Ocena brak

Tomasz z Akwinu - Byt i istota

Autor /zofia Dodano /17.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie pdf Tomasz z Akwinu - Byt i istota

Transkrypt

Św. Tomasz z Akwinu

Byt i istota

*

De ente et essentia
tłum. Władysław Seńko

Przekład został dokonany na podstawie tekstu ustalonego przez M.– D. Rolland
Gosselina drukowanego w dziele: Le De ente et essentia de S. Thomas d'Aquin.
„Bibliotheque Thomiste, t. VIII, Le Saulchoir, Kain 1926. W tłumaczeniu
wprowadzam następujące zmiany: str. 8, wiersz 7 czytam: non conveniunt za
rękopisem B; str. 17, w. 9 czytam: indeterminata; str. 38, w. 4–5 opuszczam
słowa: sicut si esset... do słowa separato za rękopisami ABC.
Przekład poświęcam uczestnikom Lwowskiego Koła Filozoficznego, którzy w
roku 1911 dokonali pierwszego polskiego tłumaczenia tego dzieła św. Tomasza.
Władysław Seńko

Wstęp.
Mały błąd popełniony na początku staje się wielki na końcu — mówi Arystoteles
w pierwszej księdze O niebie a świecie. Otóż tym, co intelekt przede wszystkim
poznaje, jest według Awicenny (Metafizyka, Ks. I) byt i istota. Musimy więc na
początku wyjaśnić znaczenie tych nazw, określić sposób, w jaki byt i istota
znajdują się w różnych rzeczach, oraz jaki stosunek zachodzi między nimi
a pojęciami logicznymi rodzaju, gatunku i różnicy, aby nie przyszło nam błądzić
z powodu nieznajomości tych terminów, a także byśmy uniknęli późniejszych
płynących stąd trudności. Najpierw wytłumaczymy znaczenie nazwy byt, potem
nazwy istota, właściwa bowiem metoda nauczania wymaga, by zaczynać od tego,
co łatwiejsze, to znaczy rzeczy proste poznawać przez złożone, a przyczynę
poprzez jej skutki.

*

Publikację w foramcie *PDF przygotował Igor Kułakow < ioannes@mail.ru >

2

Św. Tomasz z Akwinu

Rozdział pierwszy.
W piątej księdze Metafizyki powiada Arystoteles, że nazwa byt wzięta w ścisłym
sensie ma dwojakie znaczenie. Po pierwsze oznacza byt, który dzieli się na
dziesięć kategorii, po wtóre znaczy prawdziwość zdań. Różnica polega na tym, że
w drugim znaczeniu bytem wszystko to, co da się wyrazić w zdaniu twierdzącym,
nawet jeśli zdaniu temu nic nie odpowiada w rzeczywistości. W takim właśnie
znaczeniu mówimy, że braki i przeczenia są bytami, wypowiadamy bowiem
zdania: że twierdzenie jest przeciwstawne przeczeniu albo, że ślepota tkwi w oku.
Bytem w pierwszym znaczeniu może być natomiast tylko to, czemu odpowiada
coś w rzeczywistości, ślepota więc i wszelkiego rodzaju braki nie będą w tym
znaczeniu bytami. Otóż nazwa istota [essentia] nie wywodzi się od nazwy byt
[ens] wziętego w drugim znaczeniu, ponieważ w tym znaczeniu można mówić o
bycie i w odniesieniu do czegoś, co nie ma istoty, jak to widać na przykładzie
braków, lecz pochodzi od bytu w pierwszym znaczeniu. Potwierdza to i
Awerroes, który komentując przytoczone wyżej zdanie Arystotelesa mówi, że byt
w pierwszym rozumieniu oznacza istotę rzeczy. Powiedzieliśmy jednak, że byt
wzięty w tym znaczeniu dzieli się na dziesięć kategorii, zatem i istota musi
znaczyć coś wspólnego wszystkim mieszczącym się w tych kategoriach naturom
podzielonym na odpowiednie rodzaje i gatunki. Zgodnie z tym podziałem
mówimy właśnie, iż istotą człowieka jest człowieczeństwo, a o innych rzeczach
podobnie. Rzecz należy do właściwego sobie rodzaju lub gatunku dzięki istocie
określonej w definicji, która mówi, czym dana rzecz jest; dla tego to filozofowie
używają nazwy istota zamiennie ze zwrotem „to, czym coś jest” [quidditas]; tak
samo i Arystoteles często nazywa istotę „quod quid erat esse” czyli tym, dzięki
czemu jakiś byt jest czymś. Istotę nazywa się też formą, o ile ta ostatnia oznacza
określenie każdej rzeczy, jak mówi Awicenna w III księdze Metafizyki, albo
naturą, wtedy gdy przez naturę rozumie się wszystko to, co może być ujęte jakoś
przez intelekt, zgodnie z pierwszym z czterech znaczeń „natury”, jaki wyróżnił
Boecjusz w dziele O dwóch naturach; rzecz bowiem może być poznana
umysłowo tylko poprzez swą istotę ujętą w definicji. Tego zdania jest też
Arystoteles, który w 4 księdze Metafizyki, powiada, że wszelka substancja jest
naturą, z tym, że u niego nazwa natura oznacza, zdaje się, istotę rzeczy wziętą
w stosunku do własnego jej działania, każda rzecz bowiem działa we właściwy
sobie sposób. Wyrażenie „to, czym coś jest” związane jest natomiast z funkcją
znaczeniową definicji, nazwa zaś „istota” wyraża to, iż w niej i poprzez nią byt
istnieje.
Nazwa byt w pewnym i podstawowym znaczeniu przysługuje jedynie
substancjom, przypadłościom natomiast wtórnie i tylko pod pewnym względem,
dlatego też i istota naprawdę i we właściwym sensie znajduje się jedynie w
substancjach, a w przypadłościach tylko w pewien sposób i pod pewnym
względem. Substancje bywają proste i złożone; w jednych i drugich występuje
istota, lecz w prostych w sposób prostszy i doskonalszy, mają one bowiem

Byt i istota

3

doskonalsze istnienie, jako że są przyczynami substancji złożonych, przynajmniej
jest taką przyczyną pierwsza substancja, Bóg. Istoty substancji prostych są dla nas
trudniejsze do poznania, dlatego też trzeba zacząć, jak tego wymaga prawidłowa
metoda nauczania, od tego, co łatwiejsze, to znaczy od wykładu, czym są istoty
substancji złożonych.
Rozdział drugi.
W substancjach złożonych wyróżniamy materię i formę, na przykład w człowieku
duszę i ciało. Nie można jednak powiedzieć, by istotę stanowił tylko jeden z tych
elementów. Sama materia nie jest istotą, to jest oczywiste, ponieważ rzecz dzięki
swej istocie jest poznawalna i dzięki niej zalicza się do określonego rodzaju i
gatunku, a materia nie jest ani tym, co sprawia, że poznajemy, ani też tym,
według czego zaliczamy coś do odpowiedniego rodzaju lub gatunku, bo to
sprawić może jedynie byt będący w akcie.
Ale i sama forma nie może uchodzić też za istotę substancji złożonej, chociaż
niektórzy usiłują tak twierdzić. Z tego bowiem, co przedtem powiedzieliśmy,
wynika w sposób oczywisty, że istota jest tym, co określa definicja danej rzeczy.
Otóż definicja substancji materialnej obejmuje nie tylko formę, ale i materię;
inaczej definicje matematyczne nie różniłyby się od tych, które stosowane są w
przyrodoznawstwie.
Nie możemy też twierdzić, że materia występuje w definicji substancji
materialnej jako dodatek do jej istoty albo jako byt nie należący do jej istoty,
ponieważ ten rodzaj definiowania ma miejsce przy określaniu przypadłości, które
nie mają doskonałej istoty, i dlatego ich definicja obejmować musi podmiot
przypadłości należący do innej niż one kategorii bytu. Wynika stąd, że istota
obejmuje materię i formę. Nie można wreszcie utrzymywać, by „istota” oznacza a
stosunek zachodzący między materią i formą, albo jakiś dodatek do materii
i formy, bo stosunek zachodzący między materią a formą musiałby być
nieodzownie przypadłością lub czymś zewnętrznym w stosunku do rzeczy, nie
moglibyśmy też poznawać rzeczy poprzez tak pojętą istotę; wszystko to więc
byłoby niezgodne z pojęciem istoty.
Materia staje się bytem aktualnym i zindywidualizowanym dzięki formie,
która ją aktualizuje. To jednak, co materia przyjmuje z zewnątrz, nie czyni jej
bytem w akcie, lecz sprawia, że staje się ona w danym momencie taka, a nie inna,
na przykład biel, która jest przypadłością, powoduje, że rzecz, w której tkwi, staje
się aktualnie biała. Dlatego też, gdy rzecz nabywa takiej formy, nie mówimy, że
owa rzecz rzeczywiście powstaje, lecz jedynie, że w niej coś powstaje.
Wypływa stąd wniosek, że istota substancji złożonych jest tym, co składa się
z materii i formy. W tym też sensie wypowiada się Boecjusz w Komentarzu do
Kategorii Arystotelesa mówiąc, że ousia oznacza byt złożony. Bo ousia znaczy
po grecku to samo, co w naszym języku istota [essentia], a poświadczenie tego

