Ocena brak

Tomasz z Akwinu - Filozofia i teologia

Autor /Faustyna Dodano /03.01.2013

Najpierw należy odpowiedzieć, czy Tomasz był przede wszystkim filozofem,czy teologiem. Dotykamy tu ważnego zagadnienia, które powoli ukształtowałosię w średniowieczu, mianowicie relacji między wiarą i wiedzą oraz teologią i filozofią.Wgląd w tę kwestię to podstawowy krok w kierunku zrozumienia myśliTomasza.

Przede wszystkim należy pamiętać, że dopiero w wieku XIII dochodziw pełni do ukonstytuowania się teologii jako nauki. Należy j e d n a k zapytać, czyw t ym wieku była j u ż autonomiczna filozofia. Ewolucja historyczna zmierza odaugustyńskiego pomieszania dziedzin wiary i wiedzy do coraz większego ichwyodrębnienia. Już przed Tomaszem uznawano teoretycznie ich odrębność, aleTomasz dąży do praktycznego jej uwypuklenia. Niemniej Tomasz jest przedewszystkim teologiem, ale w sensie teologii spekulatywnej. Nie jest filozofemw znaczeniu dzisiejszym. Dlatego też filozofia u Tomasza nie jest zupełnieodrębna i samodzićlna. Pięknie ujmuje to Gilson: „Teologia świętego Tomaszajest dziełem filozofa, ale jego filozofia jest dziełem ś w i ę t e g o ". N i e uwzględniająctego, deformujemy filozofię Tomasza i zapominamy, że nie możemyuczynić z niego filozofa w znaczeniu, jakie nadaje się dziś temu słowu.

Dlatego też najpełniej wyraża się myśl Tomasza w summach; one są najważniejszew jego dorobku. Summa contra gentilesJest częściowo filozoficzna, bojej trzy księgi są ujęte zgodnie z tym, j ak rozum przyrodzony może osiągnąć poznanierzeczy boskich za pośrednictwem stworzeń (secundum quod ad cognitionemdwinorum naturalis ratio per creaturas peroenire potest).

Aby j e d n a k lepiej zrozumieć, co Tomasz rozumie przez filozofię i teologię,trzeba wiedzieć, j ak rozumiał on pojęcie revelabile. Jest to coś innego niż revelatum.Teologia dotyczy prawd potrzebnych do zbawienia. Toteż objawienieBoże nie rozciąga się na wszelkie prawdy. Prawdy objawione są różnego typu:

- po pierwsze takie, których nie moglibyśmy poznać, gdyby nie zostałyobjawione (revelatum);

- po drugie, takie, które są zasadniczo dostępne naszemu poznaniu przyrodzonemu,ale j e d n a k mogą być i istotnie zostały objawione przez Boga - naprzykład Jego istnienie (revelabile).Revelabile jest zatem to wszystko, co może być objawione, a co jest potrzebnedo zbawienia.

Revelabile jest więc tym, czego dotyczy wiedza przyrodzonazużytkowana przez teologię. W ten sposób teologia pozostaje sobą, a filozofianie traci tego, co jest jej najwznioślejszym działem, to znaczy teologii naturalnej. Tutaj Tomasz wypowiada istotę swojej genialnej myśli. Teologiaobejmując rwelatum i revelabile, rozpada się na objawioną i naturalną. Reoelabilestaje się więc dziedziną tak pojętej filozofii, a ściślej jej najwyższego działu,czyli teologii naturalnej.

W związku z t ym te same problemy będą inaczej rozpatrywane przez teologa,a inaczej przez filozofa. Mają oni różne cele i stosują różne metody. Teologwychodzi zawsze od Boga, rzeczy rozważa w ich pierwszej przyczynie, argumentujena podstawie autorytetu objawienia, wspaniałości Boga, Jego nieskończonejmocy. Filozof zaczyna zawsze od stworzeń, rzeczy rozważa w ichistocie i dochodzi dopiero do Boga jako do granicy. Poznanie teologiczne; którejednoczy reuelatum z revelabile bliższe jest poznaniu bożemu i j e naśladuje.

Wreszcie same akty wiary i wiedzy głęboko się różnią. Tomasz twierdzi,że jest niemożliwe, by o tym samym przedmiocie mieć wiarę i wiedzę (impossibileest, quod de eodem sit fides et seientia).

Sama wiara i wiedza też różnią się od siebie. Choć wiara jako sposób poznaniajest mniej doskonała niż wiedza, to j e d n a k dzięki niej rozum nasz wzbogacasię o znajomość prawd, których sam nie mógłby poznać. Wiara więc tozbawczy przewodnik. Skoro zaś wiedza i objawienie wypływają z jednegoźródła, to sprzeciwiają się t ym samym błędom i nie mogą być niezgodne. Ostatecznieta sama logika obejmuje nas i Boga. Sprzeniewierzając się pierwszymzasadom logicznym czy ontologicznym, sprzeciwiamy się Bogu.

Idąc za Majmonidesem, powiada Tomasz, że pewne prawdy przyrodzone- zwłaszcza te dotyczące Boga - powinno się najpierw przyjąć na wiarę, a potemdopiero nabyć o nich wiedzę. Na rzecz tej tezy Tomasz podaje szereg argumentów:po pierwsze, trudno poznać te prawdy; poznają je nieliczni i po długim czasie;po drugie, umysł w młodości jest słaby; po trzecie, na uzyskanie tego poznaniamusi się składać wiele elementów; po czwarte, niektórzy nie mają zdolnościnaukowych, zwłaszcza filozoficznych; walka o byt zużywa ogromną część naszychs i ł.

Ale Majmonides i Tomasz wyciągają z takich argumentów różne wnioski:wedle pierwszego prostym ludziom nie należy podawać prawd metafizycznych,których nie mogą zrozumieć; drugi natomiast twierdzi, że prości ludzie mająprawo do prawd metafizycznych, o ile są one konieczne do zbawienia (na przykład,że Bóg istnieje i j e s t j e d e n ) , dlatego potrzebne jest im objawienie. Objawienieprawd filozoficznych nie jest więc przeszkodą, ale pomocą dla filozofiii nie niszczy jej autonomii.

Filozofia oddaje usługi teologii, które ona jej odwzajemnia. Filozofiamianowicie ubezpiecza podstawy wiary, broni j e przed atakami, uzasadnia niektóretezy wiary i wskazuje rozumność innych. Trzeba j e d n a k unikać usług pozornychi w ostatecznym rozrachunku szkodliwych, na przykład anzelmiańskiego dowodu ontologicznego. Teologia również daje różne korzyści filozofii: revelabileotrzymuje wiele soków żywotnych od revelatum. Do uprawiania teologiibardzo użyteczna jest wiedza przyrodnicza: budzi ona podziw dla Boga i miłośćdoń oraz chroni przed niektórymi błędami w nauce o Bogu.

Błąd dotyczący stworzeń, kiedy zakłada jakieś inne ich przyczyny, obracasię w fałszywą wiedzę o Bogu i odwraca umysły ludzi od Boga, którympragnie radować się wiara.

Nam error circa creaturas redundat in falsam de Deo scientiam, et hominum mentes a D e o abducit, in q u em fides diligere nititur, d um ipsas quibusdamaliis causis supponit.

Opozycję przeciw naukom świeckim nazywa Tomasz za Albertem czymśdiabelskim.

Podobne prace

Do góry