Ocena brak

Teorie lęku

Autor /Konstancjusz Dodano /23.02.2012

 

(1) Psychoanalityczne koncepcje lęku wywodzą się od teorii Freuda. Freud ogłosił 2 teorie lęku. Pierwsza koncepcja fizjologiczna jest częścią ogólniejszej teorii libido. Istota tej koncepcji sprowadza się do sytuacji, w której brak możliwości rozładowania popędu seksualnego bądź niepełnego jego wyładowania prowadzi do zmian fizjologiczno-chemicznych, które pobudzają okolice podkorowe. Pobudzenie tych okolic mózgu wyzwala fizjologiczne reakcje lękowe.

W tym ujęciu ta pierwsza teoria Freuda traktowana jest jako fizjologiczna. Druga koncepcja lęku jest z istoty rzeczy psychologiczna, gdyż określa lęk (anxiety) jako nieprzyjemny stan emocjonalny, związany z subiektywnym odczuciem zagrożenia płynącego z reguły z wewnątrz. Lęk, w odróżnieniu od strachu charakteryzuje poczucie bezradności wobec niebezpieczeństwa płynącego z wewnątrz lub zewnątrz. Tak rozumiany lęk uruchamia określone mechanizmy obronne. Freud wprowadza ponadto pojęcie strach (fear) definiowane jako racjonalna reakcja na obiektywne, zewnętrzne zagrożenie.

Szczególne miejsce w teorii lęku Freud poświęcił psychologicznym przyczynom, przypisując mu kluczową rolę w powstawaniu psychonerwic. Podstawowy mechanizm stresowy w teorii lęku Freuda można upatrywać w „zewnętrznych i wewnętrznych przeszkodach", które napotyka niedostępne świadomości id jak zbiór sił popedowych. W samej naturze popędów istnieją przecież pewne konflikty (id jest pełne dążeń aspołecznych) wynikające z niemożliwości równoczesnego bądź natychmiastowego ich zaspokojenia.

Doprowadzenie przez ego do kompromisu pomiędzy konfliktowymi presjami id z jednej strony, a czynnikami środowiskowymi, kulturowymi i wewnętrznymi (superego) z drugiej strony, jest związane mechanizmem stresowym, którego głównym komponentem jest lęk. Dla uniknięcia lęku lub obniżenia jego intensywności ego uruchamia szereg mechanizmów obronnych (np. mechanizm ucieczki - walki, represji, przenie­sienia, sublimacji itp.

Lęk, zdaniem Horney, podobnie jak strach jest emocjonalną reakcją na niebezpieczeństwa, jest on stanem nieokreślonej niepewności. Wyróżnia lęk podstawowy i wtórny. Lęk podstawowy związany jest z konfrontacją ze światem zewnętrznym, a ściślej mówiąc z obawą przed negatywną oceną ze strony otoczenia, bądź przed jego wrogimi reakcjami. Lęk ten kształtuje się we wczesnym dzieciństwie i wynika ze złego traktowania dziecka oraz z braku zaspokajania potrzeby akceptacji. Nieskuteczność mechanizmów obronnych osobowości nastawionych na zaspokojenie potrzeby akceptacji jest źródłem lęku wtórnego. W ten sposób powstaje błędne koło, prowadzące do zaburzeń nerwicowych.

(2)Koncepcje lęku behawiorystyczne zachowanie człowieka jest efektem wyuczonych reakcji wskutek oddziaływań bodźców płynących ze środowiska. W tym znaczeniu również „lęk" jest reakcją wyuczoną. Zgodnie z teorią uczenia się takie pojęcie jak „generalizacja", „transfer", „wygaszanie", „różnicowanie" mają także zastosowanie do lęku. Tak np. Dollard i Miller różnicują pojęcie strachu i lęku. Lękiem jest strach, którego źródło jest niejasne lub „zaciemnione przez wyparcie". Przy czym podkreślają, że fizjologiczne i neurologiczne podłoże strachu i lęku jest oczywiście wrodzone.