4

Św. Tomasz z Akwinu

znajdziemy również w dziele Boecjusza O dwóch naturach. Także według
Awicenny istotą substancji złożonych jest to, że składają się one z materii i
formy. Awerroes zaś w komentarzu do siódmej księgi Metafizyki powiada, że
natura gatunków podległych stawaniu się i zniszczeniu jest czymś pośrednim
między bytem duchowym i materią, to znaczy jest złożona z materii i formy. Z
sądem tych powag zgadzają się również argumenty rozumowe: przyjmujemy
bowiem, że istnienie substancji złożonej nie utożsamia się z samym tylko
istnieniem formy, ani tylko z istnieniem materii, lecz jest istnieniem całego bytu
złożonego; tymczasem istota jest tym, dzięki czemu mówimy, że dana rzecz
istnieje; stąd wniosek, że istota, dzięki której rzecz nazywa się bytem, nie może
być tylko formą ani tylko materią, lecz jednym i drugim zarazem, chociaż forma
jest w pewnym sensie racją istnienia samej istoty. Podobnie dzieje się z innymi
rzeczami złożonymi z kilku elementów. Nazwa rzeczy złożonej nie pochodzi od
jednego tylko z jej składników, lecz od wszystkich składających się na nią
elementów.
Weźmy na przykład dziedzinę smaku: słodycz jest wynikiem działania ciepła
na to, co wilgotne; chociaż więc ciepło jest wskutek tego przyczyną słodyczy,
rzeczy słodkiej nie nazywamy jednak ciepłą, lecz smaczną, bo smak obejmuje
zarówno ciepło, jak wilgoć.
Materia wchodząca w skład istoty jest jednakże zasadą jednostkowienia
rzeczy. Mogłoby się więc zdawać, że istota zawierająca w sobie zarówno materię
i formę może być tylko jednostkowa, a nie ogólna. Istota jest wszakże tym, co
ujmujemy w definicji, wynikałoby stąd z kolei, że pojęcia ogólne nie mogłyby
być definiowane.
Dlatego trzeba pamiętać, że zasadą jednostkowienia może być tylko materia
oznaczona, a nie materia jako taka; zaś materią oznaczoną nazywam materię
posiadającą określone wymiary.
Otóż materia oznaczona nie występuje w definicji człowieka jako człowieka,
chociaż mieściłaby się w definicji Sokratesa, gdyby Sokratesa można było
zdefiniować. W definicji człowieka mamy więc do czynienia z materią
nieoznaczoną, bierzemy bowiem pod uwagę nie tę oto kość, ani to oto konkretne
ciało, lecz kości i ciało w ogóle, a więc nieoznaczoną materię człowieka.
Istota Sokratesa i istota człowieka różnią się więc między sobą tak jak to, co
oznaczone i nieoznaczone. Toteż Awerroes w komentarzu do siódmej księgi
Metafizyki powiada, że Sokrates nie jest niczym innym jak konkretem
zwierzęcym i konkretem rozumnym, które składają się na jego istotę.
Różnica między istotą rodzaju a istotą gatunku jest analogiczna do różnicy
zachodzącej między tym, co oznaczone, a tym, co nieoznaczone, chociaż tutaj
ponadto różni się sama zasada określania przynależności do gatunku i rodzaju.
Jednostka wyróżnia się w ramach gatunku dzięki materii określonej
ilościowo, gatunek natomiast względem rodzaju poprzez różnicę gatunkową
wywodzącą się z formy rzeczy należących do tego gatunku.

Byt i istota

5

Wyznaczenie czy też określenie gatunku wobec rodzaju nie dokonywa się
przy tym poprzez coś, co istnieje w istocie gatunku, a nie mieści się w żaden
sposób w istocie rodzaju, rodzaj bowiem zawiera w sobie w nieokreślony sposób
wszystko, cokolwiek zawiera i gatunek. Gdyby bowiem nazwa „zwierzę” nie
odnosiła się do całego człowieka, lecz jedynie do jego części, nie można by jej
orzekać o człowieku, skoro żadna część składowa wzięta oddzielnie nie określa
adekwatnie całości, do której należy.
Można się o tym przekonać obserwując różnicę zachodzącą między ciałem
jako częścią zwierzęcia i ciałem ujętym rodzajowo. Otóż ciało wzięte
jednoznacznie nie może być jednocześnie rodzajem i częścią składową
zwierzęcia. Nazwy „ciało” używa się więc w wielorakim znaczeniu. I tak ciało
pojęte jako substancja nosi tę nazwę dlatego, że z racji jego natury można w nim
wyróżnić trzy wymiary. Wzięte natomiast wyłącznie pod kątem owych trzech
wymiarów, będzie ciałem należącym do kategorii ilości.
Zdarza się jednak, iż coś posiadając jedną formę nabywa formy jeszcze
doskonalszej, na przykład człowiek, który ma naturę zmysłową, a nadto i
rozumną. Podobnie rzecz, która posiada formę pozwalającą na wyznaczenie w
niej trzech wymiarów, może osiągnąć wyższą doskonałość, na przykład życie.
Nazwa „ciało” może więc oznaczać rzecz posiadającą tego rodzaju formę, która
daje możność wyznaczenia w rzeczy trzech wymiarów i niczego więcej; wszelkie
dodatkowe cechy znajdujące się w rzeczy nie będą już mieściły się w nazwie tak
pojętego ciała. W tym oto znaczeniu ciało stanowi integralną i materialną część
składową zwierzęcia: dusza nie jest już objęta znaczeniem nazwy „ciało”, jest
czymś zewnętrznym wobec niego i dopiero z połączenia duszy i ciała powstaje
zwierzę złożone z tych właśnie elementów.
Można też rozumieć nazwę „ciało” w ten sposób, że oznacza ono rzecz o
takiej formie, która pozwala wyznaczyć w niej trzy wymiary niezależnie od tego,
czy forma ta zdolna jest ponadto do przyjęcia wyższej doskonałości, czy też nie.
Wzięte w tym znaczeniu ciało jest rodzajem dla zwierzęcia, ponieważ
wszystko, co odnosimy do zwierzęcia, mieści się przynajmniej niewyraźnie w
tym rozumieniu ciała. Dusza jednak nie jest formą różną od tej, która pozwala na
wyznaczenie w rzeczy trzech wymiarów. Gdy mówimy bowiem, że ciałem jest to,
co posiada formę, dzięki której można wyznaczyć w rzeczy trzy wymiary, mamy
na uwadze wszelkiego rodzaju formy, a więc zarówno duszę zwierzęcą, jak i
formę kamienia. W tym więc sensie „forma zwierzęcia” zawiera się niewyraźnie
w pojęciu ciała, skoro „ciało” stanowi rodzaj dla pojęcia „zwierzę”.
Taki sam stosunek zachodzi między pojęciem zwierzę i człowiek. Gdyby
bowiem mianem „zwierzę” określało się tylko rzecz zdolną do czucia i
poruszania się o własnej mocy bez udziału innej doskonałości, wówczas każda
nowa forma nabyta przez zwierzę byłaby w stosunku do niego odrębną częścią i
nie zawierałaby się w treści pojęcia „zwierzę”; wówczas „zwierzę” nie byłoby
rodzajem dla pojęcia „człowiek”. Tymczasem jednak jest takim rodzajem,

