Ocena brak

Terytoria i granice

Autor /piegus Dodano /05.05.2014

Terminu: terytorium można używać w różnym znaczeniu. Dość powszechnie przez terytorium rozumie się obszar, wobec którego może być egzekwowane prawo własności lub zwierzchności i którego granice mogą zostać określone (Haggett 1972, rozdz. 16). W tym rozumieniu terytoriami są gospodarstwa rolne, miasta, regiony administracyjne, kraje.

Terytoriami, którymi często się zajmuje geografia społeczno-ekonomiczna, są jednostki administracyjne i państwa. Państwa dokonują od czasu do czasu zmian w podziale administracyjnym swego terytorium. W literaturze geograficznej często wspomina się o reformach administracyjnych Napoleona, znoszących dawny podział Francji na prowincje, o reformie szwedzkiej z lat pięćdziesiątych XX wieku i brytyjskiej z lat siedemdziesiątych XX wieku. W Polsce zasadnicze zmiany w podziale administracyjnym wprowadzono w 1999 roku, a wcześniej w 1975 roku.

Zmiany w rozmieszczeniu ludności i poziomie gospodarki sprawiają, że stare podziały administracyjne stają się nieodpowiednie, gdyż mogą utrudniać sprawną administrację. W modyfikacji podziału bierze się pod uwagę różne kryteria. Królewska Komisja przygotowująca projekt podziału Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przyjęła za podstawę trzy następujące kryteria: po pierwsze, uznano, że nowe jednostki terytorialne winny być dostatecznie duże, aby można było zorganizować sprawną administrację terenową przy niskich kosztach. Przyjęto, że jednostka jest dostatecznie duża, jeśli ma od 250 tys. do 1 min mieszkańców. Po wtóre, nowe jednostki powinny być zwarte w pod względem terytorialnym i społecznym, tak aby odzwierciedlały interesy społeczności lokalnych i umożliwiały im wpływanie na sprawy polityczne. Zwartość określano, biorąc pod uwagę dojazdy do pracy, zasięg dystrybucji prasy, zasięg działania organizacji zawodowych, administracyjnych i gospodarczych. Po trzecie, zalecano, aby tam, gdzie to nie jest niezbędne, nowe granice nie naruszyły istniejących granic administracyjnych. Mimo klarowności tych kryteriów, delimitacja nowych jednostek nastręczała wiele trudności, gdyż przestrzenna rozciągłość kryteriów bywała odmienna, nie pokrywała się. Ostatecznie przyjęto następujący podział administracyjny Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej: utrzymano podział na cztery krainy historyczne — Anglię, Walię, Szkocję i Irlandię Północną. Anglię i Walię podzielono na hrabstwa. Jest ich 45 w Anglii i 8 w Walii. Szkocję podzielono na 12 regionów. Oprócz tego wyróżniono dwa obszary autonomiczne: Wyspy Normandz-kie i wyspę Man.

Jednostkami terytorialnymi o najwyraźniej zaznaczonej odrębności są państwa. Odmienność tę określają cechy narodowe, kulturowe, polityczno-ustrojowe, stopień wewnętrznej zwartości, poziom rozwoju społeczno-gospodarczego, styl życia i wiele innych czynników. W Politycznym atlasie świata z 1987 roku wymieniano 172 państwa oraz 40 terytoriów zależnych2. Po rozpadzie ZSRR i zmianach politycznych, jakie się dokonały w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej, zwiększyła się liczba niezależnych państw. Powstały także nowe państwa na innych małych terytoriach. Rocznik statystyczny RP 2001 wymienia 200 państw, 9 regionów autonomicznych oraz 38 terytoriów zależnych.

Wśród państw są państwa narodowe i wielonarodowe, małe i duże. Różnice w wielkościach terytoriów poszczególnych państw są ogromne. Na jednym krańcu jest Rosja o obszarze zajmującym ponad 1/9 powierzchni Ziemi, na drugim zaś małe państewka, zajmujące zaledwie kilka kilometrów kwadratowych (np. Królestwo Monako ma obszar zaledwie 1,9 km kw.).

