Ocena brak

TERAPIA I PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ - Społeczny i profilaktyczny charakter działania w zakresie uzależnień

Autor /Placyd77 Dodano /09.09.2011

Stworzono wiele systemów leczenia biologicznego, psychoterapii, pomocy w kryzysie i rehabilitacji dla ludzi uzależnionych, o czym informują spec­jaliści w tym zakresie. Ich wiedza połączona z doświadczeniem terapeutycznym i organizacyjnym jest wyraźnym dowodem i uzasadnieniem dla wyodrębnienia się tej dziedziny.

Postęp w dziedzinie opanowywania szkód wynikających z uzależnienia był możliwy dzięki temu, że w ostatnich latach rozpoznano złożone biopsychospołeczne zespoły ryzyka i mechanizmy etiopatogenetyczne. Nadal jednak narkomania i alkoholizm zbierają swoje żniwo, gdyż wielu osobom w stanach zaawansowanych nie można pomóc, a ponadto wielu doświadcza nawrotów. W tej dziedzinie wszystko przemawia za koniecznością inten­sywnej i rozumnej edukacji zdrowotnej i intensywnych działań zapobiegawczych. Szybko narastające zagrożenia i wielkie szkody, jakie niesie ze sobą uzależnienie oraz fakt, że jest ono uwikłane w wiele mechanizmów polityki społecznej, wskazują, iż potrzebne są działania w skali makrooddziaływań;

dotyczy to zwłaszcza połączenia wysiłków w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej w tym zakresie. Dyrektorzy szkół nie zaprzeczają już ist­nieniu problemów narkomanii w swoich placówkach, gdyż „scena została otwarta" i nie czyni się ich jedynymi odpowiedzialnymi za to zjawisko. Zrozumiano, że problem jest szerzy i o globalnym znaczeniu. Polska uczest­niczy w wielu programach współpracy w tym zakresie i poszukuje też własnych rozwiązań.

Istnieje wiele propozycji programów prewencji narkomanii i alkoholiz­mowi, zwłaszcza adresowanych do młodzieży, gdyż jej specyfika wiekowa (znaczenie grup rówieśniczych, kryzys tożsamości, mechanizmy grupowe i subkultury) stanowi o tym, że wiek ten jest przewidywalnym okresem wysokiego ryzyka uzależnień. Normą tego okresu jest bowiem eksperymentowanie rolami i zagrożeniami. Prowadzi się coraz więcej dobrze zaplanowanych badań nad skutecznością tych programów. Z badań tych wynika wiele sprzecznych informacji o znaczeniu i skuteczności tych działań. Aby móc te wyniki skomentować, scharakteryzujemy krótko typy programów profilaktycznych i modele działania stanowiące ich podstawę. Gdy za kryte­rium przyjmie się tradycje w dziedzinie profilaktyki uzależnień i formy organizacyjne oraz cele konkretne tych programów, można wyróżnić takie, które już opisano wcześniej (por. rozdział 8). Warto też, abyśmy te koncepcje analizowali z punktu widzenia istoty prewencji i strategii zapobiegania patologii. Przypomnijmy, że prewencja pierwotna polega na zapobieganiu powstania zaburzeń przez: a) obniżenie poziomu ryzyka - liczby i nasilenia czynników ryzyka, b) wzmocnienie zasobów. Programy prewencji można więc kształtować, tworząc orientację na strategie pozytywne lub negatywne, albo też na specyficzną dla sytuacji kombinację tych strategii. Poniższe modele w różny sposób wyrażają tę myśl.

Model oświaty zdrowotnej - tj. informowanie o działaniu substancji psychoaktywnych oraz ich konsekwencjach, w którym zakłada się, że wiedza reguluje zachowania, co jak wykazano nie zawsze ma skutek oczekiwany, gdyż wiedza ta jest wykorzystywana w celu nasilenia eks­perymentowania. Są też programy, w których kładzie się nacisk na infor­mowanie głównie o szkodach nadmiernego picia, zażywania środków i zachowań uzależniających, pokazywane są przykłady ludzi i ich losów. Do tych programów często dołącza się informacje o zdrowieniu, co może już mieć znaczenie modelowania zachowań.

