Ocena brak

TEORIA LITERATURY - Wiersz

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

Wiersz

Ze względu na sposób brzmieniowego ukształtowania cała dziedzina wypowiedzi językowych (w tym także literackich) dzieli się na prozę i wiersz. Wiersz jest ukształtowany bardziej wyraziście niż proza, co nie znaczy, by brzmienie prozy było całkowicie przypadkowe, bezładne i służebne wobec przekazywanych treści. Organizacja prozy polega głównie na doborze i komponowaniu ciągów zdaniowo-intonacyjnych oraz na staraniu o harmonijne akcentowo-głoskowe zestawienia wyrazów. Proza więc tylko porządkuje pewne naturalne ukształtowania i podziały, podczas gdy wiersz stwarza układy brzmieniowe tylko jemu właściwe, których główną funkcją jest — nieosiągalne w prozie — dodatkowe rozczłonkowanie mowy.

W dorobku polskiej literatury utrwaliły się dwa odmienne sposoby budowy wiersza: wiersz regularny oparty na stałej zasadzie rytmicznej oraz wiersz wolny — nierytmizowany lub rytmizowany tylko dorywczo. Przejściową pozycję między nimi zajmuje wiersz nieregularny o rytmiczności zmiennej i niezupełnej. Wszystkie te w różnych okresach ukształtowane sposoby wierszowania składają się na żywą do dzisiaj tradycję wersyfikacyjną.

Rytmiczność wiersza polega na ustabilizowanej powtarzalności pewnych odcinków tekstu, jednakowo ukształtowanych pod względem jakichś cech językowych. Odcinki takie pełnią funkcję jednostek rytmicz-• nych. Jednostkami rytmicznymi wiersza są przede wszystkim wersy, czyli wyodrębnione graficznie linijki tekstu. O sposobie wierszowania rozstrzygają: budowa wersów i sposoby komponowania ich w większe zespoły.

Wiersz regularny występuje w polskiej literaturze w trzech odmianach: jako wiersz sylabiczny, sylabotoniczny i toniczny.

Wiersz sylabiczny, inaczej sylabowiec, powstaje w wyniku stałej powtarzalności wersów jednakowych pod względem:

  • liczby sylab;

  • akcentu na przedostatniej sylabie (czyli akcentu paroksytonicznego)w zakończeniu wersu, czyli w jego klauzuli;

średniówki w wersach dłuższych niż 8-zgłoskowe; średniówka to stały przedział międzywyrazowy w kolejnych lub odpowiadających sobie wersach, wypadający zawsze po tej samej liczbie sylab i zaznaczony dodatkowo akcentem paroksytonicznym. Miejsca wszystkich innych przedziałów międzywyrazowych poza średniówkowym oraz wszystkich innych akcentów poza średniówkowym i klauzulowym pozostają w sylabowcu nieustabilizowane. Swobodny jest również układ zdań w wersach, działy składniowe mogą, ale nie muszą przypadać w klauzuli lub na średniówce. Symetrie i rozbieżności między granicami zdaniowymi i wersowymi bywają wykorzystywane dla zaznaczania wagi pewnych wyrażeń. Najbardziej wyrazistym przypadkiem rozmijania się toku składniowego i wersowego jest przerzutnia polegająca na przeniesieniu zakończenia zdania z jednego wersu na początek wersu następnego. Oto przykład wyraźnie sfunkcjonalizowa-nego znaczeniowo, zróżnicowanego ukształtowania zdań w wersach 13-zgłoskowych ze średniówką po 7 sylabie; przerzutnia występuje tu między wersem trzecim a czwartym:

Car dziwi się — ze strachu drżą Petersburczany, Car gniewa się — ze strachu mrą jego dworzany, Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara Jest car. — Car gniewny: umrzem, rozweselim cara!

(A. Mickiewicz Reduta Ordona)

Najczęstszymi rozmiarami (inaczej formatami) polskiego sylabowca są: trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, tj. 13/7 + 6/, por. np. Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego, Pan Tadeusz Mickiewicza; jedenastozgłoskowiec ze średniówką po piątej sylabie, tj. 11/5 + 6/, por. np. Grażyna i Konrad Wallenrod Mickiewicza, powieści poetyckie J. Słowackiego; ośmiozgłoskowiec bezśredniówkowy, występujący zwłaszcza w utworach lirycznych, fraszkach, balladach i in. Wiersz sylabiczny całkowicie dojrzałą formę przybrał już w twórczości Jana Kochanowskiego. Jest najbardziej uniwersalnym sposobem wierszowania w polskiej poezji.

Wiersz sylabotoniczny, inaczej sylabotonik, powstaje w wyniku regularnej powtarzalności wersów jednakowych pod względem:

  • liczby sylab;

  • stałego umiejscowienia akcentów na przestrzeni całego wersu.

