Ocena brak

TEORIA LITERATURY - Przekształcenia semantyczne

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

Przekształcenia semantyczne

Wszystkie sposoby uwydatniania organizacji językowej wywierają mniejszy lub większy wpływ na formowanie znaczeń wypowiedzi. Nawet elementy brzmieniowe, które w zwykłym porozumiewaniu się służą tylko różnicowaniu znaków językowych i pozbawione są zauważalnej wartości semantycznej, w utworze literackim — poddane dodatkowemu uporządkowaniu — mogą współtworzyć, a nawet stwarzać pewne jakości znaczeniowe. Tym bardziej dotyczy to jednostek i układów znakowych z natury swej wyposażonych w znaczenia. W tradycji literackiej zostały utrwalone rozmaite sposoby intensyfikowania i przekształcania znaczeń językowych. Noszą one antyczną nazwę tropów. Najważniejszym z tropów jest metafora, inaczej przenośnia. Nadaje ona nową wartość semantyczną wyrazom — dzięki celowemu zestawieniu ich w niebanalnym związku z innymi wyrazami. Aby zrozumieć wyrażenie metaforyczne, trzeba uzgodnić sensy jego wyrazowych składników. Oto przykłady metafor z poezji XX w.: Czarne zabobonu miotły (M. Jastrun Dzieje), Nie zapisane arkusze ziemi czekają nowych piór (T. Peiper Powojenne wezwanie). Obok metafor żywych poetycko, wymagających pewnej inwencji znaczenie twórczej, występują zarówno w utworach literackich, jak w mowie potocznej wielkie zasoby metafor utartych, których sens rozpoznawany jest automatycznie, np. kobierce lak, stalowe rumaki, pulap możliwości, upływ czasu. Za odmiany metafory są uznawane:

  • Personifikacja, inaczej uosobienie, czyli przypisanie przedmiotomnieożywionym, abstrakcyjnym pojęciom, zjawiskom przyrody (zwierzętom, roślinom) — cech i zachowań ludzkich.

  • Animizacja, inaczej ożywienie, czyli przypisywanie tworom nieożywionym właściwości istot żywych.

  • Metonimia, czyli takie zestawienie słowne, w którym zamiast nazwyjakiegoś przedmiotu lub zjawiska występuje nazwa obiektu innego,ale pozostającego z tamtym w realnym związku (przestrzennym, przyczynowym, funkcjonalnym itp.)- Np. w zdaniu: Strugi marca dudniły w rynnach (J. Tuwim Pierwszy dzień) strugi marca" są metonimią wyrażenia „strugi deszczu marcowego".

Inne tropy:

  • Epitet, czyli wyraz (najczęściej przymiotnik, imiesłów lub rzeczownik) określający, konkretyzujący, oceniający wartość znaczeniowąinnego wyrazu. Epitet, którego połączenie z wyrazem określanymstwarza nowy układ znaczeniowy, to epitet metaforyczny, np. Rozgałęziona godzina (T. Peiper). Epitet, którego wartość semantycznapozostaje w sprzeczności z wartością wyrazu określanego, to oksy-moron, działający podobnie jak paradoks (zob. dalej), np. wyzwolimy się w końcu od gniotącej lekkości pozoru (Z. Herbert Przypowieśćo królu Midasie).

  • Porównanie, czyli uwydatnienie jakichś właściwości zjawiska przezwskazanie na jego podobieństwo z innym. Oba człony porównaniazespolone są zazwyczaj słowami: jak, niby, na kształt, podobnie itp.Więź znaczeniowa pomiędzy członami jest czasem łatwo uchwytna,czasem zaś (zwłaszcza we współczesnej poezji) nie całkiem oczywista, wyszukana lub wręcz arbitralnie narzucona. Np. Spoczęłaś lekkojak tlen na moim oddechu (J. Przyboś Daleka, co noc bliższa), znajdziesz serca jak strzechy nagie (K. Baczyński *** Dymy, wysokiesztandary...). Porównanie, którego człon określający tworzy rozbudowany, samodzielny obraz, to porównanie homeryckie, charakterystyczne dla stylu klasycznej epiki, np.:

Dziewka twoja dobry los, możesz wierzyć, wzięła,

A właśnie w swoich rzeczach tak sobie poczęła,

Jako gdy kto, na morze nowo się puściwszy,

A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,

Woli nazad do brzegu [...] -^

(J. Kochanowski Tren XIX)

Peryfraza, czyli wprowadzenie omownego, czasem bardzo wyszukanego opisu przedmiotu lub zjawiska w miejsce prostego wymienieniajego nazwy; pozwala uniknąć słów niepożądanych, zbyt trywialnych, uwydatnić ocenę i szczególne właściwości opisywanego przedmiotu, uniezwyklić wypowiedź, niekiedy nadać jej znamię erudycyj-nej zagadki. W peryfrazie: Nie tajne misą z rybim niewiasty podpasem

(S. Trembecki Na dzień siódmy września albo rocznicę elekcji) — mowa jest o syrenach.

