Ocena brak

TETMAJER KAZIMIERZ, PRZERWA

Autor /pocahontas85 Dodano /01.04.2012

TETMAJER KAZIMIERZ, PRZERWA, ur. 12 II 1865 w Ludźmierzu (Podhale), zm. 18 I 1940 w Warszawie, poeta, powieściopisarz, nowelista, dramaturg. Syn Adolfa, powstańca 1830-31, brat przyrodni Włodzimierza, cioteczny T. Żeleńskiego-Boya. Po utracie majątku T. przeniósł się z rodzicami do Krakowa, gdzie matka prowadziła pensjonat. Podczas studiów na wydz. filoz. UJ począł pisywać wiersze, w Krakowie też zajął się dziennikarstwem (był współred. „Kuriera Pol." 1889-93), nast. wyjechał do Warszawy, tu został sekretarzem A. Krasińskiego, który zabrał go ze sobą na studia uniw. do Heidelberga. Po powrocie T. przebywał gł. w Zakopanem i Krakowie. W okresie I wojny świat, ideowo związany z Legionami, red. pismaPraca Nar.", a później organizator Komitetu Obrony Spiszą, Orawy i Podhala. Po wojnie zamieszkał w Warszawie. W 1921 został obrany prezesem —> Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy, 1928 wyróżniony nagrodą lit. m. Warszawy, 1934 mianowany czł. honorowym PAL. W 1931 obchodzono jubileusz 45-lecia jego twórczości. Choroba psych, uniemożliwiła mu pracę pisarską przez ostatnich kilkanaście lat. Pod koniec życia stracił wzrok. Po wybuchu wojny 1939 pozbawiony pomocy, usunięty z hotelu, gdzie miał zapewnione utrzymanie i mieszkanie, zmarł w szpitalu. Pochowany został na Powązkach.

Twórczość T., rozpoczętą przygodnymi wprawkami (poemat Ilia i nowela góralska Rekrut 1886), otwiera naprawdę dopiero wydany nakładem autora tom Poezje(1891,5 wyd. do 1924), po którym nastąpiły dalsze: Poezje. Seria II (1894), wznow, dwukrotnie (1898,1924), Poezje. III (1898), Poezje. IV(1900) Poezje. V (1905), Poezje. VI (1910), Poezje. VII (1912) oraz Poezje. Seria ósma (1924). Wśród tych serii na uwagę szczególną zasługują trzy pierwsze, bardzo od siebie różne. Seria I ukazuje autora m.in. jako społecznika, żywo reagującego na krwawo tłumione strajki robotnicze. Te akcenty, przewidujące konieczność rewolucji intuicyjnie, ale niezwykle trafnie, zgromione energicznie przez S. Tarnowskiego, T. przemilczał we wznowieniu tomiku, utwory zaś wyłączone wydał osobno w zbiorach Hasła (1901) i Poezje współczesne (1906), będących niedocenionymi w dziejach naszej poezji zwiastunami tego, co miał przynieść w. XX. Seria I była przyjęta jako debiut nowoczesnego liryka, wrażliwego na podstawowe przejawy myśli filoz. i ówczesnej kultury; Serie II i III stały się głośnymi wydarzeniami lit. i postawiły autora, budzącego podziw już tomem pierwszym, w rzędzie poetów najpopularniejszych. To uznanie T. zdobył nie tylko dzięki wirtuozerii słowa, lecz gł. dzięki temu, że w twórczości swej dał wyraz doskonały problemom, które żywo interesowały jego epokę. Głosząc kult A. Schopenhauera i podziw dla F. Nietzschego, zachwyt nad filozofią ind. i pojęciem nirwany, stawał się wyrazicielem bezdogmatyzmu pokolenia schyłkowców. W całej pełni poglądy te wypowiedział w tomie pt. Poezje. Seria II (1894). Data ukazania się tego zbiorku uważana jest przez historyków literatury za punkt orientacyjny w oznaczeniu terminu przełomu modernistycznego. Syntetyczną formułą poglądu na życie stał się Hymn do nirwany, wyraz tęsknoty za unicestwieniem. W Serii II także pojawiło się pierwszy raz uwielbienie dla sztuki jako najwyższego osiągnięcia życia jednostkowego i zbiór., streszczające się w haśle ,,ewiva l'arte". Z kultem sztuki zespolił się u T. kult miłości. Niekonwencjonalne erotyki T. były gorszącą, lecz podziwianą nowością. Nowość drugą stanowiły nawiązujące do Asnyka, lecz ujmowane inaczej, w zgodzie z impresjonizmem ówczesnego malarstwa, pejzaże tatrzańskie oraz życie ludu góralskiego; z prześlicznymi Listami Hanusi do panicza z miasta na miejscu pierwszym. Świat górski zaludnił T. postaciami zbójnickimi, które ukazywał w poematach przetkanych motywami pieśni lud. (Pieśń o Jaśku zbójniku), jakkolwiek znaleźć tu można również akcenty epickie (Śmierć Janosika), nastrojem i formą zbliżone do „rapsodów" lud. poezji serb., oraz formy balladowe. W Serii II pojawiły się też zapowiedzi wierszy o tematyce antycznej, gr. i rzym., w Serii III zaś dał poeta bogaty cykl „impresyj" z podróży po Włoszech, urozmaiconych pejzażami morskimi, wykazujących pewien wpływ parnasistów franc., zwł. Leconte'a de Lisie i J.M. Heredii. Talent T. ujawnił się gł. w plastycznej wyrazistości wizji artyst., bogactwie kolorystycznym, efektach osiąganych za pomocą synestezji, w mistrzowskim stosowaniu nastroju (jak w głośnej elegii Anioł Pański). Melodie do utworów poetyckich T. komponowali m. in. M. Karłowicz i K. Szymanowski.

