Ocena brak

TEORIA PRZYWIĄZANIA J. BOWLBY’EGO - ZASADNICZE ELEMENTY I POJĘCIA TEORII PRZYWIĄZANIA

Autor /Horacy123 Dodano /02.07.2011

Wyjaśnienie podstawowych pojęć. Do głównych pojęć teorii przywiązania należą powiązane ze sobą terminy „przywiązanie”, „zachowania związane z przywiązaniem” i „system przywiązania”. Odpowiadają one zasadniczo trzem komponentom teorii przywiązania: komponentowi psychodynamicznemu, kom-ponentowi behawioralnemu i komponentowi poznawczemu.

Przywiązanie lub więź przywiązania. Pojęcie to odnosi się do stanu, w któ-rym dana jednostka odczuwa silną tendencję do szukania bliskości innej konkret-nej jednostki, zwanej postacią przywiązania, szczególnie w sytuacjach stresu, trudności lub zagrożenia.

Tendencja do tego rodzaju zachowania jest atrybutem osoby, która się przywiązała. Tendencja ta jest niezależna od chwilowej sytuacji i ulega jedynie powolnym zmianom w czasie. Tak więc o przywiązaniu mówimy niezależnie od tego, czy osoba, do której ktoś jest przywiązany, jest obecna, czy też nieobecna, a także niezależnie od tego, czy szuka u niej w danym momencie pomocy i ochrony, czy też nie szuka, np. mówimy, że dziecko jest przywiązane do matki także wtedy, gdy jej przy nim nie ma. Podobnie mówimy, że dziecko jest przywiązane do obecnej przy nim matki także wtedy, gdy bawi się ono spo-kojnie i nie szuka u niej pocieszenia, opieki lub pomocy.

Zachowania związane z przywiązaniem. Są to wszelkiego typu zachowania, które jednostka podejmuje w sytuacji stresu, trudności lub zagrożenia, aby zna-leźć się w bliskości postaci przywiązania w celu otrzymania od niej pociechy i ochrony. Zachowania te mają charakter epizodyczny. Uaktywniają się one w sy-tuacji zagrożenia i zanikają, gdy jednostka osiąga cel, ku któremu zachowania te są skierowane, to jest bliskość postaci przywiązania.

System przywiązania lub system zachowań związanych  z przywiązaniem. Termin ten odnosi się do wewnętrznych struktur psychologicznych, które postu-lowane są jako podstawa istnienia trwałej więzi przywiązania oraz epizodycznego pojawiania się i zanikania zachowań związanych z przywiązaniem. Działanie systemu przywiązania można rozpatrywać w analogii do fizjologicznych syste-mów homeostatycznych utrzymujących w określonych granicach pewien para-metr fizjologiczny, np. temperaturę ciała. W przypadku systemu przywiązania parametrem tym jest relacja z postacią przywiązania, która utrzymywana jest w określonych granicach odległości lub dostępności. Granice te utrzymywane są jednak nie przez procesy fizjologiczne, lecz behawioralne, a działanie całego sys-temu koordynowane jest przez wspomniane struktury wewnętrzne. Struktury te, zwane wewnętrznymi modelami operacyjnymi przywiązania, kodyfikują model zachowań związanych z przywiązaniem (tzw. style przywiązania), które dana jednostka podejmuje wobec konkretnej postaci przywiązania. 

Geneza ewolucyjna. Zdaniem J. Bowlby’ego genezy systemu przywiązania należy szukać w historii gatunku homo sapiens. System ten należy do dziedzictwa ewolucyjnego podzielanego przez człowieka w różnym stopniu z wieloma gatun-kami zwierząt. U młodych przedstawicieli większości gatunków ptaków i ssaków można bowiem zaobserwować różne typy zachowań, mających na celu utrzyma-nie bliskości w stosunku do konkretnego dorosłego osobnika lub przywrócenie tej bliskości w przypadku, gdy ulega ona zerwaniu. Wyjątkowe podobieństwo w zachowaniach związanych z przywiązaniem można zaobserwować między dziećmi a małymi osobnikami spokrewnionych z człowiekiem gatunków naczel-nych (np. szympans, goryl, rezus, pawian).