6

Św. Tomasz z Akwinu

ponieważ oznacza rzecz posiadającą formę zdolną do czucia i poruszania się,
niezależnie od tego, jaka to jest forma: czy tylko dusza zmysłowa, czy też
zmysłowa i umysłowa jednocześnie. Tak więc w pojęciu rodzaju mieści się w
sposób nieokreślony wszystko to, co zawiera się i w pojęciu gatunku; obejmuje
on więc nie tylko formę, lecz i materię. Podobnie też różnica gatunkowa dotyczy
całości, a nie tylko formy; definicja i gatunek obejmują całość, chociaż w różny
sposób; rodzaj określa w rzeczy to, co w niej materialne, bez uwzględnienia jej
własnej formy; stąd rodzaj jest wyznaczony zawsze przez materię, chociaż nie
jest on materią. I tak na przykład ciałem nazywamy jakąś rzecz dlatego, że
posiada właściwości pozwalające na wyróżnienie w niej trzech wymiarów;
właściwości te odgrywają właśnie rolę materii w stosunku do wyższych
doskonałości.
Przeciwnie jest z różnicą: wyznacza ją określona forma, bo materia
wchodząca w skład jej pojęcia jest bliżej nieokreślona; kiedy mówimy na
przykład „rzecz obdarzona duszą”, nie określamy bliżej, czy ta rzecz jest ciałem,
czy czymś innym.
Stąd też powiada Awicenna, że rodzaj nie zawiera się w różnicy jako jej
część składowa, lecz jest czymś poza jej istotą. Pozostaje on w stosunku do
różnicy tym, czym doznania dla podmiotu doznającego. Dlatego też rodzaju nie
orzeka się o różnicy, jak mówi Arystoteles w trzeciej księdze Metafizyki i w
czwartej księdze Topiki, chyba że w tym znaczeniu, w jakim podmiot orzeka się
o doznaniach.
Natomiast definicja i gatunek obejmują oba składniki, to znaczy określoną
materię, która mieści się w nazwie rodzaju, i określoną formę, która decyduje o
nazwie różnicy.
To, co powiedzieliśmy, tłumaczy, dlaczego rodzaj, gatunek i różnica mają się
do siebie jak materia, forma oraz realny byt skończony, chociaż nie utożsamia się
ze sobą, ani bowiem rodzaj obejmujący formę i materię i zawdzięczający nazwę
tej ostatniej nie jest materią, ani też różnicą, chociaż odnosi się również do
całości, a nazwę swą bierze z formy, nie jest identyczna z formą.
Dlatego mówimy, że człowiek jest zwierzęciem rozumnym, a nie że składa
się z części zwierzęcej i rozumnej, tak jak mówimy, że składa się z duszy i z
ciała. Człowiek utworzony jest z ciała i duszy w takim sensie, w jakim dwa
elementy złożone razem tworzą trzeci, nie będący żadnym z pozostałych.
Człowiek nie jest bowiem ani duszą, ani ciałem. A jeśli nawet użyjemy
wyrażenia, że człowiek składa się z tego, co zwierzęce, i z tego, co rozumne, to
nie chodzi tu o takie złożenie, w którym z dwóch rzeczy powstaje trzecia, lecz
jedynie o takie, w którym z dwóch pojęć tworzy się trzecie. Bo w pojęciu
zwierzęcia wychodzimy od tego, co jest w nim samym materialne w porównaniu
z wyższymi doskonałościami, i wyrażamy w ten sposób jego rzeczywistą naturę.
W pojęciu natomiast różnicy, jaką jest w tym wypadku „rozumność”, zawiera się

Byt i istota

7

jedynie określenie formy gatunkowej. Dopiero te dwa pojęcia składają się na
pojęcie gatunku „człowiek” i te dwa pojęcia ujmujemy też w definicji człowieka.
Podobnie więc jak o rzeczy złożonej nie orzeka się z jej składników, tak też o
pojęciu nie orzeka się z tych pojęć, z których powstało; nie mówimy bowiem, że
definicja jest rodzajem lub różnicą.
Chociaż pojęcie rodzaju obejmuje całą treść pojęcia gatunku, to jednak różne
gatunki należące do jednego rodzaju nie muszą mieć tej samej istoty. Jedność
rodzaju wynika bowiem z jego nieokreśloności i niezróżnicowania, a nie tego, że
jest jedną numerycznie naturą występującą w różnych gatunkach i określoną
następnie przez różnicę gatunkową w taki sposób, w jaki forma określa jedną
numerycznie materię.
W pojęciu rodzaju mieści się wprawdzie pojęcie formy, ale formy
nieokreślonej. Formę określoną wyraża dopiero różnica gatunkowa, ale jest to
wówczas ta sama forma, która w postaci nieokreślonej mieściła się w rodzaju.
Dlatego to Awerroes stwierdza w komentarzu do dwunastej księgi
Metafizyki, że o materii pierwszej mówimy, że jest jedna, ponieważ pozbawiona
jest wszelkich form, natomiast o rodzaju mówimy, że jest jeden, dzięki temu, że
forma zawarta w jego pojęciu odnosi się do wszystkich podległych mu gatunków.
Stąd też, gdy rodzaj traci tę nieokreśloność, która była racją jego jedności, na
rzecz różnicy gatunkowej, powstają gatunki różniące się między sobą istotnie.
Powiedzieliśmy, że gatunek jest nieokreślony bliżej w stosunku do jednostki
tak, jak rodzaj względem gatunku; otóż podobnie jak rodzaj orzekany o gatunku
obejmuje swym znaczeniem — chociaż w sposób nieokreślony — wszystko to,
co wyraźnie zawarte jest w gatunku, tak też i gatunek orzekany o jednostce mieści
w sobie w sposób nieokreślony wszystko, co jest istotne w jednostce.
Dzięki temu nazwa „człowiek” oznacza istotę gatunku i można ja określać o
Sokratesie. Jeżeli zaś nazwa „człowiek” określa istotę gatunku bez uwzględnienia
materii oznaczonej, będącej zasadą jednostkowienia, wówczas traktujemy ją jako
nazwę właściwą jedynie dla części tego, co mieści się w pojęciu gatunku.
Taką nazwą jest właśnie „człowieczeństwo”. Znaczy ona bowiem to, dzięki
czemu człowiek jest człowiekiem. Otóż materia oznaczona nie jest tym, dzięki
czemu człowiek jest człowiekiem, nie zalicza się więc w ogóle do czynników
sprawiających, że człowiek jest człowiekiem. W pojęciu człowieczeństwa
zawiera się jedynie to, dzięki czemu człowiek jest człowiekiem, do pojęcia tego
nie zalicza się więc materia oznaczona. Zatem skoro części nie orzeka się o
całości, człowieczeństwa nie można orzekać ani o człowieku jako człowieku, ani
o Sokratesie. Dlatego też powiada Awicenna, że istota rzeczy złożonej nie jest
tym samym, co rzecz złożona, której istotę stanowi, nawet jeśli sama istota jest
czymś złożonym: na przykład człowieczeństwo, chociaż jest nazwą czegoś
złożonego, nie utożsamia się jednak z człowiekiem. Na to, by stało się
jednoznaczne z pojęciem człowieka, musiałoby jeszcze zostać poszerzone o
pojęcie materii oznaczonej.