• Model edukacji humanistycznej - kładzie nacisk na rozwój osobowości; umocnienie tych funkcji i struktur osobowości, które współdziałają w patogenezie uzależnień i salutogenezie, czyli ochronie zdrowia. Jest to przede wszystkim edukacja emocjonalna (odczuwanie, ekspresja i kontrola) i wspomaganie kształtowania struktury Ja i tożsamości.

Model edukacji społecznej - w modelu tym stosuje się zasady wpływu społecznego, wykorzystuje się modelowanie, warunkowanie instrumental­ne. W ramach tego modelu stosuje się także kształtowanie umiejętności odpierania nacisków na eksperymentowanie i zachowania uniezależniające, takie jak: trening mówienia „nie", trening asertywności, który ma tu szczególnie trafne zastosowanie, trening rozpoznawania zabiegów mani­pulacyjnych stosowanych w reklamie itp. Jak wykazano, to właśnie te strategie dają największe wskaźniki efektywności programów.

Model edukacji umiejętności życiowych - w modelu tym bierze się pod uwagę, że złożona motywacja sięgania po substancje psychoaktywne wynika z braku umiejętności zaspokajania ważnych życiowo potrzeb i celów, dlatego też ćwiczy się głównie umiejętności komunikowania się, nawiązywania relacji, radzenia sobie z różnymi wyzwaniami i trudnościami życiowymi.

• Model form alternatywnych - jest adresowany głównie do młodzieży i ma na celu tworzenie społecznych kontekstów dla rozwoju. W tym modelu działają grupy z różnymi programami działania młodych, od grup wolontariuszy, przez teatralne, muzyczne, sportowe, turystyczne, rekreacyj­ne, grupy twórczej aktywności, grupy zainteresowań. Model ten nawiązuje do działalności harcerstwa, skautingu itp.

Model promocji zdrowia - wychodzi poza profilaktykę, która jest nastawio­na na grupy ryzyka. Model ten adresowany jest do całej populacji i ma na celu tworzenie warunków do doznawania wysokiej jakości życia i satysfakcji życiowej. Odbiorcami są wszystkie grupy ludzi w każdym wieku. Model ten działa prawdopodobnie przy bardzo niskim ryzyku i wymaga wieloletnich wdrożeń. Posługuje się bowiem z wyboru strategiami wzmacniania zasobów.

Jak wykazano za pomocą meta-analizy najskuteczniejszy jest model edukacji społecznej. Nie sprawdza się natomiast model edukacji humanistycznej i alternatyw. Na sławnej liście Hansena, która jest adresowana do programów szkolnych - co zmienia postać rzeczy - uznano za najbardziej skuteczne:

• korygowanie przekonań normatywnych o zachowaniach zagrażających uzależnieniem i innymi formami patologii - ważne jest, gdy to korygowa­nie pochodzi od znaczących osób w grupie rówieśniczej, gdyż nie powo­duje wówczas tak silnej reaktancji, co stwierdzono badając role młodzie­żowych liderów promocji zdrowia;

• rozwijanie przez uczestników programów osobistych zobowiązań i doj­rzałych decyzji o zmianie zachowań, np. niepicie i niepalenie tytoniu;

• Budowanie systemu standardów i wartości powiązanych ze zdrowym życiem w sensie całościowym biopsychospołeczno-ekologicznym.

Ciekawe, że mało skuteczne okazały się zabiegi czysto behawioralne, nastawione na kompetencje komunikacyjne i rozładowanie stresu. Wydaje się jednak, że mechanizmy uzależniania się i zapobiegania im są znacznie bardziej złożone i skomplikowane niż się przypuszcza konstruując programy z gotowymi scenariuszami ćwiczeń i działań. Problem polega na tym, aby program dostosować do potrzeb określonej społeczności i do konkretnych warunków.

Podobne prace

Do góry