Ta tendencja do tworzenia więzi przywiązania rozwinęła się u człowieka w środowisku jego przystosowania ewolucyjnego, w którym narażony był on na liczne niebezpieczeństwa ze strony dra-pieżników. Więź przywiązania pełniła w tym kontekście funkcję ochronną. Trzymając się tylko blisko osobników dorosłych, potomstwo miało zapewnioną opieką i ochronę, a więc zwiększoną szansę przeżycia .

Zdaniem J. Bowlby’ego, zachowania związane z przywiązaniem należą więc do uwarunkowanych genetycznie zachowań instynktowych i charakteryzują się swoją własną dynamiką, która odróżnia je od zachowań związanych z zaspokaja-niem głodu i pragnienia oraz zachowań seksualnych. Są one jednak równie istotne dla życia ludzkiego jak zdobywanie pożywienia i zachowania seksualne.  

Organizacja działania systemu przywiązania. Sposób działania w pełni roz-winiętego systemu przywiązania (a więc u dzieci, które ukończyły już od ośmiu do dwunastu miesięcy) J. Bowlby wyjaśnia w nawiązaniu do systemowej teorii kontroli. Rozpatrywane w świetle tej teorii zachowania związane z przywiąza-niem, zorganizowane są cybernetycznie i jako takie można je określić jako za-chowania wyznaczane przez cel .

Oznacza to, że aktywacja systemu przywiąza-nia, prowadząca do wystąpienia zachowań związanych z przywiązaniem, następu-je w wyniku wystąpienia określonych czynników postrzeganych przez dziecko jako negatywne. Związane są one z sytuacją samego dziecka, sytuacją matki lub warunkami otoczenia. Zachowania związane z przywiązaniem ustają po osiągnię-ciu przez dziecko celu, jakim jest bliskość lub kontakt z matką. Do czynników aktywujących należą: oddalenie się matki, zmęczenie dziecka, głód, choroba, ból, zimno, strach, poczucie zagrożenia itp. Dziecko szuka wtedy bliskości matki, woła ją, płacze, biegnie do niej, przytula się, wchodzi na kolana, szuka pociechy itp. Kontakt z matką powoduje uspokojenie się dziecka i ustanie zachowań zwią-zanych z przywiązaniem. Może ono wtedy powrócić do zabawy i ponownie odda-lić się od matki. Intensywność zachowań związanych z przywiązaniem i ich roz-piętość w czasie zależą od stopnia odczuwanego przez dziecko zagrożenia. Jeśli stopień ten jest mały, może wystarczyć tylko zbliżenie się do matki, nawiązanie kontaktu głosowego itd. Jeśli jest on duży – uspokojenie dziecka nastąpi jedynie w wyniku przedłużonego kontaktu fizycznego i słownej pociechy. Przykładem aktywacji systemu przywiązania o niskiej intensywności i na krótki okres, jest zwykłe spoglądanie od czasu do czasu na matkę przez dziecko, gdy bawi się ono spokojnie w pewnej od niej odległości.

Ciągłość przywiązania na przestrzeni życia ludzkiego. Zachowania związane z przywiązaniem prowadzą przy normalnym rozwoju do  powstania więzi uczu-ciowej między dzieckiem a matką oraz między dzieckiem a innymi bliskimi członkami rodziny. Jednym z ważniejszych punktów teorii J. Bowlby’ego jest jednak założenie, że chociaż zachowania związane z  przywiązaniem są najbar-dziej widoczne i intensywne w pierwszych latach życia, to można je obserwować na przestrzeni całego życia ludzkiego, „od kołyski aż do trumny”.

W okresie życia dojrzałego więź przywiązania rozwija się między dwoma osobami dorosłymi. Zachowania związane z przywiązaniem ujawniają się wtedy w sytuacjach zwiększonych trudności, zagrożenia lub choroby. W innych przy-padkach są one mniej widoczne, ale świadomość tego, że postać przywiązania jest dostępna i gotowa do udzielenia pomocy i pociechy,  jest źródłem poczucia bez-pieczeństwa i sprawia, że relacja z osobą pełniącą tę rolę oceniana jest jako warta kontynuacji. Zdaniem J. Bowlby’ego, zachowań związanych z przywiązaniem u osoby dorosłej nie należy traktować jako oznak niedojrzałości lub zaburzeń emo-cjonalnych. Są one zachowaniami normalnymi i świadczą o zdrowiu psychicz-nym. Autor polemizuje tutaj przede wszystkim z teoriami psychoanalitycznymi, które postrzegają przywiązanie dorosłych jako wyraz zależności od innych i wi-dzą w tym element zaburzonego funkcjonowania psychospołecznego.

