od 1867 corocznie zbierały się w T. tzw. sejmiki gospodarskie, zajmujące się również zagadnieniami oświaty. W 1869 powołano do życia Tow. Moralnych Interesów dla szerzenia oświaty pol. i Tow. Pomocy Nauk. dla Dziewcząt. Po obchodach 400 rocznicy urodzin Kopernika wysiłkiem miejscowego społeczeństwa i z inspiracji Z. Działowskiego stworzono 1875 (istniejące do dziś) —> Towarzystwo Nauk. w Toruniu (TNT). Pierwszym jego prezesem był I. Łyskowski, później m. in. S. Kujot, J. Łęgowski, A. Mańkowski; do aktywnych działaczy należeli A. i E. Donimirscy, Z. Mocarski (od 1930 sekretarz TNT i red. jego wydawnictw) i inni. Placówka ta miała szczególne znaczenie jako przeciwwaga tendencyjnych poczynań niem. Copernicus-Verein (zał. 1854), zasłużyła się zwł. w zakresie badań pomorzoznawczych. TNT gromadziło także zbiory muzealne i biblioteczne, wydawało jedyne wówczas pol. pismo nauk. Pomorza - „Roczniki" (od 1878), serię Fontes (od 1897), „Zapiski" (od 1908, od 1955 kwart. pt. „Zapiski Hist.") z materiałami dokumentującymi polskość miasta i Pomorza. W 1881 powstało Muzeum Pol., ze zbiorami archeol. i bibliot., służące także za miejsce zebrań różnych stowarzyszeń społeczno-kulturalnych.

W odrodzonej Polsce T. był od 1920 stolicą woj. pomorskiego, siedzibą urzędów, instytucji i organizacji o zasięgu ogólno-pomorskim, m. in. Teatru Ziemi Pomorskiej (zał. 1921), Rozgłośni Pomorskiej Polskiego Radia, Instytutu Bałtyckiego (od 1925), Tow. Bibliofilów'im. Lelewela (od 1926), Rady Zrzeszeń Nauk., Artyst. i Kult. Ziemi Pomorskiej (od 1934), Tow. Miłośników Kaszubszczyzny (od 1936) oraz kilku pism (m. in. „Słowo Pomorskie" i „Dzień Pomorza"). Wydarzeniem o dużym znaczeniu dla rozwoju nauki i kultury w skali całego regionu było powołanie do życia 1923 - z okazji obchodów 450 rocznicy urodzin Kopernika - Książnicy Miejskiej im. Kopernika, utworzonej z połączenia trzech lokalnych księgozbiorów: biblioteki gimn. TNT, Rady Miejskiej i Copernicus-Ve-rein. Dyrektorem Książnicy 1923-39 był Mocarski. Do rozwoju życia kult. i artyst. przyczyniła się w poważnym stopniu Konfraternia Artystów (1920-39), zał. przez A. Górskiego, S.I. Witkiewicza i J. Fałata; do jej członków należał R. Ingarden, prof. tutejszego gimnazjum. Staraniem Koła Lit. Konfraterni ukazywała się —> „Teka Pomorska" (1936-38) pod red. A. Bukowskiego. Była ona w pewnym stopniu kontynuacją poświęconego kulturze regionu —> „Mestwina" (1925-34), red. w początkowym okresie przez J. Karnowskiego. Przez pewien czas działał w T. F. Sędzicki, 1934-39 mieszkała tu pisarka J. Korczakowska, a krótko przed wojną osiedlił się M. Dereżyń-ski. Do uczniów gimn. należał T. Mikulski i publicysta „Słowa Pomorskiego" Z. Łukomski (pseud. Balticus). Rozszerzyło swoją działalność nauk. i wydawniczą TNT. W czasie wojny Niemcy zniszczyli bądź wywieźli wiele eksponatów muzealnych, zwł. z dziedziny archeologii, historii i historii kultury pol., zapełnili natomiast muzea zbiorami, które miały świadczyć o niem. charakterze miasta i Pomorza.

Współczesny T., tracąc przejściowo na rzecz —> Bydgoszczy rangę miasta woj. (ponownie awansował 1975), zyskał jednocześnie jako ośrodek nauk. i kult. dzięki stworzeniu tu 1945 —> Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Powstała także wielodzia-łowa Biblioteka Główna UMK. Intensywne prace badawcze podjęło TNT; przekształciwszy się w tow. o charakterze akad. działa obecnie w ścisłym powiązaniu ze środowiskiem uniwersyteckim. Poszerzyła się tematyka publikowanych pod jego egidą prac. Z rozwojem nauki o literaturze i krytyki lit. w T. łączą się nazwiska' profesorów uniw.: Z. Czernego, H. Elzenberga, K. Górskiego, A. Hutnikiewicza, E. Kucharskiego, T. Makowieckiego, B. Nadolskiego, S. Srebrnego, K.W. Zawodzińskiego i młodszych pracowników naukowych. W aktywizacji życia kult. istotną rolę odgrywał Klub Artyst.-Lit., który pod kierownictwem Górskiego organizował (od 1945) popularne „wieczory czwartkowe". Do działalności społ.-kult. włączyło się także Tow. Miłośników T., patronując m. in. spotkaniom z przedstawicielami nauki, kultury, sztuki, odbywanym w ramach Wieczorów Tor., oraz środowisko studenckie. Zał. 1959 grupa poet. Wymiary (Z. Flis, K. Jułga, K. Karpińska, J.Z. Maciejewski, K. Nowicki, J. Palacz) wraz z ZSP (później SZSP) zainicjowała 1960 Tor. Maj Poet., imprezę kontynuowaną do dziś i cieszącą się zainteresowaniem twórców i krytyków z całej Polski. W popularyzacji wiedzy o T. i jego związkach z wybitnymi ludźmi nauki i sztuki uczestniczy m. in. Toruńskie Tow. Bibliofilów im. J. Lelewela; z jego inspiracji torunianina S.B. Lindego uczczono odsłonięciem tablicy pamiątkowej (1953) oraz pomnikiem (1976).