Od poezji przeszedł T. do prozy, zdobywając 1895 rozgłos opowiadaniem —> Ksiądz Piotr. Niemal równocześnie z pojawieniem się w druku Chłopów Reymonta począł ogłaszać nowele> Na Skalnym Podhalu (1903-10), pisane gwarą góralską, przyjmowane nieżyczliwie, po latach uznane za arcydzieło, a dopełnione przez pisarza pierwszą u nas próbą powieści historyczno-chłopskiej, Legendą Tatr (1912). Towarzyszyła jej in. próba powieści, rywalizująca z Popiołami, tj. Koniec epopei (t. 1-3 1913-17, wznow. 1976), praca artystycznie chybiona, autor bowiem w epoce Napoleona zupełnie się nie orientował, a dzieło swe pisał w okresie zaniku uzdolnień twórczych, tak że stało się zapowiedzią ich końca. Nieudane również były powieści współcz. z życia artystów Anioł śmierci (1898), Panna Mery (1901) i satyr. Romans panny Opolskiej z panem Główniakiem (1912). Próbował też poeta sił na polu dramatu, pisząc Zawiszę Czarnego (1901), Rewolucję (1906) i Judasza (1917); tragedie te jednak nie zdobyły uznania.

Wybór nowel, Kr. 1906; Poezje. Wydanie zbiorowe, t. 1—4, W. 1923-24; Poezje wybrane, oprac, i wstęp J. Krzyżanowski, Wr. 1968 BN I 123 Poezje, W. 1979.

OLP V 1 (J. Błoński); A. GRZYMAŁA-SIEDLECKI Panicz ludźmierski, w: Niepospolici ludzie w dniu swoim powszednim, Kr. 1962; tenże K.P.-T. w: Nie pożegnani, Kr. 1972; K. WYKA „Macie serc waszych wykładaczy...", w: Wędrując po tematach, Kr. 1972 (prwdr. 1965); Miałem kiedyś przyjaciół... Wspomnienia o K.T., oprac. K. Jabłońska, Kr. 1972.

Podobne prace

Do góry