Wewnętrzne modele operacyjne przywiązania. Jednym z zasadniczych ele-mentów teorii J. Bowlby’ego jest założenie dotyczące istnienia tzw. wewnętrz-nych modeli operacyjnych odpowiedzialnych za funkcjonowanie całego systemu przywiązania. Wewnętrzne modele operacyjne są strukturami poznawczymi (re-prezentacjami umysłowymi) , na które składają się dwa komplementarne ele-menty: model osoby, do której jest się przywiązanym (model postaci przywiąza-nia; J. Bowlby mówi też o modelu świata lub modelu  innych ludzi) oraz model samego siebie (model Ja). Model operacyjny osoby, do której jest się przywiąza-nym, zawiera przekonania na temat tego, kim jest ta osoba, gdzie ją można zna-leźć, w jaki sposób reaguje na prośby o pomoc i ochronę. Model operacyjny Ja zawiera natomiast przekonania na temat samego siebie, na ile jest się postrzega-nym przez postać przywiązania jako osoba warta akceptacji, której wyrazem jest chęć udzielenia pomocy i ochrony.

Wewnętrzne modele operacyjne przywiązania formują się w wyniku do-świadczeń z osobami, do których dziecko jest przywiązane. Proces ten ma miej-sce w pierwszych okresach rozwojowych. Zasadnicza funkcja wewnętrznych mo-deli operacyjnych polega na przewidywaniu zachowania się osób, do których jest się przywiązanym, a szczególnie ich dostępności i gotowości do udzielenia po-mocy i ochrony w momencie zwrócenia się do nich o pomoc. Jeśli doświadczenia dziecka w dzieciństwie w interakcji z osobami, do których jest ono przywiązane, są w przeważającej mierze pozytywne, a więc jeśli osoby te są dostępne i gotowe do odpowiedzi na jego potrzeby, wtedy dziecko rozwija wewnętrzne modele ope-racyjne zawierające pozytywne przekonania na temat postaci przywiązania i po-zytywne przekonania na temat samego siebie jako osoby godnej akceptacji ze strony innych. Jeśli natomiast doświadczenia dziecka w interakcji z osobami, do których jest ono przywiązane są negatywne, to jest, jeśli osoby te nie są łatwo dostępne i nie wyrażają gotowości do udzielenia mu pomocy i opieki w sytuacji, kiedy odczuwa ono strach, poczucie zagrożenia itd., wtedy dziecko rozwija we-wnętrzne modele operacyjne zawierające negatywne przekonania na temat postaci przywiązania jako osób nieprzewidywalnych i niegodnych zaufania oraz obraz samego siebie jako osoby, która nie jest warta akceptacji.

Przekonania te ulegają następnie generalizacji na relacje z wszystkimi innymi ludźmi: „Jest prawdopo-dobne, że dziecko, które nie było chciane, nie tylko czuje się niechciane przez rodziców, ale myśli, […] że jest ono niechciane przez nikogo. I na odwrót, dziec-ko bardzo kochane, będzie dorastało prawdopodobnie nie tylko, mając ufność w miłość rodziców, ale i z przekonaniem, że jest ono  godne miłości ze strony wszystkich innych ludzi”.

Ponieważ dzieci przywiązują się do więcej niż jednej osoby, można założyć, że osobne struktury wewnętrzne przewidują zachowania różnych postaci przy-wiązania. Należałoby więc założyć istnienie wewnętrznych modeli operacyjnych przywiązania do matki jako pierwszorzędnej figury przywiązania i wewnętrznych modeli operacyjnych przywiązania do innych osób: ojca, babci itd. Nie jest rów-nież wykluczone, że w niektórych przypadkach ta sama osoba może mieć dwa lub więcej sprzecznych ze sobą modeli kierujących jej oczekiwaniami co do zacho-wań tej samej postaci przywiązania. Zdaniem J. Bowlby’ego, w praktyce klinicznej często można spotkać osoby cierpiące na zaburzenia emocjonalne wynikające z posiadania niezgodnych ze sobą wewnętrznych modeli operacyjnych ukształto-wanych w relacjach z tą samą postacią przywiązania w różnych okresach życia, np. w okresie niemowlęcym i w latach późniejszego dzieciństwa.  