Współczesne granice państw są rezultatem długiego procesu rozwojowego. Od czasu uformowania się narodów rozwija się idea, aby granice państwowe odzwierciedlały stosunki między narodami. Jest to jednak idea trudna do zrealizowania. Zdominowała ona sposób myślenia uczestników wersalskiej konferencji pokojowej po 1 wojnie światowej. A jednak ustalenia wersalskie przetrwały zaledwie 20 lat.

Historia dostarcza wielu przykładów ignorowania pierwiastka narodowego i arbitralnego wytyczania granic. Jaskrawymi tego przykładami są granice byłych terytoriów kolonialnych w Afryce i w innych częściach świata. Na terytoriach tych, w wyniku procesu dekolonizacji, powstały suwerenne państwa. Niewłaściwe ustalenie w przeszłości granic odzwierciedlających zasięg wpływów państw kolonialnych ma trwające do dziś fatalne konsekwencje w postaci konfliktów między plemionami i państwami.

Zmienność granic państwowych w Europie od piętnastego stulecia przedstawia rysunek 1.15. Ich rekonstrukcja daje zawiły obraz. Można w nim wyróżnić granice stabilne, takie jak granica między Francją i Hiszpanią wzdłuż Pirenejów, oraz granice, których żywot był krótszy, np. granice między Francją i Niemcami. Ta zmienność jest jeszcze bardziej widoczna w Europie Wschodniej i Południowo-Wschodniej.

Granice państw morskich nie kończą się na linii brzegowej, lecz obejmują także strefy przybrzeżne mórz i oceanów. Wody przybrzeżne są ważne dla państw z wielu powodów. Od dawna dostrzegano ich znaczenie dla obrony, egzekwowania praw narodowych i rybołówstwa. Ostatnio wchodzą w grę również inne powody: możliwość eksploatacji złóż surowców mineralnych w szelfie kontynentalnym oraz ochrona wód i wybrzeży przed zanieczyszczeniami (zwłaszcza ropą naftową i rtęcią). Dąży się także do ochrony niektórych zwierząt morskich (np. wielorybów) przed intensywnymi połowami.

Dawne roszczenia państw względem wód przybrzeżnych były skromne. Wody terytorialne sięgały na odległość strzału armatniego, tj. trzech mil. Po II wojnie światowej roszczenia te znacznie się nasiliły. Na przykład Salwador rozszerzył swoje wody terytorialne do 370 km, a Filipiny wysunęły roszczenia do rozległych wód między wyspami archipelagu. Jednostronne akty państw rozszerzające pas wód terytorialnych stworzyły nową sytuację, sprzyjającą powstawaniu konfliktów. Dało to asumpt do powołania przez ONZ w 1958 roku Konferencji Prawa Morskiego. Jej prace posuwały się bardzo powoli, ze względu na trudność uzyskania konsensusu wskutek rozbieżnych interesów państw członkowskich.

Przy rozgraniczaniu wód terytorialnych w cieśninach morskich, a także na pełnym morzu, można stosować pojęcie mediany (wartości średniej). Mediana leży w jednakowej odległości od początku i końca szeregu. W przypadku rozgraniczania wód morskich linia demarkacyjna łączy punkty jednakowo oddalone od wybrzeży państw sąsiedzkich. Granica typu mediany wyznacza np. podział wód kanału La Manche między Francją i Wielką Brytanią (rys. 1.16). Poza problemem wód przybrzeżnych na porządku dziennym stanął problem wykorzystywania biotycznych i abiotycznych zasobów oceanów. Przewiduje się, że ich rola w przyszłym rozwoju świata będzie rosła.

Granice przyczyniają się do osłabienia się wielu interakcji między regionami. Ustalono np., że interakcje mierzone liczbą długodystansowych rozmów telefonicznych między Montrealem a innymi miastami francuskojęzycznej prowincji Qucbcc były 5-10 razy liczniejsze niż między Montrealem a miastami sąsiedniej anglojęzycznej prowincji Ontario (z uwzględnieniem liczby ludności i odległości). Reprezentacyjne badania przeprowadzone podobną metodą w końcu lat sześćdziesiątych w odniesieniu do interakcji między miastami czterech powiatów, z których powstało byłe województwo konińskie, wykazały dwunastokrotną redukcję rozmów telefonicznych przy przekraczaniu granic powiatowych.

Do góry