8

Św. Tomasz z Akwinu

Określenie gatunku w obrębie rodzaju dokonuje się dzięki formie; określenie
jednostki względem gatunku jest natomiast dziełem materii; zatem nazwa
określająca naturę rodzaju — a więc nie biorąca pod uwagę formy, która stanowi
istotę gatunku musi znaczyć to, co jest materialną częścią całego rodzaju: na
przykład ciało w odniesieniu do rodzaju człowieka.
Nazwa natomiast określająca naturę gatunku — a wykluczająca materię
oznaczoną — musi znaczyć to, co jest stroną formalną rodzaju. Dlatego to
mówimy, że „człowieczeństwo” jest w pewien sposób formą całego rodzaju. Nie
w tym oczywiście znaczeniu, jakoby miała być jakimś dodatkiem do istotnych
części rzeczy; to znaczy dodatkiem do materii i formy (w takim sensie forma
domu jest czymś dodanym do jego części składowych), lecz w tym sensie, że
obejmuje ona niejako całą treść pojęcia rodzaju, a więc zarówno materię jak i
formę, oczywiście materię w sensie nieokreślonym, a nie materię oznaczoną.
Wynika stąd, że zarówno nazwa „człowiek”, jak i nazwa „człowieczeństwo”
znaczą tyle co istota człowieka, ale w obu wypadkach, jak widzieliśmy, różnie.
Bo nazwa „człowiek” określa istotę ludzką wziętą jako całość z uwzględnieniem
materii oznaczonej, która zawiera się w pojęciu „człowiek” w sposób
nieokreślony bliżej, tak jak różnica mieści się w pojęciu rodzaju. Dlatego też
nazwę „człowiek” orzeka się o poszczególnych ludziach, natomiast nazwa
„człowieczeństwo” określa istotę człowieka tylko pod pewnym względem, gdyż
znaczenie jej obejmuje jedynie to, dzięki czemu człowiek jest człowiekiem, z
wykluczeniem wszelkiej materii oznaczonej; nazwa ta nie może więc być
orzekana o jednostkach.
Z tego powodu też nazwę istoty kładzie się niekiedy jako orzecznik
w zdaniu, na przykład mówiąc „Sokrates jest istotą” a niekiedy odwrotnie,
przeczy się temu, mówiąc, że istotą Sokratesa nie jest Sokrates.
Rozdział trzeci.
Wiemy już, co znaczy nazwa istota w substancjach złożonych, zobaczymy więc
teraz, w jakim pozostaje ona stosunku do pojęć rodzaju, gatunku i różnicy. Otóż
nie jest rzeczą możliwą, by pojęcie ogólne takie jak pojęcie rodzaju czy gatunku
przysługiwało istocie pojętej jako części rodzaju czy gatunku, to znaczy istocie
rozumianej jako „człowieczeństwo” albo „zwierzęcość”, ponieważ desygnatem
pojęcia rodzaju, gatunku i różnicy jest zawsze to co ma w sobie coś konkretnego.
W związku z tym powiada Awicenna, że rozumność nie jest właściwie różnicą,
lecz podstawą różnicy. Z tego powodu człowieczeństwo nie jest gatunkiem ani
zwierzęcość rodzajem i dlatego też nie można powiedzieć, że pojęcie rodzaju i
gatunku przysługuje istocie oderwanej zupełnie od konkretnie istniejących
jednostek, jak twierdzili platonicy, którzy utrzymywali, że rodzaju i gatunku nie
orzeka się o konkretnych jednostkach. Nie można było wobec tego powiedzieć o

Byt i istota

9

Sokratesie, że jest tym, co istnieje poza nim, ani też że to, co istniało niezależnie
od niego, mogło się przyczynić do poznania Sokratesa jako jednostki.
Wynika stąd wniosek, że pojęcie rodzaju lub gatunku przysługuje istocie
wtedy, gdy ujmuje ona swą nazwą całą treść pojęcia rodzaju lub gatunku, to
znaczy wtedy, gdy w sposób nieokreślony zawiera w sobie i to co mieści się w
konkretnej jednostce; zachodzi to na przykład wtedy, gdy używamy na
oznaczenie tak rozumianej istoty nazw „człowiek” lub „zwierzę”.
Naturę lub istotę ujętą w ten sposób można rozpatrywać dwojako: Najpierw
ze względu na właściwe jej znaczenie i to jest podstawowy sposób jej rozumienia.
Zgodnie z nim można prawdziwie przypisywać istocie to tylko, co przysługuje jej
samej; jeśli przyznamy jej coś ponadto, będzie to fałszywe przypisanie. Na
przykład człowiekowi jako człowiekowi przysługuje pojęcie rozumności
i zwierzęcości a także to wszystko, co mieści się w jego definicji. Biel więc lub
czerń i inne tego rodzaju cechy nie objęte zakresem pojęcia „człowieczeństwo”
nie przysługują człowiekowi w sposób istotny. Gdyby więc postawiono problem,
czy istota tak rozumiana jest jedna, czy też jest ich wiele, nie można by
odpowiedzieć prawdziwie ani na jedno, ani na drugie pytanie. Bo jedność i
wielość nie wchodzą w skład pojęcia „człowieczeństwo”, choć obie te cechy
mogą przysługiwać istocie przypadłościowo. Jeśliby wielość należała do pojęcia
człowieka, istota człowieka nigdy nie byłaby jedna, tymczasem jest taka, skoro
istnieje w Sokratesie. Tak samo, gdyby w skład pojęcia „człowiek” wchodziła
jedność, Sokrates i Platon byliby w rzeczywistości czymś jednym, ta sama
bowiem istota nie mogłaby się stawać wieloraka w wielu ludziach:
Inny sposób rozważania natury polega na ujęciu jej jako istniejącej w tej lub
innej konkretnej rzeczy. W tym więc ujęciu orzeka się o niej coś przypadłościowo
ze względu na podmiot, w którym się właśnie znajduje; mówi się więc na
przykład człowiek jest biały, dlatego że Sokrates jest biały, chociaż cecha białości
nie przysługuje człowiekowi jako takiemu.
Natura rozumiana w ten sposób ma dwojakie istnienie: Jedno — w bytach
jednostkowych, drugie — w umyśle. Jeden i drugi sposób istnienia tej natury
pociąga za sobą szereg przypadłości. W bytach jednostkowych ma ona wielorakie
istnienie stosownie do różnorodności tych bytów. Jednakże samej naturze wziętej
w jej właściwym, pierwszym znaczeniu nie przysługuje żadne z tych istnień. Nie
jest bowiem prawdą, że to natura człowieka jako takiego istnieje w danej
konkretnej jednostce, bo gdyby istnienie w danej jednostce było czymś istotnym
dla człowieka jako takiego, wówczas nigdyby on poza tą jednostką nie istniał.
Podobnie też, gdyby do pojęcia człowieka należało nieistnienie w konkretnym
bycie, nigdyby człowiek nie istniał jako jednostka. Prawdą jest natomiast, iż
w naturze człowieka jako człowieka nie leży to, by istniał w tej oto rzeczy, lub
tamtej, lub w umyśle. Wynika stąd, że natura ludzka w swym właściwym
znaczeniu abstrahuje od wszelkiego istnienia, tak jednak, że nie wyklucza