Zależnie od tego, na jakie jednakowe odcinki sylabiczno-akcentowe (tzw. stopy) daje się podzielić cały wers, rozróżnia się:

  1. wiersze jambiczne, w których powtarza się odcinek dwusylabowy,akcentowany na sylabie drugiej, czyli jamb:

  2. wiersze trocheiczne, w których powtarza się trochej: —

  3. wiersze daktyliczne, w których powtarza się daktyl:

  4. wiersze amfibrachiczne, w których powtarza się amfibrach: — —

  5. wiersze anapestyczne, w których powtarza się anapest: '—

  6. wiersze peoniczne, w których powtarza się peon III: :

Ze względu na właściwy polszczyźnie akcent paroksytoniczny najprostszymi wierszami sylabotonicznymi są trocheiczne i amfibrachiczne.Przykład czterostopowca trocheicznego: | — | — 1—

Honor myślom z których błyska Nowy duch i forma nowa! Bo są światu jak zjawiska, Jako jutrznia są różowa

(J. Słowacki Odpowiedź na „Psalmy przyszłości")

 

Wiersz sylabotoniczny w następstwie stabilizacji wszystkich akcentów w wersie jest bardziej zrytmizowany niż sylabiczny. Powstał na przełomie XVIII i XIX wieku, w wykształconej już i wielorakiej postaci objawił się w poezji romantycznej. Znajduje zastosowanie przede wszystkim w utworach lirycznych oraz stylizowanych ludowo lub pieśniowe. Wiersz toniczny powstaje w wyniku powtarzalności wersów jednakowych pod względem liczby głównych akcentów, a co za tym idzie — zestrojów akcentowych. Zestrój akcentowy to jedno- lub parosylabo-wy odcinek wypowiedzi złożony albo z pojedynczego wyrazu samodzielnie akcentowanego, albo z takiego wyrazu połączonego z wyrazami pozbawionymi samodzielnego akcentu. Najczęstszą postacią wiersza tonicznego jest trójakcentowiec lub jego podwojona odmianasześcio-akcentowiec. Liczba sylab w wierszu tonicznym nie podlega stałemu uporządkowaniu, ale waha się w niezbyt szerokich granicach; w trójak-centowcu oscyluje zazwyczaj wokół 8 zgłosek. Wiersz toniczny wyodrębnił się jako samodzielna forma wierszowania w XX wieku. Jego narodziny wiąże się z wydaniem Księgi ubogich Jana Kasprowicza (1916). Jest najmniej ustabilizowanym rodzajem wiersza regularnego, rytmika równoakcentowości nie zawsze rygorystycznie utrzymuje się we wszystkich wersach utworu, w pewnej mierze zależy również od interpretacji czytelnika. Przykład trójakcentowca (wers trzeci może być tu odczytywany również jako czteroakcentowy):

I oto gdy w wiejskim kościele 9 zgł.

Organy brzmią rozmodlone, 8 zgł.

Ja z jarzmem tych pragnień moich 8 zgł.

W Jego wędruję stronę 7 zgł.

(J. Kasprowicz Księga ubogich, VI)

Wiersz nieregularny powstaje w wyniku częściowego ograniczenia i przekształcenia rygorów wiersza regularnego. Stałe rytmiczne odpo-wiedniości wersów ograniczają się tu do pewnych odcinków tekstu, zmieniają się też w jego przebiegu, poza tym dotyczą wersów nieraz dość znacznie od siebie oddalonych, a na dodatek nie ogarniają wszystkich bez wyjątku wersów utworu. Najwyraziściej ukształtowaną odmianą tego typu wiersza jest nieregularny sylabowiec. Budowa jego polega na nieregularnym, ale celowo komponowanym przeplecie tradycyjnych formatów sylabowca. Początkowo, tj. w XVIII w., był on wierszem bajki zwierzęcej i ody, potem znalazł wspaniałe zastosowanie w dramacie romantycznym, służąc scenom o wyjątkowym napięciu emocjonalnym (np. w Wielkiej Improwizacji).

Wiersz wolny nie podlega zasadzie rytmicznej odpowiedniości wersów i tylko sporadycznie może do niej nawiązywać. Opiera się natomiast na szczególnym intonacyjnym członowaniu wypowiedzi poprzez graficznie zaznaczony podział na wersy. Dzięki rozmaitym sposobom bądź to harmonizowania, bądź to ostrego przeciwstawiania układów zdaniowych i wersowych uzyskuje efekty intonacyjne, niedostępne wypowiedzi prozaicznej. Wzmacnia je zazwyczaj innymi, dodatkowymi sygnałami wierszowości, np. szczególnie uwydatnioną organizacją głoskową, celowym kontrastowaniem lub upodobnianiem pewnych wersów pod względem rozmiaru, budowy składniowej, akcentowej czy semantycznej, a nade wszystko — uniezwyklonym sposobem mówienia, który nadaje całej wypowiedzi piętno antypro-zaiczne.

Wiersz wolny,pozbawiony oparcia w stałych wzorach rytmiczności, ale i wyzwolony z ich więzów, kształtuje swą postać wraz z każdym utworem, znajdując inną realizację. Wytwarza jednak przy tym pewne charakterystyczne stylowo ujęcia, pozwalające odróżnić np. wiersz Przybosia od wiersza Czechowicza czy Różewicza. Pierwociny pojawiły się już w twórczości Norwida, ale prawdziwy rozkwit wiersza wolnego nastąpił w poezji XX wieku.

Podobne prace

Do góry