(3)Egzstencjalne koncepcje lęku. Istotą egzystencjalnej koncepcji lęku jest przyrodzona człowiekowi świadomość własnej podmiotowości i relacyjności, która przejawia się zdolnością do reagowania emocjami (negatywnymi i pozytywnymi) na informacje płynące ze świata. Lęk odgrywa tu kluczową rolę, ponieważ podmiotowość została człowiekowi narzucona w rozumieniu możliwości, między którymi musi on ciągle wybierać.

Ta konieczność dokonywania wyborów, niosąca za sobą stres, generuje lęk przed rezygnacją z własnej autentyczności. Wprawdzie dokonując określonych wyborów człowiek traci autentyczność, ale zyskuje spokój. Spokojowi temu zagraża potencjalnie trwoga (synonim lęku), która jest definiowana jako wszechobecna i bezprzedmiotowa. Jej źródłem są dwie fundamentalne i niezależne od naszej woli prawdy, że „jesteśmy rzuceni w świat" oraz że „musimy umrzeć".

Różnie ludzie radzą sobie z owym lękiem egzystencjalnym. Teoria ta zwróciła uwagę na wszechobecność lęku w życiu człowieka jako kategorii stresu wyboru. Wynik owego wyboru jest zawsze niepewny. W ten sposób lęk w psychologii egzystencjalnej przedstawiony jest jako motoryczna siła działania i człowieka.

(4) Poznawcze koncepcje lęku.. Koncepcja Paula McReynoldsa. Autor wyróżnia lęk pierwotny i wtórny. Lęk pierwotny wiąże się z poznawczym funkcjonowaniem jednostki, zaś lęk wtórny z procesem warunkowania, dzięki któremu pierwotnie neutralne bodźce nabierają cech lękogennych. Koncepcja lęku McReynoIdsa jest konsekwencją jego pojmowania systemu poznawczego, który można opisać w kategoriach odbierania, przetwarzania, magazynowania i odtwarzania informacji.

W tym systemie „zakodowana" jest wiedza o samym sobie i świecie zewnętrznym, ukształtowana w tzw. schematach poznawczych. Sam proces poznawczy to nic innego jak szufladkowanie napływających informacji w odpowiednie kategorie poznawcze.

Przy czym należy pamiętać, że odbierana przez; człowieka informacja może być kodowana za pomocą wielu różnych kategorii jednocześnie, co pociąga za sobą niekiedy pojawienie sie niezgodności poznawczej. Rozwiązanie owej niezgodności poznawczej poprzez zmianę kategoryzacji informacji jest procesem innowacyjnym Następstwem nierozwiązanej niezgodności poznawczej jest właśnie lęk. McReynolds podkreśla, że istnieją indywidualne różnice w preferowaniu pewnych reguł radzenia sobie z niezgodnością poznawczą, którym preferencjom towarzyszą specyficzne odczucia subiektywne.

Tak np. istnieje tendencja do rozwiązywania niezgodności poznawczych występujących miedzy kategoriami, w które kodowane są treści percepcyjne. Tendencji tej towarzyszy uczucie napięcia. Istnieje też inna tendencje do utrzymania zaległości poznawczej, tj. kumulowania niezasymilowanych treści w systemie poznawczym. Tej tendencji właśnie towarzyszy lęk.

I wreszcie ostatnia opisana przez McReynoldsa tendencja do utrzymania procesu innowacji na optymalnym poziomie wiąże się z podnieceniem bądź nudą. Opisane tendencje rozwiązywania problemów niezgodności poznawczej odnoszą się zarówno do teraźniejszości, przeszłości, jak i do przyszłości, a więc także lęk może być opisywany w tych trzech kategoriach czasu. Z dotychczasowych rozważań wynika, że źródeł lęku pierwotnego należy szukać w pewnych bardziej stabilnych właściwościach systemu poznawczego człowieka, a mianowicie na poziomie zaległości poznawczej.

 Może to nastąpić w trojaki sposób:

- przez długotrwały napływ treści percepcyjnych, których jednostka nie potrafi przyswoić (zasymilować);

- przez zbyt gwałtowny napływ treści percepcyjnych, które wskutek tego nie mogą być przyswojone;

- przez dezasymilację treści poprzednio zasymilowanych.

Podobne prace

Do góry