Ocena brak

Teorie frustracji

Autor /Konstancjusz Dodano /23.02.2012

 

Sam termin frustracja jest nieprecyzyjny i wieloznaczny, ponieważ bywa on używany w 3 znaczeniach opisujących:

(1) sytuację frustrującą lub warunki ją wywołujące,

(2) skutki frustracji u danej osoby (np. napięcie emocjonalne, nieprzystosowanie itp.),

(3) skutki frustracji przejawiające się w sposobie reagowania danej osoby (gniew, agresja, wycofywanie się itp.) Frustracja zachodzi wtedy, gdy przerwany zostaje ciąg zachowań ukierunkowanych na osiągniecie jakiegoś celu.

Celem może być zaspokojenie określonych potrzeb. Teza druga zakłada istnienie wprost proporcjonalnej zależności między intensywnością pobudzenia do agresji i takimi właściwościami frustracji, jak: siła zablokowanego popędu, zakres zablokowania i liczba kolejno doznawanych frustracji. Teza trzecia zakłada, że przejawianie tendencji do agresji zależne jest od antycypowania kar:

(a) efektem kary jest przejściowe zahamowanie zachowań się agresywnych;

(b) karanie zachowań agresywnych wywołuje jej przemieszczanie się na inne dostępne obiekty.

Warto przypomnieć, że badacze z Yale definiują agresję jako działanie, którego celem jest wyrządzenie szkody osobie lub przedmiotowi, na który zostanie skierowana (uszkodzenie lub zniszczenie przedmiotu, sprawienie cierpień moralnych lub/i fizycznych itp.). Istotnym dla tej teorii jest rozróżnienie między agresją jako formą zachowania się, a wewnętrznym stanem motywacyjnym (pobudzenie do agresji czyli popęd agresji.

Punktem wyjścia w teorii frustracji jest analiza zachowania się czl. wobec przeszkód utrudniających bądź uniemożliwiających .normalny" przebieg zachowania. Poszczególni twórcy lub interpretatorzy teorii frustracji różnie definiują samo jej pojęcie, akcentując bądź samą przeszkodę (fakt zewnętrzny wpływający na stan psychiczny), bądź reakcję na przeszkodę (stan napięcia emocjonalnego, zwykle przykry, związany z niezaspokojoną potrzebą). W pierwszym przypadku akcentuje się przede wszystkim przyczyny i źródła frustracji, a w drugim - bezpośrednie i odległe następstwa i skutki frustracji.

(1) Przyczyny frustracji

Dollard i wsppodkreślają, że podstawowymi warunkami pojawienia się frustracji są zarówno brak, jak i udaremnienie.

Rosenzweig przyjmując dwa kryteria na kontinuum: pasywność vs. aktywność i wewnętrzność vs. zewnętrzność wydzielił 4 podstawowe kategorie przyczyn frustracji:

- Przeszkody „pasywne zewnętrzne", tj. takie, które znajdują się w stanie biernym poza człowiekiem. Są to najczęściej przeszkody fizyczne związane z warunkami działania, jak np. spóźniający się tramwaj, będący przyczyną spóźnienia się do pracy.

- Przeszkody „aktywne zewnętrzne", to takie, które znajdują się poza człowiekiem, ale czynnie na niego oddziałują. Są to najczęściej inni ludzie przeszkadzający lub ograniczający możliwość działania, np. interweniujący policjant jest taką przeszkodą dla przestępcy. -

Przeszkody „pasywne wewnętrzne ", są to takie przeszkody, które tkwią w „samym człowieku", jako stałe właściwości konstytucjonalne człowieka bądź stałe braki psychiczne, np. uroda, która eliminuje dziewczynę z konkursu „Miss Polonia".-  

Przeszkody „aktywne wewnętrzne", które powstają przy jednoczesnym istnieniu dwóch lub większej liczby sprzecznych celów zaspokajających jedną potrzebą, albo większa liczba jednocześnie działających sprzecznych potrzeb, np. trudności w podjęciu decyzji w sytuacji wyboru.

Ostatnia kategoria przeszkód w teorii frustracji została szczególnie wyeksponowana, gdyż wiąże się z trudną dla człowieka sytuacją tzw. konfliktu motywacyjnego (konflikt między dążeniami jednej osoby).

Wyróżnimy 3 rodzaje konfliktów motywacyjnych, mających wpływ na powstanie frustracji:

(a) Konflikt „dążenie - dążenie" polega na tym, że musimy wybrać dwa obiekty (cele) o jednakowym stopniu atrakcyjności, przy czym zdobycie jednego wyklucza zdobycie drugiego.

(b) Konflikt „unikanie - unikanie" występuje w sytuacji, w której człowiek zmuszony jest do wyboru między dwoma równie niepożądanymi celami. Jest to tzw. wybór „mniejszego zła"

(c) Konflikt „dążenie - unikanie" polega na tym, że jakiś jeden cel, zaspokajający określoną potrzebę, ma jednocześnie dwie różne wartości: pozytywną i negatywną. Wywołuje to ambiwalentne nastawienie np. w sytuacji, gdy mamy chęć pogłaskania psa, ale jednocześnie boimy się go. Ten ostatni konflikt jest powoduje najpoważniejsze zaburzenia emocjonalne (nerwice).