Hiperbola, czyli określenie jakiegoś zjawiska w sposób nieukrywanieprzesadny, wyolbrzymiający jego rangę i znaczenie. Oto przykładhiperbolicznej peryfrazy przestrzeni powietrznych, w które wdarł siębalonem człowiek:

Gdzie bystrym tylko Orzeł polotem

Pierzchliwe pogania ptaki, A gniewny Jowisz ognistym grotem

Powietrzne przeszywa szlaki

(A. Naruszewicz Balon)

Paradoks, czyli sformułowanie na pozór skłócone z logiką i wewnętrznie sprzeczne, ale objawiające dzięki swoim sprzecznościom jakiśsens głębszy i bardziej skomplikowany, np.:

Jadę precz, lecz bez siebie, bo bez ciebie; z sobą Obaczę się, kiedyć się stawię swą osobą;

(J. A. Morsztyn Odjazd)

Gra stów, czyli wykorzystywanie podobieństw lub tożsamości brzmienia wyrazów dla manipulowania ich znaczeniami: sugerowania lubujawniania pokrewieństw lub związków semantycznych. Częstoi rozmaicie wprowadzana do poezji romantycznej i współczesnej,czasem w bardzo wyszukanej postaci, np.:

aby każdą rzecz wyrzec rzeczywiściej niż rzeczywistość, aby wyrzeczona do końca, urzeczona do ostateczności, cały świat obchodziła jak swoje narzeczeństwo

(Z. Bieńkowski Wstęp do poetyki)

Gra słów w funkcji żartobliwej to kalambur, np. Odyseusz: królltaki i owaki (J. Tuwim).

Symbol, czyli taki motyw lub zespół motywów, który—poza znaczeniem dosłownym i konkretnym w obrębie świata utworu — przekazuje równocześnie znaczenie wyższego rzędu: ogólniejsze, abstrakcyjne, nasycone treściami filozoficznymi czy religijnymi. Znaczeniesymboliczne jest trudne do ścisłego sformułowania i wyrażenia w języku zintelektualizowanym, a nie obrazowym. Symbol stał się programowym środkiem wyrazu dla prądu występującego pod nazwą symbolizmu. Ważną rolę gra w twórczości S. Wyspiańskiego, K. Tetmajera, B. Leśmiana, S. Przybyszewskiego oraz innych pisarzy młodopolskich. W Weselu Wyspiańskiego symboliczne znaczenie mają m. in. złoty róg, chochoł, taniec zamykający utwór.

  • Alegoria, czyli mniej lub bardziej rozwinięty motyw mający podobnie podwójne znaczenie jak symbol. W odróżnieniu od symboluzwiązek między znaczeniem dosłownym, konkretnym a abstrakcyjnym, alegorycznym jest w znacznym stopniu stały i skonwencjonalizowany: oparty na tradycji literackiej i wyobrażeniach utrwalonychw dziełach plastycznych. Alegoria jest zazwyczaj obrazowym przedstawieniem (często personifikacją lub animizacją) pojęć abstrakcyjnych — moralnych, religijnych, metafizycznych, estetycznych, takich przykładowo, jak wolność, niewola, nędza, postęp, umiejętności, bogactwo, cnoty, grzechy. Szczególnie ceniona w literaturzei sztuce średniowiecznej, jest trwale związana z pewnymi gatunkamiliterackimi, np. bajką, w której fabuła i zwierzęcy bohaterowie sąalegorycznymi odpowiednikami ludzkich charakterów i przypadków.

  • Pointa (spolszcz.: puenta), czyli taki sposób zamknięcia utworu lubpewnej jego części, który zaskakująco uwydatnia, dopełnia lub prze-wartościowuje zawarte w nich znaczenia, np.:

Rumieńce lata pobladły. Liść zloty z wiatrem mknie. I klonom ręce opadły, i mnie...

(M. Pawlikowska-Jasnorzewska Liście)

Ironia, czyli takie ukształtowanie tekstu, że jego sens dosłownyi wprost wypowiedziany pozostaje w sprzeczności z sensem właściwym, wyrażającym intencje mówiącego, a rozpoznawalnym dziękiokolicznościom wypowiedzi oraz jej wewnętrznym niekoherencjom,przejaskrawieniom czy niestosownościom znaczeniowym, a w mowie żywej — dodatkowo — dzięki sygnałom intonacyjnym i mimicz-nym, np.:

Pani! — prorokom-zmarłym groby staw, a sute, Słabych rań, współczesnego lwa gładząc po szyje, Wachlarzem baw się, zwłaszcza na najświeższą nutę,I szczerość miej, lecz ową, która prawdę kryje, — I nie wierz mnie...

(C. Norwid Deotymie. Odpowiedz)

Podobne prace

Do góry