Ocena brak

TEORIA POZNANIA

Autor /marjan Dodano /15.11.2012

 

TEORIA POZNANIA ang. theory of know-ledge; fr. theorie de la connaissance; nm. Erkenntnis theorie

Polski odpowiednik niemieckiego ter­minu Erkenntnistheorie (według dawniej­szej pisowni: Erkenntnisstheorie), którego ukucie przypisuje się K. L. Reinholdowi (wcześniejsze jego określenia tego samego przedmiotu: Theorie des menschlichen Vorstellungsvermógen — 1789, Wissenschaft des gesammten Erkenntnissvermógens — 1791). Nazwa spopularyzowana w 2. poł. XIX w. przez E. Zellera (1862) na określenie dys­cypliny filozoficznej nazywanej też episte­mologią, gnozeologią, noetyką, krytyką (poznania), kryteriologią (w średniowie­czu problematykę mieszczącą się w ra­mach tej dyscypliny określano nazwami logica maior, logica materialis). Teoria po­znania ukonstytuowała się jako odrębna nauka filozoficzna w czasach nowożyt­nych w związku z poglądem, iż poznanie bytu winno być poprzedzone przez upra­womocnienie (wykazanie wartości) tego po-znarua (R. Descartes, I. Kant).

Teoria poznania jest jednym z podsta­wowych działów filozofii, którego przed­miotem jest poznanie ludzkie, tj. stosunki zachodzące między podmiotem a przed­miotem w akcie poznawania, w aspekcie jego —> prawdziwości (1). Można wyróżnić co najmniej trzy zasadnicze koncepcje teorii poznania. Są to:

  1. Koncepcja teorii poznania jako auto­nomicznej nauki filozoficznej, która bada poznanie jako informatora (w aspekcie je­go prawdziwości) celem uzyskania ostate­cznej oceny — lub kryteriów oceny — wartości poznawczej jego faktycznych re­zultatów.

  2. Metafizykalna koncepcja teorii po­znania jako teorii struktury bytowej czyn­ności i władz poznawczych (dział metafi­zyki człowieka).

  3. Koncepcja psychofizjologiczna, która bada poznanie ludzkie jako fragment rze­czywistości w świetle teorii przyrodniczych, psychologicznych i socjologicznych.

  4. Na gruncie pozytywistyczno-analitycznym sprowadza się często teorię po­znania do logiczno-lingwistycznych ana­liz wypowiedzi dotyczących poznania i je­go wartości.

Można wyróżnić następujące główne działy teorii poznania:

  1. rozważania wstępne, dotyczące wy­boru punktu wyjścia i metody teorii po­znania;

  2. analizę i typologię czynności poznaw­czych. Z tą problematyką wiążą się spory o źródła poznania (aprioryzm - aposterio-ryzm, racjonalizm - irracjonalizm);

  3. zagadnienie przedmiotu (zakresu) po­znania, z czym wiążą się spory między realizmami i ideaUzmami różnych typów;

    1. zagadnienia definicji, właściwości i poznawalności (kryterium) prawdy: kla­syczna i nieklasyczne definicje prawdy (absolutyzm - relatywizm, dogmatyzm -sceptycyzm, agnostycyzm);

    2. szczegółowe zagadnienia prawdzi­wości poznania ludzkiego, np. zagadnie­nie uniwersaliów.

    Oprócz teorii poznania ogólnej wyróż­nia się teorię poznania szczegółową.

    Zakres i problematykę teorii poznania można bliżej określić poprzez jej stosunek do dyscyplin pokrewnych: metafizyki, lo­giki, metodologii i psychologii. Zwłaszcza w odniesieniu do metafizyki stosunek ten był ujmowany rozmaicie: zgodnie ze sta­nowiskiem R. Descartes'a, J. Locke'a, I. Kan­ta rozważania nad możliwością i granica­mi poznania (wiedzy) winny być pierwot­ne w stosunku do dociekań nad naturą rzeczywistości; kontrowersyjne względem tego stanowisko reprezentowali m. in. B. Spinoza, G. W. F. Hegel, następnie A. N. Whitehead, M. Heidegger, Ć. Gilson, któ­rzy dociekania teoriopoznawcze trakto­wali jako wtórne wobec tez metafizycz­nych. Jeśli chodzi o stosunek teorii poznania do logiki i psychologii, na ogół przyj­muje się, że każda z nich rozpatruje po­znanie ludzkie z innego punktu widzenia: logika dotyczy poprawności czynności poznawczych; psychologia analizuje po­wstawanie, rozwój i przebieg procesów po­znawczych; teoria poznania docieka istoty poznania prawdziwego i jego wartości.

Podobne prace

Do góry