Ocena brak

Tomasz z Akwinu - Człowiek

Autor /Faustyna Dodano /03.01.2013

Kolejny istotny składnik filozofii Tomasza stanowi jego antropologia. Z dawnaznana była myśl, że człowiek jest pewnego rodzaju mikrokosmosem: w człowiekuw pewien sposób jest wszystko (in homine ąuodammodo sunt omnia); jeston zadziwiającym węzłem świata. Centralne zagadnienie antropologii filozoficznejTomasza brzmi tak: jak jestestwo zespolone z tylu różnorodnych elementówjest mimo to jedno. Dlatego właśnie u Tomasza na naczelne miejscewybija się problem jedności człowieka.

Każda substancja ma tylko jedną formę substancjalną, którą w człowiekujest dusza. Z racji jedności formy należy powiedzieć, że intelekt nasz jest formąciała, ponieważ j e d n a forma danego compositum udziela całemu bytowi złożonemuistnienia (esse).

Musimy w sposób konieczny powiedzieć, że intelekt będący zasadą działalnościumysłowej, jest formą ciała ludzkiego.

Necesse est dicere, quod intellectus, qui est intellectualis operationisprincipium, sit humani corporis forma.

Człowiek jest compositum, ale nie j e s t ani mixtum (mieszanina elementów,w której elementy te giną), ani związkiem przypadłościowym (unum per accidens).Wedle Platona zespolenie duszy z ciałem jest wtórne, bo nie jest ono dladuszy istotowe, lecz przypadłościowe. Dusza ma się do ciała jak sternik dookrętu lub jak człowiek do swego odzienia. Według Tomasza natomiast w każdymjestestwie cielesnym materia i forma są niezupełne i niedoskonałe. Duszajako zasada życia jest formą ciała. Ona też jest zasadą życia umysłowego, któreprzesądza o przynależności do gatunku ludzkiego. Ta funkcja należy do formy,a więc dusza jest formą człowieka. Dusza z natury poszukuje połączenia z ciałem,które wychodzi i samej duszy na dobre (ad melius). Dusza ludzka będącformą i zasadą życia umysłowego zawiera w sobie wszystkie doskonałościwszelkich form niższych. Nauka Arystotelesa o wzajemnym stosunku form -mają się one do siebie jak figury geometryczne - i Tomaszowa nauka o jednościformy została konsekwentnie zastosowana do człowieka.

W antropologii szczególnie ważna jest nauka o zasadzie jednostkowienia,która wyjaśnia, co przesądza o tym, że dane jestestwo jest różną od innychjednostką. Zasadą tą jest porcja materii (materia ąuantitate signata). Tę tezę należyrównież zastosować do człowieka. Dusza ludzka jest jednostkowa i w tymżyciu, i po śmierci dzięki materii. W inny sposób jednostkowa jest dusza i a n i o ł. Dusza z istoty swej jest przystosowana (commensurata) do tego otociała. Commensuratio, trwając wraz z istotą d u s z y utrzymuje jej jednostkowość,choć bytuje ona oderwana od ciała.

Dlatego wbrew awerroistom Tomasz mógł konsekwentnie utrzymywać,że po śmierci trwa dusza jednostkowa za sprawą trwania owej commensuratio.

Przyczyna istnienia i ujednostkowienia jest dla każdej rzeczy ta sama.

Unumquodque secundum idem habet esse et individualitatem.

Wielką nowością w XIII w. było twierdzenie Tomasza, że dusza ludzkanie jest pełną substancją, ponieważ jest tylko formą.

Dusza jest najniższą z form będących zasadami życia umysłowego.

Intelekt ludzki jest najmniej doskonały wśród intelektów i najbardziej odległy doskonałości intelektu bożego.

Humanus intellectus, qui est infimus in ordine intellectuum et maximeremotus a perfectione divini i n t e l l e c t u s.

Ale tutaj rodzi się pytanie, czy w ogóle możemy porównywać duszęz aniołem. Przecież dusza jest formą ciała, a nie formą czystą. Tomasz stara sięwykazać, że dusza ludzka jest formą samoistną, skoro wykonuje działania nieorganiczne,a więc działania samej tylko formy. Nasze poznanie umysłowe jestnieorganiczne, bo narząd musi być pozbawiony tego, co istotne dla danegoprzedmiotu adekwatnego. Przedmiotem adekwatnym naszego poznania umysłowegojest natura j e s t e s tw cielesnych, a więc dusza spełniając funkcje samoistniejest samoistna, niecielesna, zasadniczo różni się od duszy zwierzęceji nie ginie ze śmiercią człowieka. Mogłaby zginąć tylko w takim przypadku,gdyby miała w sobie przyczynę swej zniszczalności, a forma jest z definicjiniezniszczalna. Choć duszy, by poznawała, potrzebne jest ciało, to j e d n a k imdusza bardziej uniezależnia się od ciała, tym wyżej sięga jej działanie intelektualne.

Dusza ludzka jest j e d n a k zasadniczo różna od anioła. Jako forma duchowajest niższa od formy czystej, gdyż jest formą ciała. Dusze są liczne i bez ciałanie mają swej pełnej doskonałości5 3 6 . Połączenie z ciałem wychodzi im nalepsze, a materia jest czymś zasadniczo dobrym. W t e n sposób dusza jest najniższymz j e s t e s tw obdarzonych umysłem; znajduje się na pograniczu świataducha i ciał (in confinio formarum separatarum et materialium).

Dusza nasza jest ostatnią pośród rzeczy umysłowych, tak jak materiapierwsza jest ostatnia pośród rzeczy zmysłowych.

Anima e n im nostra in genere intellectualium tenet u l t i m um locum, sicutmateria prima in genere sensibilium.

Stosownie do tych założeń dusza ludzka jest doskonalsza od wszelkichform materialnych, to znaczy takich, których żadna działalność nie jest jedyniefunkcją formy. Wszystkie formy materialne szeregują się zależnie od ich stopniazatopienia w materii. To ustopniowanie występuje najwidoczniej w przejawachżycia, które dzielą się na owe słynne trzy królestwa, wegetatywne, zmysłowei rozumowe.

W duszy zakorzeniają się trzy główne ludzkie działania: życie, doznawaniezmysłowe i myślenie.

Na funkcje wegetatywne, czyli biologiczne, których przedmiotem jestciało, składają się trzy władze: pierwsza rozrodcza, która udziela istnieniai utrzymuje gatunek; druga wzrostu; trzecia odżywiania, która udziela tego, copotrzebne do zachowania istnienia jednostkowego. Najdoskonalszą z tychwładz jest władza rozrodcza, a najniższą odżywianie. Wszystkie te działania sąwspólne nam i roślinom, nie ma w nich śladu poznania.

Podobne prace

Do góry