10

Św. Tomasz z Akwinu

żadnego z nich. Naturę pojętą w ten właśnie sposób orzeka się o wszystkich
jednostkach.
Nie można też twierdzić, że naturze w tym znaczeniu przysługuje ogólność,
ponieważ w pojęciu ogólności zawiera się pojęcie jedności i powszechności,
naturze zaś ludzkiej w jej podstawowym znaczeniu nie przysługuje ani jedno, ani
drugie. Gdyby do pojęcia człowieka należała powszechność, wtedy wszędzie tam,
gdzie występowałoby człowieczeństwo, występowałaby i powszechność, a to nie
jest prawda, bo w Sokratesie nie ma na przykład żadnej powszechności, lecz
wszystkie cechy są w nim zindywidualizowane. Nie można też powiedzieć, by
natura człowieka, o ile ujmujemy ją jako istniejącą w jednostkowych bytach, była
rodzajem lub gatunkiem. Bo w poszczególnych jednostkach jest ona tak
zindywidualizowana, że jako taka nie mogłaby być wspólna wszystkim
osobnikom tego gatunku, a tego wymaga właśnie pojęcie powszechności.
O naturze ludzkiej jako gatunku możemy mówić jedynie wtedy, gdy
tworzymy sobie o niej pojęcie w umyśle. Pojęcie natury ludzkiej istniejącej w
umyśle jest bowiem pozbawione wszystkiego co jednostkowe, jest więc tak
dalece jednolite, że może objąć wszystkie indywidua istniejące poza umysłem; w
jednakowym stopniu wyraża podobieństwo zachodzące między ludźmi i dzięki
temu służy dla poznania istoty wszystkich ludzi. W trakcie analizowania związku
natury ludzkiej z wszystkimi jej indywiduami intelekt tworzy sobie właśnie samo
pojęcie gatunku „człowiek”. Dlatego też Awerroes w pierwszej księdze O duszy
powiada, że to intelekt sprawia, iż rzeczy ujmujemy jako ogólne. To samo mówi
Awicenna w swej Metafizyce.
Ale mimo iż intelekt ujmuje naturę rzeczy jako coś ogólnego, co
w jednakowym stopniu odnosi się do wszystkich desygnatów tego pojęcia,
istniejących realnie poza umysłem, to jednak samo pojęcie natury istniejące w
tym lub innym intelekcie jest tylko konkretną umysłową formą poznawczą.
Rozumiemy teraz, na czym polega błąd Awerroesa, który w trzeciej księdze
komentarza O duszy z ogólności tej formy tkwiącej w umyśle wnioskował o
jedyności intelektu u wszystkich ludzi. Forma ta nie jest bowiem ogólna z tej
racji, że istnieje w umyśle, lecz jedynie ze względu na to, że zakresem obejmuje
wszystkie swe desygnaty. Weźmy na przykład jakiś posąg wyobrażający
człowieka, który reprezentuje wielu ludzi, jasne jest; że kształt czy też forma tego
posągu byłaby czymś jednostkowym i właściwym tylko temu posągowi, ogólność
natomiast przysługiwałaby tej formie o tyle, o ile byłaby ona obrazem
przedstawiającym wielu ludzi. Otóż natura ludzka wzięta w jej podstawowym
znaczeniu może być orzekana o Sokratesie; gatunek natomiast, który nie wchodzi
do tak rozumianej natury, lecz jest czymś dla niej przypadłościowym, bo istnieje
jedynie w umyśle, nie może być orzekany o Sokratesie, nie mówimy bowiem:
Sokrates jest gatunkiem. Moglibyśmy tak powiedzieć jedynie wtedy, gdyby
pojęcie gatunku przysługiwało człowiekowi jako człowiekowi, bądź też
człowiekowi jako jednostce, na przykład Sokratesowi.

Byt i istota

11

Wszystko, co przysługuje człowiekowi jako takiemu, może być orzekane o
Sokratesie. W szczególny jednak sposób przysługuje funkcja orzekania
rodzajowi, skoro wymienia się ją w definicji samego rodzaju. Orzekanie jest
bowiem czynnością intelektu polegającą na łączeniu i rozdzielaniu pojęć;
podstawą tego orzekania są zależności zachodzące w rzeczy między tym, co się
orzeka, i tym, o czym się orzeka. Oczywiście, że intelekt łącząc jedno pojęcie
z drugim przypisuje funkcję orzekania nie samemu pojęciu rodzaju, lecz raczej
temu, co intelekt określa poprzez pojęcie rodzaju — a więc na przykład temu, co
znaczy nazwa „zwierzę”.
W ten sposób wyjaśniliśmy, jaki stosunek zachodzi między istotą albo naturą
a pojęciem gatunku. Pojęcie gatunku nie przysługuje więc naturze wziętej w jej
podstawowym znaczeniu, nie jest ono też przypadłością towarzyszącą naturze,
wtedy gdy ta istnieje poza umysłem, jak na przykład biel czy czerń; jest ono
natomiast przypadłością istoty wtedy, gdy ta istnieje w intelekcie. W ten sposób
przysługuje istocie pojęcie rodzaju i różnicy.
Rozdział czwarty.
Pozostaje do zbadania, w jaki sposób istota znajduje się w substancjach
pozbawionych materii to znaczy w duszy, w inteligencjach czystych i w pierwszej
przyczynie.
Wszyscy godzą się na to, że pierwsza przyczyna jest absolutnie niezłożona,
natomiast niektórzy przyjmują, że dusze i inteligencje czyste składają się z
materii i formy; pierwszym, który głosił ten pogląd, był zdaje się Awicebron,
autor dzieła Źródło życia. Jest to jednak pogląd sprzeczny z opinią większości
filozofów, którzy duszę i inteligencje uważają za oddzielone i pozbawione
wszelkiej materii. Najlepszym na to dowodem jest fakt, że posiadają one zdolność
poznania umysłowego. Otóż rzecz staje się umysłowo poznawalna wtedy, gdy
jest pozbawiona materii i jej uwarunkowań, a może ją uczynić taką jedynie
substancja rozumna tworząca niematerialne pojęcia i przyjmująca je. Wszelka
substancja rozumna musi więc być całkowicie wolna od materii. Nie może mieć
w sobie materii, ani też nie może być formą nierozłącznie związaną z materią, jak
to ma miejsce w wypadku form materialnych. Nie można też twierdzić, że
poznaniu umysłowemu stoi na przeszkodzie jedynie materia cielesna a nie
materia w ogóle. Gdyby bowiem tak było, to przeszkoda taka byłaby ostatecznie
dziełem samej formy, bo materia nosi nazwę cielesnej tylko wtedy, gdy złączona
jest z formą cielesną; to zaś jest niemożliwe, ponieważ forma cielesna podobnie
jak i inne formy są z istoty swej poznawalne umysłowo, jeśli się je wyabstrahuje
z materii. W duszy i inteligencji nie może być więc złożenia z materii i formy;
istota ich nie jest złożona tak jak w substancjach cielesnych; one same są jednak
złożone z formy i istnienia. W komentarzu do dziewiątej tezy księgi O

12

Św. Tomasz z Akwinu

przyczynach czytamy właśnie, że inteligencje mają formę i istnienie; przez formę
rozumie się tu istotę lub naturę bytu niezłożonego.
Nie trudno wykazać, jak się to dzieje. Jeśli dwie rzeczy mają się do siebie
tak, że jedna jest przyczyną drugiej, to ta, co jest przyczyną, może istnieć bez
drugiej, ale nie odwrotnie. Taki stosunek zachodzi właśnie między materią a
formą: forma sprawia, że materia istnieje, materia nie może więc istnieć bez
formy. Natomiast nie jest rzeczą niemożliwą, by istniała jakaś forma bez materii,
forma bowiem jako taka nie jest wcale uzależniona w bytowaniu od materii. Są
wprawdzie formy, które mogą istnieć tylko w łączności z materią, ale te są
oddalone bardzo od pierwszej zasady, która jest aktem pierwszym i czystym. Bo
formy, które bliskie są pierwszej zasadzie, mogą istnieć bez materii. Takimi
formami są właśnie inteligencje i w nich forma jest tym samym, co istota.
Istota substancji złożonej różni się od istoty substancji prostej tym, że
pierwsza jest nie tylko formą, lecz i składa się z materii i formy; druga jest
natomiast czystą formą. Z tego zaś wynikają dwie dalsze różnice: jedna, że istota
substancji złożonej może być wzięta raz jako forma całej istoty, a raz jako forma
obejmująca część istoty, to znaczy jej materię. Dlatego istota rzeczy złożonej nie
zawsze może być orzekana o rzeczy złożonej, nie można na przykład powiedzieć,
że człowiek jest istotą. Inaczej jest z istotą rzeczy niezłożonej: tu forma obejmuje
całą istotę i nie ma poza nią niczego na kształt materii. Taka istota może być
orzekana zawsze o substancji niezłożonej. Dlatego też Awicenna mówi, że istotą
substancji prostej jest sama substancja niezłożona, ponieważ istota ta nie ma już
żadnego podłoża różnego od siebie.
Druga różnica polega na tym, że istoty substancji złożonych wskutek tego, że
same są złożone z formy i materii oznaczonej, zwielokrotniają się na modłę
występującej w nich materii; dlatego to w obrębie jednego gatunku występują
różne numerycznie jednostki. Istota substancji niezłożonej nie może się
zwielokrotniać w ten sposób, bo nie posiada, tak jak poprzednia, materii. Nie ma
więc tutaj wielu indywiduów jednego gatunku, lecz każda substancja niezłożona
jest dla siebie gatunkiem. Mówi to zresztą wyraźnie Awicenna.
Substancje tego rodzaju, chociaż są formami pozbawionymi materii, nie są
jednak w takim stopniu proste, by je uznać za akt czysty; mają one w swej naturze
domieszkę możności. Wynika to z następujących argumentów: Wszystko to, co
nie należy do pojęcia istoty, jest wobec niej czymś zewnętrznym i tworzy z nią
byt złożony. Innymi słowy, nie można by pojąć istoty nie ujmując jednocześnie
wszystkich jej elementów składowych. Otóż można pojąć istotę rzeczy nie
ujmując jednocześnie jej istnienia. Rozumiem na przykład, czym jest człowiek
albo feniks nie pytając, czy istnieją one w rzeczywistości. Istnienie jest więc
czymś różnym od istoty, chyba że istnieje rzecz, której istotą jest istnienie. Taka
rzecz może być jedna jedyna, gdyż wielość ma zawsze przyczynę w jakiejś
bytowej różnicy, na przykład rodzaj zwielokrotnia się wskutek różnic
zachodzących między gatunkami, a gatunek przez to, że forma jest różnicowana

