Ocena brak

Teoria „trzeciej fali demokratyzacji” Huntingtona

Autor /Leon Dodano /22.07.2011

Samuel P. Huntington pisał o demokratyzacji jako o określeniu zmian systemowych, które prowadzą do przekształceń systemowych, zmierzających do budowy systemu demokratycznego. W swej książce „Trzecia fala demokratyzacji” wysuwał on teorię o falach demokratyzacji, jego zdaniem są zbiorem przemian, przejściem z niedemokratycznych do demokratycznych reżimów, w określonym czasie i liczniejsze od przemian w kierunku przeciwnym. Jego zdaniem w świecie współczesnym wystąpiły trzy fale demokratyzacji. Pierwsza objęła lata 1828-1926, druga – 1943 – 1962. trzecia zaś trwa od 1974 po dzień dzisiejszy. Fale odwrotu (zatrzymania, rezygnacji, cofnięcia) rozpoczętych zmian systemowych i powrót do instytucji niedemokratycznych wystąpiły w latach 1922 – 1942 (pierwsza fala odwrotu) i 1958 – 1975 (druga fala odwrotu).

Trzecia fala demokratyzacji rozpoczęła się – zdaniem Huntingtona- w 1974 r. wraz z początkiem portugalskiej „rewolucji goździków” i trwa do dziś, co znaczy, iż objęła swoim zasięgiem przemiany w zachodzące w EŚiW. Jednakże to ostatnie stwierdzenie budzi wątpliwości wielu badaczy i autorów. Twierdzą oni, że odmienność przekształceń systemowych w krajach komunistycznych, obejmująca oprócz poziomu instytucjonalnego i społecznego, także ekonomiczny, pozwala nazwać procesy zachodzące w krajach EŚiW od 1989 czwartą falą demokratyzacji. Według Huntingtona istotną rolę w procesie demokratyzacji odgrywa to, czy państwa miały wcześniej jakieś tradycje demokratyczne. W przypadku krajów EŚiW miały je np. Polska (1918-1926), Węgry (1918 -32), czy Czechosłowacja (aż do zajęcia przez III Rzeszę w 1939).

Te dwa ostatnie podjęły zresztą próby odbudowania demokracji po 1945. Natomiast inne kraje te regionu, np. Bułgaria, Rumunia czy Rosja, nie miały wcześniej takich doświadczeń. Podjęły one próbę przejścia od mniej lub bardziej stabilnego autorytaryzmu czy totalitaryzmu do stabilnej demokracji. Jest to wzór typowy dla pierwszej fali demokratyzacji, którą Huntington nazywa wzorem bezpośredniego przejścia. Uważa on jednocześnie, że jest on symptomatyczny dla drugiego etapu trzeciej fali demokratyzacji. Huntington wskazuje na kilka przyczyn, które wywołały trzecią falę demokratyzacji. Wskazuje na :

1/ jedną przyczynę

2/ rozwój równoległy

3/ efekt lawiny

4/ powszechnie uznawane panaceum

Sposoby, które wymienił nie wyczerpują problematyki i nie wykluczają się wzajemnie. Sytuacja panująca w bloku radzieckim pozwala na odrzucenie koncepcji jednej przyczyny, jak również powszechnie uznawanego panaceum, czyli różnych czynników, powodujących podobne przeobrażenia. Rozwój równoległy byłby koncepcją możliwą do zastosowania, ale w wąskim zakresie (Polska, Węgry).Toteż najlepsza dla EŚiW jest genetyczna koncepcja lawiny (zwana także efektem domina lub wzorowania). Zakłada ona, że udane przemiany demokratyczne w jednym kraju pobudzają przemiany w innym kraju lub krajach. Zdarzenia nie zachodzą równolegle, ale przyjmują postać ciągu, który pociąga za sobą upadki kolejnych reżimów. Liderzy i elity społeczeństw rozpoczynających przeobrażenia dodawali odwagi i wskazywali drogę ekipom rządzącym i opozycji (jeżeli istniała) pozostałych państw bloku.

Polska->Węgry->NRD-> Czechosłowacja->Rumunia->Bułgaria.

Huntington uważa, że wydarzenia lat 1989-1990 w EŚiW były najdramatyczniejszym przykładem efektu lawiny, który w takim natężeniu wcześniej nie wystąpił. Możliwa jest teza, iż proces ten w znacznie większym stopniu niż gdzie indziej determinowany był przez rewolucję mediatyczną końca XX w. Dzięki radiu, telewizji satelitarnej i sieciom komputerowym oraz nielegalnym środkom masowej informacji, blokowanie przepływu wiadomości przez komunistów i dostępu do nich przez elity komunistyczne stało się bardzo trudne.

Do góry