Środowisko literackie T., pozbawione od 1948 własnego oddziału ZLP, zyskało go ponownie 1976; prezesurę powierzono S. Melkowskiemu. Przy Oddziale działa Koło Młodych m. in. W. Kowalewski, J. Rochowiak, W. Kszysztoszek, R. Tasarz. Do trwale lub przelotnie związanych z miastem pisarzy i krytyków należeli z nieżyjących już: H. Bychowska, W. Brzeska, A.L. Czerny, M. Sydow, dziś czynni: M. Kalota-Szymańska, M. Kasjan, J. Kryszak, J.L. Ordan, T. Petrykowski, W. Roszewski, Z. Wróbel. Trwałą pozycję w tor. życiu kult. zdobyły sobie teatry - „Baj Pomorski" oraz Teatr im. Wilama Horzycy (reaktywowany tuż po wojnie jako Teatr Ziemi Pomorskiej, prowadzony był 1945-48 przez Horzycę, od 1961 nosi jego imię), gospodarz corocznego Festiwalu Teatrów Polski Północnej. Zasłużoną i dynamiczną placówką jest Książnica Miejska im. M. Kopernika, stanowiąca, mimo strat wojennych, jedną z najlepiej wyposażonych bibliotek nauk. w kraju. Posiada także szeroką sieć filialną. Działa sięgające tradycją ubiegłego wieku Muzeum Miejskie (od 1950 p.n. Państw. Muzeum w T.), a w Domu Kopernika mieści się (od 1960) wystawa poświęcona życiu i działalności wielkiego torunianina. Rozwój życia kult. i artyst. w powojennym T. odzwierciedlają łamy „Gazety Tor.", dziennika ukazującego się od 1948 jako mutacja „Gazety Pomorskiej", i „Nowości" (od 1967) z comiesięczną kolumną lit., przede wszystkim zaś materiały zawarte w zał. przez Nadolskiego Roczniku Tor., wyd. od 1966 przez Tow. Miłośników Torunia. Młode środowisko pisarskie prezentuje almanach T. literacki, wyd. pod red. J. Kryszaka (1978, na zlec. Tor. Tow. Kultury).

T., kolebka Kopernika, miasto o bogatej historii i pięknych zabytkach, pojawia się w wielu utworach, poczynając od Flisa S.F. Klonowica i Toruńskich nocy S. Grochowskiego. W XIX i XX w. pisali o nim pamiętnikarze: J.U. Niemcewicz (Podróże historyczne) i N. Sulerzyski; prozaicy: F. Skarbek (Pamiętniki Seglasa), S. Przybyszewski (Dzień sądu, Moi współcześni), Z.M. Bogusławska, H. Boguszewska i J. Kornacki (Wisła), Z. Sikorska, J. Parandowski, J. Broszkiewicz (Kształt miłości), J. Piasecki (Portret z konwalią), M. Skibniewska-Polcoch; poeci: R. Betgel, W. Zechenter, B. Święcicki, J. Czechowicz, J. Korczakowska, W. Broniewski (Wisła), K.I. Gałczyński (Toruńskie pierniki), T. Śliwiak, T. Kubiak; dramatopisarze: W. Łebiński (Oryl), W. Żukrowski (Na rynku w Tor.), R. Brandstaetter (Kopernik), H. Bychowska i T. Petrykowski (Krzyż i jaszczurka).

A. MAŃKOWSKI Z porozbiorowych dziejów drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w T„ Zap. TNT4 (1923/1925); J. KARNOWSKI Filomaci pomorscy, Tor. 1926; Z. MOCARSKI Książka w T. do roku 1793, w: Dzieje T. (zbiór.), Tor. 1933; A. MUNNICH T. w twórczości S. Przybyszewskiego,Ziemia" 1933 nr 10; T. MIKULSKI Pieśń ludowa 0 T., Zap. TNT 9 (1934) nr 7/8; B. NADOLSK3 Rozwój kultury w T. Stan obecny i postulaty, Roczn. Tor. 1966; Pisarzeziemi bydgoskiej. Informator, oprać. M. Kowalewska, Gdynia 1968; A. BUKOWSKIGazeta Toruńska" (1867-1921), Roczn. Tor. 1969; B. NADOLSKI Ze studiów nad życiem literackim i kulturą umysłową na Pomorzu w XVI i XVII w., Wr. 1969; A. TUJAKOWSKI Z dziejów drukarstwa i piśmiennictwa na Pomorzu. 400 lat drukarstwa w T. 1569-1969, W. 1970; T. w opisach literackich. Głosy wieków, oprac. J. Przybyłowa, uzup. i wstęp T. Friedelówna, Tor. 1973; B. NADOLSKI Poezja renesansowa na Pomorzu, Gd. 1926; J. BEŁKOT O życiu literackim T. 1945-48, Roczn. Tor. 1976; S. SALMONOWICZ Wkład T. do kultury oświecenia w Polsce, w: Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIII-XX w. (zbiór.) Wr. 1977; S. KWASKOWSKI Teatr w T. 1920-1939, Gd. 1977; zob. też Toruńskie Gimnazjum Akademickie, Towarzystwo Naukowe w T.

Podobne prace

Do góry