Byt i istota

13

przez materię i zindywidualizowana w poszczególnych jednostkach. Inny jeszcze
sposób różnicowania zachodzi, gdy jedna rzecz jest bytem samoistnym a druga
tkwi w jakimś podłożu. Gdyby więc istniało jakieś ciepło oddzielone od rzeczy
ciepłej, byłoby czymś innym niż pozostałe tylko z tej racji, że byłoby ciepłem
samym w sobie. Otóż jeśli przyjmiemy taką rzecz, która byłaby tylko istnieniem,
tak że byłoby to istnienie samoistne, to rzecz taka nie podlegałaby już żadnemu
zróżnicowaniu, gdyż wówczas przestałaby od razu być samym istnieniem i
stałaby się istnieniem dodanym do jakiejś formy. A skoro w istnieniu, o którym
mówimy, nie można wyróżnić nawet formy, to tym bardziej nie ma w nim i
materii, bo wówczas mielibyśmy do czynienia już nie z bytem samoistnym, lecz
materialnym.
Wynika stąd, że rzecz, której istota jest istnieniem, może być tylko jedna. We
wszystkich pozostałych istnienie jest czymś różnym od istoty, natury czy też
formy. Dlatego mówimy, że inteligencje oprócz formy mają jeszcze istnienie i że
składają się z formy i istnienia.
Wszystko, co dana rzecz posiada, jest, bądź skutkiem działania przyczyn
należących do istoty tej rzeczy, na przykład zdolność do śmiechu u człowieka,
bądź też wynikiem działania jakiejś przyczyny zewnętrznej, na przykład światło,
które istnieje w powietrzu dzięki słońcu. Otóż nie jest rzeczą możliwą, by
istnienie danej rzeczy było skutkiem działania jej formy lub istoty; forma czy też
istota nie mogą być przyczyną sprawczą istnienia, wówczas bowiem rzecz byłaby
sama dla siebie przyczyną i sama siebie powoływałaby do istnienia, a to jest
niemożliwe. Każda więc rzecz, której istnienie nie utożsamia się z istotą,
otrzymuje to istnienie od innej rzeczy. Wszystko, co zawdzięcza swe istnienie
czemu innemu, sprowadza się w końcu jako do swej przyczyny do tego, co
istnieje samo przez się. Musimy przyjąć, że istnieje przyczyna wszystkiego, co
istnieje, i że tą przyczyną jest samo istnienie, bo inaczej szereg przyczyn
ciągnąłby się w nieskończoność, skoro każda rzecz, która nie jest samym
istnieniem ma przyczynę swego istnienia. Inteligencje składają się więc z istoty i
istnienia; to ostatnie biorą one od bytu pierwszego, który jest samym istnieniem a
więc i pierwszą przyczyną — czyli Bogiem.
Rzecz, która bierze coś od innej rzeczy, pozostaje w możności w stosunku do
tego, co przyjmuje. To zaś, co przyjęła, jest dla niej aktem; forma więc czy też
istota inteligencji jest w możności do istnienia, które otrzymuje od Boga, istnienie
jest aktem dla tej istoty. W inteligencjach mamy więc złożenie z aktu i możności,
lecz nie z materii i formy, chyba że to złożenie rozumieć będziemy w innym
sensie, tak jak inaczej trzeba rozumieć wyrażenia „doznawać”, „przyjmować”,
„być podłożem”, jeśli stosuje się je do substancji rozumnych, i inaczej jeśli do
substancji cielesnych, gdzie występują we właściwym znaczeniu. Zwraca na to
uwagę Awerroes w komentarzu do trzeciej księgi O duszy.
Powiedzieliśmy, że istotą inteligencji jest ona sama a jej istnienie, przyjęte od
Boga, jest tym, dzięki czemu bytuje ona samoistnie. Dlatego mówią niektórzy, że

14

Św. Tomasz z Akwinu

substancja tego rodzaju składa się z tego, czym jest i, z tego, dzięki czemu jest,
albo z tego, czym jest, i z istnienia, jak się wyraża Boecjusz.
Przyjąwszy w inteligencjach akt i możność łatwo zrozumiemy, że istnieje
wiele tych inteligencji, co nie byłoby możliwe, gdyby nie miały one w ogóle
możności. Dlatego też powiada Awerroes w komentarzu do trzeciej księgi O
duszy, że gdybyśmy nie wiedzieli, iż intelekt możnościowy jest bytem
potencjalnym, nie wiedzielibyśmy też w ogóle, że istnieje wiele tych substancji.
Różnią się one między sobą w zależności od stopnia ich aktualności i
potencjalności, to znaczy najwyższe, bardziej zbliżone do bytu pierwszego więcej
mają aktu a mniej możności, i tak, dalej. Najniższy stopień w tej hierarchii bytów
rozumnych zajmuje dusza ludzka; jej intelekt możnościowy — mówi Awerroes
— ma się tak do umysłowych form poznawczych jak materia pierwsza, najniższa
stopniem w rzędzie bytów poznawalnych zmysłowo, do zmysłowych form
poznawczych. A Arystoteles przyrównuje duszę do tablicy, na której nic nie
zostało jeszcze napisane, wskutek czego jest ona spośród wszystkich substancji
rozumnych tą, która najwięcej ma w sobie możności. Tak dalece bliska jest
rzeczom materialnym, że dopuszcza je do udziału w swym istnieniu, bo z duszy i
z ciała powstaje właśnie byt złożony mający jedno istnienie, chociaż jest to
istnienie niezależne od ciała, ponieważ pochodzą od duszy.
Poza tą formą, którą jest dusza, istnieją jeszcze formy mające więcej niż ona
możności i do tego stopnia upodobnione do materii, że nie mogą już istnieć poza
materią. Wśród nich istnieje także gradacja aż do najniższych form materialnych.
Te ostatnie nie wykazują już innego działania poza tym, że przysposabiają
materię do przyjęcia formy nadając jej odpowiednie jakości czynne i bierne.
Rozdział piąty.
Po tym, cośmy powiedzieli, zrozumiemy teraz, że istota w trojaki sposób istnieje
w różnych substancjach. Pierwszy sposób odnosi się do Boga, którego istotą jest
jego własne istnienie. Byli tacy filozofowie, którzy utrzymywali, że wobec tego
Bóg nie ma żadnej istoty, ponieważ istota jego jest tożsamą z jego istnieniem.
Wynikało z tego, że pojęcia Boga nie można zaliczyć do żadnego rodzaju, do
rodzaju należy bowiem tylko to, co ma istotę, chociaż poszczególne byty należące
do danego rodzaju lub gatunku różnią się nie ze względu na to, co jest w nich
„rodzajowe” czy „gatunkowe”, lecz ze względu na to, że mają różne istnienie.
Mówiąc, że Bóg jest samym istnieniem, nie musimy popełniać błędu tych
filozofów, którzy utrzymywali, że Bóg jest istnieniem powszechnym, które
udziela się każdej rzeczy. To istnienie, które nazywamy Bogiem, jest takie, że
niczego nie można do niego dodać, wyróżnia się od wszystkich innych swoją
niezłożonością. O nim to czytamy w komentarzu do dziewiątej tezy księgi O
przyczynach, że ujednostkowienie pierwszej przyczyny, która jest samym
istnieniem dokonuje się tylko poprzez jej czystą dobroć. Pojęcie tego istnienia nie