Wewnętrzne modele operacyjne, raz uformowane w pierwszych fazach roz-wojowych, z trudem ulegają zmianie w okresach późniejszych, szczególnie w okresie życia dorosłego. Wynika to po pierwsze z tego, że sposób, w jaki rodzice traktują dziecko, czy to na dobre, czy też na złe,  nie ulega generalnie zmianie wraz z jego dorastaniem. Tak więc powtarzające się doświadczenia w interakcji z postaciami przywiązania powodują potwierdzenie i konsolidację struktury we-wnętrznych modeli operacyjnych. Po drugie, modele te, których funkcja polega na przewidywaniu zachowania innych osób, działają na zasadzie systemu samo-wzmacniającego się, np. dziecko nie akceptowane przez najbliższych będzie trzymać się z dala i wykazywać nieufność nawet w stosunku do osoby przyjaźnie do niego nastawionej. Takie zachowanie ze strony dziecka może sprawić, że oso-ba ta przestanie się nim interesować lub zniechęci się do niego, co potwierdzi z kolei oczekiwania dziecka zakodowane w wewnętrznych modelach operacyjnych, że osoba ta, podobnie jak wszystkie inne, nie jest godna zaufania, a ono samo nie jest warte zainteresowania i przyjaźni. Tendencja wewnętrznych modeli do trwa-nia i samowzmacniania się sprawia, że chociaż formują się one w okresie dzieciń-stwa, wywierają potem wpływ na funkcjonowanie w bliskich relacjach między-osobowych w okresie życia dorosłego. Osoby nie uświadamiają sobie jednak czę-sto ich wpływu, ponieważ działanie wewnętrznych modeli operacyjnych dokonu-je się w przeważającej mierze poza udziałem świadomości.

Systemy behawioralne pozostające w relacji do systemu przywiązania. Zacho-waniami komplementarnymi do zachowań związanych z przywiązaniem są zacho-wania opiekuńcze oraz zachowania eksploracyjne. Zachowania opiekuńcze są za-chowaniami komplementarnymi ze strony postaci przywiązania w stosunku do za-chowań związanych z przywiązaniem podejmowanych przez osobę przywiązaną. Obserwuje się je ze strony rodziców lub innych osób dorosłych w stosunku do dziecka, a także ze strony jednej osoby dorosłej w stosunku do innej osoby dorosłej. Ich funkcją jest ochrona i pomoc drugiej osobie w sytuacji trudności, poczucia za-grożenia, choroby, a w przypadku osób dorosłych – także starości.

Zachowania eksploracyjne pozostają natomiast w ścisłej relacji do zachowań związanych z przywiązaniem u tej samej osoby, która jest przywiązana. Zacho-wania eksploracyjne i zachowania związane z przywiązaniem nie są kompatybil-ne względem siebie. Kiedy dziecko wie, że matka jest w pobliżu, czuje się ono bezpieczne i przystępuje do eksploracji otoczenia.  Zachowania eksploracyjne ustają jednak, kiedy dziecko jest zmęczone lub czymś zaalarmowane. Intensyfiku-je się wtedy działanie systemu przywiązania i dziecko szuka bliskości lub kontak-tu z matką.

Przywiązanie a zaburzenia emocjonalne. Teoria przywiązania powstała jako teoretyczne tło do wyjaśnienia zaburzeń emocjonalnych, które są konsekwencją oddzielenia od matki lub utraty matki w pierwszych miesiącach i latach życia dziecka. Korzenie patologii mogą też tkwić w innych sytuacjach wpływających na nienormalny rozwój więzi przywiązania takich, jak: brak osoby, do której dziecko może się przywiązać, zmniejszona dostępność postaci przywiązania, zmniejszona i niespójna gotowość ze strony postaci przywiązania do pozytywnej reakcji na potrzeby dziecka, skrajne przypadki maltretowania i/lub nadużyć sek-sualnych ze strony opiekunów. J. Bowlby łączy z zaburzeniami w rozwoju więzi przywiązania m.in. depresję, skłonności samobójcze, fobie (w tym zoofobie i agorafobie), trudności w relacjach interpersonalnych i inne. . .

Podobne prace

Do góry