Dollard i Miller (1967) zaproponowali szczegółową analizę konfliktu w kategorii teorii bodźca i reakcji, „model konfliktu Millera". Jego istotę można najprościej wyrazić następująco: jeżeli cel wzbudza jednocześnie tendencje dążenia i unikania, to w miarę zbliżania się do celu:

(a) rośnie zarówno siła dążenia, jak i siła unikania;

(b) przyrost siły unikania jest szybszy od przyrostu siły dążenia.

(2) Następstwa frustracji

Reakcja na frustrację może przyjmować 2 wzorce, charakteryzujące się odmiennymi nastawieniami wobec przeszkód. Pierwszy wzorzec określany przez Frączka i Koftę) jako „zadaniowy", charakteryzuje się tym, że pojawiająca się przeszkoda nie zmienia zasadniczego kierunku celu, lecz modyfikuje jedynie taktykę osiągania celu. Jeśli pojawia się nawet negatywna emocja, to w sposób istotny nie przeszkadza ona realizacji celu.

Drugi wzorzec, który można określić jako „emocjonalno-obronny", charakteryzuje się zarówno powstaniem silnych emocji negatywnych, jak i zmianą pierwotnego kierunku działania (celu). Istotą tego wzorca reagowania na frustrację jest redukcja przykrego napięcia emocjonalnego.

W zakresie obronnego wzorca reakcji na frustrację Rosenzweig sformułował 4 hipotezy dotyczące skutków frustracji w postaci agresji, fiksacji, regresji i mechanizmów obronnych. Wymienia się niekiedy jeszcze inny typ reakcji na frustrację nastawiony na obronę ego przed dopuszczeniem do świadomości informacji wywołujących lęk, a mianowicie mechanizmy obronne, takie między innymi jak: fiksacja, regresja, projekcja, racjonalizacja, przeniesienie, identyfikacja, fantazja itp.

- Regresja (wypieranie, stłumienie) polega na nieświadomym „zapominaniu" (usuwaniu lub niedopuszczaniu do świadomości) o rzeczach, które wywołują lęk, chroniąc tym samym przed frustracją.

- Projekcja (rzutowanie) polega na przypisywaniu innym ludziom takich cech i właściwości, których rzeczywiście nie posiadają, a których jednostka nie akceptuje u siebie. - Racjonalizacja polega na przypisywaniu własnemu zachowaniu jakichś społecznie akceptowanych motywów, które faktycznie nie istnieją. To „dobudowywanie sobie ideologii" stwarza właśnie pozory racjonalnego wyjaśnienia swojego postępowania. Może to być np. „obniżenie wartości celu", którego nie możemy osiągnąć.

- Przeniesienie występuje wtedy, gdy człowiek nie może reagować np. bezpośrednią agresywnością na rzeczywistą (uświadomioną lub nie-uświadomioną) przyczynę frustracji i „przenosi" ową reakcję agresji na przedmiot nie mający nic wspólnego z frustracją. Przykładem może być sfrustrowany pracownik, który „wyżywa się" w domu na własnej rodzinie.

- Identyfikacja polega na przypisywaniu sobie osiągnięć, których naprawdę nie posiada, za pomocą utożsamiania się (całkowitego lub częściowego) z osiągnięciami grupy społecznej lub znaczącej jednostki. Przykładem może być wypowiedź portiera w teatrze, który po premie­rze twierdzi „odnieśliśmy dzisiaj duży sukces".

- Fantazja jest to osiągnięcie swoich celów w wyobraźni zamiast w rzeczywistości. Ten mechanizm obronny często stosują dzieci. - Reakcja upozorowana polega na wytwarzaniu postawy przeciwnej w stosunku do rzeczywistych uczuć jednostki w odniesieniu do obiektu tych uczuć.

Np. przesadna uprzejmość wobec osoby, której się nienawidzi. - Substytucja, czyli zastępowanie działań skazanych na niepowodzenie, działaniami łatwiej osiągalnymi. Jeśli np. nie mogę zostać pilotem ze względów zdrowotnych, mogę studiować na politechnice budowę samolotów. - Dysocjacja (izolacja wewnętrzna) polega na izolowaniu myśli od działań, by podejmować czynności wyraźnie niezgodne z przekonaniami człowieka bez przeżywania rozczarowania, skrupułów moralnych. Np. żołnierz na froncie wmawia sobie, że „wykonuje tylko rozkaz".Frustracja może wywoływać względnie trwałe skutki związane z zaburzeniem przystosowania w sytuacji zablokowania potrzeb i dążeń czł.

Jednym z typowych następstw długotrwałego zablokowania niektórych ważnych potrzeb człowieka jest neurotyzacja osobowości jednostka odczuwa różne irracjonalne lęki i niepokoje, które prowadzą do trwałych konfliktów wewnętrznych, do koncentracji uwagi i myśli na sobie, do zaburzeń procesu socjalizacji, zaburzeń w systemie hierarchii i wartości

Podobne prace

Do góry