Byt i istota

15

zakłada żadnego dodatku, ale też go nie wyklucza, bo nawet gdyby to było
możliwe, to i tak nie można by w ogóle pojąć pełnego istnienia, do którego coś
się jeszcze dodaje.
Bóg, chociaż jest tylko istnieniem, nie jest pozbawiony jednak innych
doskonałości; przeciwnie, posiada doskonałości właściwe wszystkim innym
bytom, i to w stopniu najdoskonalszym, i dlatego jemu przysługuje w
najściślejszym sensie nazwa „doskonały”. W nim wszystkie doskonałości
stanowią jedno — w innych są zróżnicowane, bo jemu przysługują z racji jego
niezłożonego istnienia. Gdyby ktoś przy pomocy jednej władzy mógł spełniać
funkcje wszystkich władz, ten mając jedną władzę miałby wszystkie; tak właśnie
Bóg w istnieniu swym zamyka wszystkie doskonałości.
W inny sposób przebywa istota w substancjach rozumnych. Istota różni się
tutaj od istnienia, chociaż sama nie zawiera w sobie materii. Mamy tu do
czynienia już nie z istnieniem samoistnym, lecz przyjętym od kogoś, a wskutek
tego skończonym i ograniczonym do pojemności natury tego, co je przyjmuje.
Jedynie istota tych substancji jest samoistna i uniezależniona bytowo od materii.
Dlatego powiedziano w księdze O przyczynach, że substancje tego rodzaju są
nieskończone w porównaniu z bytami od nich niższymi a skończone, jeśli się je
odniesie do wyższych. Skończone są ze względu na to, że otrzymują istnienie od
bytu wyższego, nieskończone — bo nie są ograniczone pojemnością jakiejś
przyjmującej je materii. Substancje takie nie są mnogie w obrębie jednego
gatunku, jak już powiedzieliśmy, z wyjątkiem jednej, to znaczy duszy ludzkiej
zawdzięczającej zwielokrotnianie ciału, z którym się łączy. Jednostkowość duszy
zależy wprawdzie od ciała, z którym łączy się okazjonalnie w czasie powstawania
człowieka — bo tylko w ciele, którego jest aktem, dusza staje się jednostkowa —
ale nie przestaje ona wcale być jednostkowa po utracie ciała; mając bowiem
naturę niezmienną, skoro raz została zindywidualizowana, dzięki temu iż stała się
formą konkretnego ciała, zawsze już jednostkową pozostanie. Dlatego powiada
Awicenna, że jednostkowienie i wielość dusz jest uzależniona od ciała jedynie w
momencie ich powstawania, ale nie potem.
Substancje te można zaliczyć do określonej kategorii bytu, bo istota nie
utożsamia się w nich z istnieniem. Teoretycznie można więc mówić, że
wyróżniają się rodzajem, gatunkiem i różnicą gatunkową, ale to już przekracza
nasze zdolności poznawcze, bo i różnice istotowe w bytach materialnych
poznajemy jedynie poprzez różnice przypadłościowe powodowane przez tamte,
mówimy na przykład, że człowiek jest istotą dwunożną, podobnie jak przyczynę
poznajemy z jej skutków; w substancjach niematerialnych także ich przypadłości
istotowe nie są nam znane, dlatego w ogóle nie poznajemy różnic zachodzących
między nimi.
Zresztą samo pojęcie rodzaju i różnicy inny ma nieco sens, gdy się je odnosi
do substancji cielesnych, a inne gdy do duchowych. W tych pierwszych rodzaj
wyróżnia się poprzez to, co materialne w rzeczy, różnicę zaś poprzez to, co

16

Św. Tomasz z Akwinu

formalne. Powołamy się tu dla wyjaśnienia na Awicennę, który na początku
swego dzieła O duszy powiada, że forma w rzeczach złożonych z materii i formy
wyróżnia byt złożony z tych elementów; nie w tym sensie, że sama forma tworzy
tę różnicę, lecz że jest podstawą do jej zaistnienia; potwierdza to znów w swym
komentarzu do Metafizyki. Różnicę taką nazywamy różnicą istotową, ponieważ
pochodzi ona od formy, która jest częścią istoty. Otóż substancje niematerialne
mają istoty niezłożone, więc to, co je wyróżnia, nie jest dziełem jakiejś części,
lecz całej istoty. W związku z tym czytamy znów u Awicenny, że różnicy
istotowej podlegają tylko te gatunki, których istoty są złożone z materii i formy.
Rodzaj wyróżnia się też z uwagi na całą istotę a nie na jej część, ale w różny
sposób w jednych i drugich substancjach. Substancje pozbawione materii łączy
to, że są niematerialne a odróżnia od siebie stopień ich doskonałości, to znaczy
stopień zbliżenia do aktu czystego. W nich rodzaj wyróżnia się z uwagi na to, co
im przysługuje jako bytom niematerialnym, na przykład posiadanie poznawczej
władzy umysłowej. Innych jednak różnic, które wypływają z różnicy stopnia
doskonałości, poznać już nie możemy. Wiemy tylko, że nie muszą to być różnice
przypadłościowe, bo większa czy mniejsza doskonałość, czy też stopień
doskonałości w przyjmowaniu formy nie różnicuje gatunku, tak jak białe i mniej
białe nie wpływa na zróżnicowanie rzeczy, która jest podłożem białości;
powoduje tę różnicę dopiero różny stopień doskonałości samych form. Tak
postępuje właśnie natura, według Arystotelesa, przechodząc stopniowo od roślin
do zwierząt poprzez pewne stadia pośrednie.
Nie jest też konieczne, by zróżnicowanie substancji rozumnych dokonywało
się tak jak i materialnych, poprzez dwa rzeczywiste wyróżniki, gdyż to według
Arystotelesa w jedenastej księdze O zwierzętach nie musi zachodzić w każdej
rzeczy.
W trzeci na koniec sposób przebywa istota w substancjach złożonych z
materii i formy. Mają one istnienie skończone i nie swoje, bo biorą je od innego
bytu, i taką też istotę czyli naturę związaną bytowo z materią oznaczoną. Są one
wobec tego skończone zarówno w porównaniu z bytami stojącymi od nich wyżej
jak i stojącymi niżej. Możliwe jest w nich zwielokrotnienie jednostek w jednym
gatunku, bo materia występująca w nich jest podzielna. O stosunku tej istoty do
pojęć logicznych rodzaju gatunku i różnicy powiedzieliśmy natomiast już
poprzednio.
Rozdział szósty.
Pozostaje do zbadania, w jaki sposób istota znajduje się w przypadłościach,
powiedzieliśmy już bowiem, w jaki sposób przebywa ona we wszelkich
substancjach. Wiemy z poprzednich wywodów, że istotę rzeczy określa się
poprzez definicję, poznamy więc istotę przypadłości wtedy, gdy poznamy i ich
definicję.

Byt i istota

17

Otóż przypadłości można zdefiniować tylko częściowo i tylko pod
warunkiem, że ujmie się je wraz z podmiotem, w którym tkwią. Dzieje się tak
dlatego, że przypadłości nie mają istnienia niezależnego od podmiotu, lecz
podobnie jak z materii i formy połączonych razem powstaje byt substancjalny, tak
też z przypadłości i podmiotu, z którym jest złączona, powstaje byt
przypadłościowy. Dla tych samych powodów ani forma substancjalna ani materia
nie mają pełnej istoty — w definiowaniu formy substancjalnej trzeba również
uwzględnić to, czego jest formą — definicja formy substancjalnej a także
i przypadłościowej jest więc możliwa wtedy, gdy się formy te ujmie wraz z tym
dodatkowym elementem, który nie należy do ich rodzaju. Przyrodnik na przykład
definiujący duszę umieszcza zawsze w jej definicji i ciało, gdyż analizuje on
duszę wyłącznie jako formę konkretnego ciała.
Między formami substancjalnymi i przypadłościowymi zachodzi taka
różnica: forma substancjalna nie ma sama przez się istnienia niezależnego bez
materii, z którą ma się połączyć, tak jak materia nie ma istnienia bez swojej
formy. Dopiero z połączenia tych elementów powstaje takie istnienie w rzeczy
bytującej samoistnie; powstaje coś rzeczywiście jednego, jakaś istota. Forma taka,
chociaż rozważana sama w sobie nie tworzy pełnej istoty, jest jednak częścią
istoty stanowiącej całość. Inaczej jest z przypadłością, która łączy się z bytem już
całkowicie ukształtowanym i istniejącym samoistnie; zrozumiałe jest więc, że to,
co przyjmuje przypadłość, musi istnieć przed przypadłością. Przypadłość łącząc
się z podmiotem nie powoduje przeto jego istnienia, tego istnienia, dzięki
któremu rzecz istnieje samoistnie, powoduje natomiast jak gdyby wtórne istnienie
tej rzeczy; bez tego istnienia można by ją pojąć jako istniejącą realnie, tak jak
pierwsze istnienie da się pojąć bez drugiego.
Połączenie przypadłości z jej podmiotem nie jest zatem istotowe lecz
przypadłościowe, nie daje ono w skutku, tak jak się to dzieje przy złączeniu
materii z formą, nowej istoty. Przypadłość nie ma więc ani pełnej istoty ani też
nie jest częścią istoty; posiada istotę tylko pod pewnym względem, o tyle właśnie,
o ile sama jest tylko bytem względnym.
To, co jest najwyższe i najdoskonalsze w każdym rodzaju, stanowi przyczynę
dla tego, co jest mniej doskonałe w tym rodzaju; ogień na przykład jako
najdoskonalszy spośród wszystkich rzeczy ciepłych jest przyczyną wszelkiej ich
ciepłoty, o czym wspomina też Arystoteles w drugiej księdze Metafizyki. Tak też
substancja, która stoi na najwyższym szczeblu drabiny bytów, która posiada w
najpełniejszym i najprawdziwszym sensie istotę, musi być przyczyną
przypadłości, którym pojęcie bytu przysługuje tylko drugorzędnie.
Przypadłości uczestniczą w bycie substancji na różny sposób. Niektóre z nich
towarzyszą głównie formie substancjalnej, inne drugiemu komponentowi
substancji — materii. Wśród form występuje taka, której istnienie nie zależy od
materii to — dusza rozumna (bo materia istnieje zawsze z jakąś formą). Stąd
wśród przypadłości towarzyszących formie są takie, które nie mają styczności z

18

Św. Tomasz z Akwinu

materią, na przykład poznanie umysłowe, które dokonuje się bez udziału organu
cielesnego, jak dowodzi Arystoteles w trzeciej księdze O duszy. Inne przypadłości
towarzyszące formie mają związek z materią, na przykład doznania zmysłowe.
Ale żadna przypadłość nie towarzyszy materii bez udziału również i formy.
Przypadłości towarzyszące materii różnią się też między sobą. Jedne z nich
związane są bowiem z materią różnicującą gatunek, jak na przykład różnica płci
zależna od materii, jak to czytamy w dziesiątej księdze Metafizyki. Kiedy więc
ginie forma gatunkowa giną i przypadłości, a przynajmniej nie istnieją dalej w
ciele w ten sposób. Inne znów związane są z materią rodzajową, dlatego po
zniknięciu formy gatunkowej pozostają dalej w materii, tak się dzieje na przykład
z kolorem skóry u Etiopczyka, który zależny jest od układu cielesnych
pigmentów a nie od duszy i dlatego pozostaje w ciele po śmierci.
Każda rzecz indywidualizowana jest przez materię, a w rodzaju i gatunku
mieści się dzięki swej formie. Przypadłości towarzyszące materii są
przypadłościami konkretnych indywiduów; dzięki nim właśnie jednostki należące
do jednego gatunku różnią się między sobą.
Przypadłości towarzyszące formie stanowią natomiast właściwości danego
gatunku i rodzaju. Występują we wszystkich indywiduach należących do tego
gatunku i rodzaju. Taką przypadłością jest na przykład śmiech człowieka, gdyż
wynika on z pewnej zdolności przysługującej duszy.
Te przypadłości istotowe istnieją niekiedy w postaci całkowicie
zaktualizowanej, na przykład gorąco w ogniu, który zawsze jest gorący, a
niekiedy jedynie w formie możliwości i są dopiero aktualizowane z zewnątrz jak
na przykład przeźroczystość powietrza, która ujawnia się dopiero pod wpływem
światła. Ta ostatnia przypadłość jest również nierozerwalnie złączona z rzeczą,
ale to, co ją dopełnia, jako nie należące do istoty tej rzeczy, może się
urzeczywistniać lub nie.
W przypadłościach w inny sposób określa się też rodzaj, gatunek i różnicę
niż w substancjach. W substancjach forma i materia tworzą jedno; składają się na
naturę, która we właściwym znaczeniu mieści się w kategorii substancji.
Mieszczą się tam więc konkretne substancje złożone, które nazywamy rodzajem
jak zwierzę” lub gatunkiem jak „człowiek”.
Forma i materia mieści się zaś w kategoriach w inny sposób, jako element
niesamodzielny, tak jak materia występuje w rodzaju. Przypadłości wreszcie nie
tworzą wraz ze swym podmiotem czegoś jednego, żadnej natury, którą by można
zaliczyć do jakiegoś gatunku lub rodzaju. Dlatego też przypadłości
sformułowanych konkretnie, na przykład „biały”, „muzykalny” nie umieszcza się
w kategoriach, chyba że jako elementy sprowadzalne do innych. Umieszcza się
natomiast te, które sformułowane są abstrakcyjnie, na przykład „białość”,
„muzykalność”.
Przypadłości nie składają się z materii i formy, dlatego ich rodzaju nie
określa się w oparciu o materię, ani różnicy w oparciu o formę tak jak w

Byt i istota

19

substancjach złożonych, lecz określa się go z samego sposobu bytowania
przypadłości, to znaczy zależnie od tego, jak rzeczy, w których istnieją, są
zróżnicowane według dziesięciu kategorii bytowych: ilość jest więc nazwana tak
ze względu na to, że jest miarą substancji, jakość — że jest dyspozycją substancji
i podobnie w pozostałych.
Różnica w przypadłościach pochodzi natomiast ze zróżnicowania składników
samej rzeczy. Otóż określone właściwości są skutkami odpowiednich składników
samej substancji; dlatego w definicji przypadłości kładzie się w miejsce różnicy
sam podmiot przypadłości, ale tylko wtedy, gdy przypadłość definiowana ujęta
jest ogólnie i sama należy do kategorii rodzaju; odwrotnie byłoby, gdyby
przypadłość definiowana wzięta była konkretnie, wówczas podmiot
występowałby na miejscu rodzaju; definiowałoby się wtedy przypadłości na
sposób substancji złożonych, w których pojęcie rodzaju pochodzi od materii.
Podobnie jest, gdy jedna przypadłość jest fundamentem dla drugiej przypadłości,
jak na przykład działanie, doznawanie oraz ilość, które są podstawą dla
przypadłości zwanej stosunkiem. Według tej właśnie zasady Arystoteles podzielił
stosunki w piątej księdze Metafizyki.
Nie zawsze jednak znamy właściwe podstawy przypadłości, dlatego też
niekiedy wyróżniamy je ze skutków, jakie powodują, na przykład różnice
kolorów mają swe przyczyny w nasileniu światła różnicującego gatunek barw.
My natomiast określamy barwy na podstawie skutków, jakie powoduje to
nasilenie to znaczy na podstawie skupiania i rozpraszania się światła na
przedmiotach.
Wyłożyliśmy więc, w jaki sposób istota znajduje się w substancjach
i przypadłościach, jak występuje w substancjach prostych a jak w złożonych, jak
przysługują im wszystkim ogólne pojęcia logiczne. Wyjątek stanowi tylko Byt
pierwszy, nieskończenie prosty, który nie mieści się ani w rodzaju, ani w gatunku,
który nie może być zdefiniowany z racji swej prostoty. Na nim niech się skończy
i dopełni ten wykład. Amen.

Podobne prace

Do góry